Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
Jedna rzecz, jaka zadziwia mnie i cały świat,
to fakt, że Niemcy poświęcili tylu ludzi,
tak wiele pociągów, ciężarówek i energii,
aby móc likwidować Żydów niemal do ostatniego dnia wojny.
Gdyby zatrzymali tę machinę pół roku przed końcem wojny
i poświęcili całą tę energię na wzmocnienie swoich sił,
mogliby bronić się nieco dłużej.
Ale unicestwienie Żydów było dla nich nawet ważniejsze
niż wygranie wojny.
Gdy podczas II wojny światowej
nazistowskie Niemcy Adolfa Hitlera podbijały kraj za krajem,
europejscy Żydzi byli pozbawiani swoich praw,
deportowani do obozów koncentracyjnych
i mordowani.
Nawet w 1944 roku, kiedy stało się jasne, że Niemcy przegrają wojnę,
Hitler i jego zwolennicy nie przestali zwalczać Żydów.
Naziści przystąpili wtedy do likwidacji
największej społeczności Żydów w Europie, która znajdowała się na Węgrzech.
Oto historia pięciu Żydów węgierskich
ocalałych w ostatnim roku II wojny światowej.
Dorastałam w mieście Polana, w Karpatach.
Była to mała mieścina z dwiema głównymi ulicami.
Ta ulica wiedzie aż tam. Na końcu mieści się kościół.
Mieliśmy tam pocztę, ratusz, kościół i synagogę.
Wszyscy się znali.
Było tam pięknie.
Mieszkałam w mieście Użhorod.
Choć było ono niewielkie,
to panowała w nim atmosfera dużego, kosmopolitycznego miasta.
Tutaj mieściły się małe delikatesy.
O tu, za rogiem.
Chodziliśmy tu kupować kanapki na popołudnie.
Mieszkaliśmy w mieście Sárvár.
Leży ono na Węgrzech, niedaleko granicy z Austrią.
Każdego dnia rolnicy z pobliskich wiosek przybywali do miasta ze swoim towarem
ułożonym w wielkich koszach, które nosili na głowie albo ramionach.
Szaszovo było malutką wioską
liczącą 3000 mieszkańców.
Bez prądu i jakichkolwiek mediów.
Wiodłem tam bardzo proste, nudne życie. Nic ekscytującego.
Tymczasem życie w Budapeszcie, gdzie później zamieszkałem,
było całkowicie inne.
Była to dla mnie ogromna zmiana.
Kiedy zobaczyłem to miasto, krzyknąłem tylko: „O!”.
Nie mogłem uwierzyć, że coś takiego może istnieć.
Budapeszt był światowej klasy metropolią.
Jedną z wielkich europejskich stolic na równi z Wiedniem, Paryżem i Londynem.
Ten okazały budynek parlamentu
widział najlepsze i najgorsze wydarzenia w historii Węgier.
Większość budapesztańskich Żydów
była całkowicie zasymilowana, głęboko patriotyczna
i niezmiernie dumna ze swojego węgierskiego dziedzictwa kulturowego.
W naszym mieście było około 800 rodzin żydowskich.
Osób pochodzenia nieżydowskiego było może dziesięć albo 11 tysięcy.
Miałam nieżydowskich przyjaciół, a nawet chłopaków.
Rodzice także mieli takich przyjaciół.
Jednocześnie czuliśmy się Węgrami.
Nie tylko Żydami.
Judaizm był naszą religią,
ale byliśmy Węgrami.
Drugiego sierpnia 1934 roku żołnierze przysięgają wierność
nie Niemcom, ale samemu Hitlerowi.
Kiedy Hitler zyskał w kraju władzę absolutną,
obiecał sąsiadującej z Niemcami Austrii,
że nigdy jej nie zaatakuje.
W 1938 roku, gdy miałem 10 lat,
kupiłem pierwszą gazetę
i zobaczyłem nagłówki:
„Hitler wkroczył do Austrii”.
Wyczułem wtedy, że ta historyczna chwila
będzie miała ogromny wpływ na życie węgierskich Żydów, mojej rodziny i moje.
Niemcy zajęli Polskę i miasto Gdańsk.
Warszawa jest bombardowana i ostrzeliwana.
Polska jest w ruinie.
INWAZJA NA POLSKĘ
Węgry stały się azylem dla uchodźców z Polski.
Większość żydowskich rodzin poszła w piątek wieczorem do świątyni,
aby zabrać tych ludzi do swoich domów.
Uchodźcy opowiadali różne historie.
I przypominam sobie, że często…
nie chcieliśmy im wierzyć.
Podsłuchałam rozmowę mojego ojca z pewnym mężczyzną,
który opowiadał, co naziści robią w Polsce.
Jedna rzecz na zawsze utkwiła mi w pamięci.
Ten mężczyzna mówił, że naziści zabierają żydowskie niemowlęta
i rozdzierają je na pół za nogi,
a potem wrzucają je do Dniestru, czyli rzeki na Ukrainie.
Z biegiem czasu te opowieści były coraz straszniejsze.
Słyszeliśmy o masowych rozstrzelaniach
i masowych grobach.
Ale tkwiło w nas takie naiwne…
Nie znoszę tego słowa, ale muszę go użyć…
patriotyczne przekonanie, że my, Węgrzy, nie robimy takich rzeczy.
Hitler był w Niemczech, więc to, co tam się działo,
nie przekładało się na nasze życie.
To było daleko od nas.
Toczyły się dwie wojny.
Była wojna militarna,
a wraz z nią toczyła się druga wojna.
Wojna SS wymierzona w Żydów.
Ciemna strona węgierskiego charakteru narodowego
stawała się coraz bardziej oczywista.
Prześladowanie Żydów było coraz bardziej widoczne.
Żydzi tracili pracę i swoje firmy.
Pojawili się węgierscy naziści, tak zwani strzałokrzyżowcy,
których Żydzi węgierscy
oczywiście nienawidzili, ale także bardzo się obawiali.
Ludzie zastanawiają się, dlaczego nic nie zrobiliśmy.
Nie uciekliśmy, nie ukryliśmy się.
To wszystko nie stało się w jednej chwili,
tylko bardzo powoli.
Za każdym razem, gdy wychodziła nowa ustawa albo restrykcja,
mówiliśmy sobie: „Znowu coś nowego, ale to kiedyś minie”.
Hitler wjechał na Węgry 19 marca 1944 roku.
Miałem wtedy 16 lat.
Rok 1944, 19 marca.
Esesmani wjechali do naszego miasteczka.
Nasze miasto okupowały siły niemieckie w liczbie dwóch motocykli.
To wystarczyło, bo brudną robotę wykonywali za nich mieszkańcy.
W większości byli to ludzie, których wcześniej mieliśmy za przyjaciół
i którzy nagle obrócili się przeciwko nam i przeszli na drugą stronę.
Kolejną narzuconą restrykcją było to,
że z domu mogliśmy wyjść tylko w ubraniu z naszytą żółtą gwiazdą.
Słyszeliśmy, że w Niemczech kazano robić tak Żydom,
zanim ich wywieziono.
Podobnie było w Polsce.
Od tamtej chwili zaczęliśmy się martwić.
Nie nosiłem żółtej gwiazdy
i zostałem na tym przyłapany.
Wsadzono mnie do obozu pracy przymusowej
w północnej części Budapesztu,
gdzie znajdował się ważny most kolejowy.
Naszym zadaniem była naprawa torów,
trakcji i mostów
po ciągłych bombardowaniach brytyjskiego i amerykańskiego lotnictwa.
Oczywiście baliśmy się, że zginiemy.
Ale mieliśmy też nadzieję,
że bombowce Aliantów trafią we wszystkie obrane cele
i zniszczą ten most,
bo dzięki temu będą mogli pokonać Hitlera.
Uciekłem z tego obozu pracy
i wstąpiłem do węgierskiego podziemia.
W kolejnym dekrecie nakazano nam spakowanie 25 kilogramów dobytku.
Początkowo tego nie rozumieliśmy. Bo co można zabrać?
Pomyślcie o swoim własnym domu.
Co byście z niego zabrali?
I ile to jest 25 kilo?
Co się zmieści w tym limicie?
Czy zabrać poduszki? Poszewki?
Talerze?
Co ze sobą zabrać?
Kiedy się pakowaliśmy,
chciałam wziąć coś, co przypomni mi o dobrych czasach.
Byłam przygnębiona i zmartwiona.
Znalazłam kostium kąpielowy,
który przywiózł mi mój ojciec.
Nie mogę mówić.
Jakieś trzy lata wcześniej, po jednej z podróży służbowych
tata wrócił do domu i…
Zawsze przywoził z nich prezenty dla mnie i mojej siostry.
Zawsze pytałyśmy go: „Co nam przywiozłeś?”.
Tamtego dnia wyciągnął pudełko,
w którym znajdował się prześliczny strój kąpielowy.
Miał błyszczące, satynowe wykończenie
i wielobarwny, kwiatowy wzór.
Gdy po południu usłyszałam na schodach odgłos żołnierskich butów,
założyłam ten strój kąpielowy pod moją sukienkę.
I tak wyjechałam.
Wyważyli drzwi wejściowe i wtargnęli do domu. Dali nam kilka minut.
Mówili, że pół godziny, ale było znacznie mniej.
Zdążyliśmy tylko zabrać kosztowności
i wyprowadzili nas z domu.
Nie mogłam pojąć, że można zabrać ludzi z ich domów,
dlatego że są Żydami.
Nasi tak zwani „przyjaciele” i sąsiedzi
stali wzdłuż drogi
i krzyczeli: „Najwyższy czas, żebyście się stąd wynieśli!
Nie chcemy Żydów w naszym mieście!
Musimy pozbyć się was wszystkich!”.
Stałam tam i nie mogłam uwierzyć własnym oczom.
Ludzie, z których dziećmi chodziłam do szkoły.
Przyjaźniliśmy się, dzieliliśmy rzeczami.
Dlaczego teraz są wrogo nastawieni i nagle nas nienawidzą?
Niczym obrazek z opowieści o wyjściu Żydów z Egiptu.
Nieśliśmy ze sobą cały dobytek.
Poduszki i przywiązane do nich poszewki.
Dzieci pomagały rodzicom. Czułam ogromny wstyd.
Chcieliśmy wierzyć, że zabiorą nas do Niemiec,
do pracy przymusowej.
Chcieliśmy w to wierzyć.
W tym czasie wszyscy europejscy Żydzi byli już w obozach koncentracyjnych,
o czym nie wiedzieliśmy.
Koncentracja, gettoizacja i deportacja
odbyły się w skomasowany sposób, czyli w zaledwie 12 tygodni.
Nigdzie indziej programu deportacji nie przeprowadzono
takimi barbarzyńskimi metodami i tak szybko, jak na Węgrzech.
Mówili, że zabiorą nas do getta.
Nie znałam wcześniej tego słowa.
W języku węgierskim ono nie istnieje.
Nie wiedzieliśmy, gdzie jesteśmy.
Kiedy rano się obudziliśmy,
zorientowałam się, że jesteśmy w cegielni.
Na placu przed cegielnią.
To był kwiecień i ciągle padał deszcz.
Musieliśmy często zmieniać prześcieradło, które spełniało funkcję dachu.
Byliśmy ciągle przemoczeni.
Były tam tysiące ludzi, bo sprowadzono ich z całego kraju.
Wokół przechadzali się strażnicy z psami,
ogromnymi owczarkami niemieckimi
na bardzo krótkich smyczach.
Tam były baraki, a w nich tłumy ludzi.
- Wiesz, gdzie był twój barak? - Tak.
Tutaj, gdzie leżą te stosy cegieł.
Pewnego dnia ogłoszono nam,
że osoby, które chcą pracować
w tokajskim regionie przy wyrobie wina, powinny wsiąść do pociągu.
Wszyscy ochoczo się na to zgodzili,
bo cegielnia była piekłem.
Przy tym praca w winnicy wydawała się rajem.
Węgierscy żołnierze zabrali nas na stację kolejową.
Matka powiedziała mi:
„W rąbku twojej spódnicy ukryłam brylanty.
Jeśli nie będziesz miała co jeść, sprzedaj je i kup chleb”.
Gdy dotarliśmy na stację,
okazało się, że nie pojedziemy pociągami pasażerskimi.
Czekały na nas wagony bydlęce.
Tata tłumaczył, że z powodu wojny zabrakło pociągów pasażerskich,
dlatego musieli podstawić takie.
Kto nie chciał wsiąść albo się ociągał, był bity.
Gdy zamknęli drzwi, usłyszałam stukot.
Jakby zaryglowano nas od zewnątrz.
To już nie było normalne.
Nie uwierzyłam, że zabrakło pociągów pasażerskich.
W Budapeszcie było coraz gorzej.
Musiałem załatwić sobie nieżydowskie papiery.
Nie istniałem już jako Żyd.
Inaczej mogliby mnie zastrzelić.
Polowano na nas jak na zwierzęta przez 24 godziny na dobę.
Nie wiedzieliśmy, czy napotkani przez nas ludzie
są po naszej stronie.
Gdyby nie Wallenberg,
ja i dziesiątki tysięcy innych Żydów nie przeżylibyśmy.
Raoul Wallenberg pojawił się, kiedy na całych Węgrzech,
z wyjątkiem Budapesztu, nie było już Żydów.
Przybył do Budapesztu tuż po tym, gdy Żydów zamieszkujących wsie
wsadzono do wagonów bydlęcych
i wywieziono z Węgier.
Zatrudnił się w ambasadzie Szwecji
tylko po to, aby móc ratować Żydów.
Wydawał im specjalne paszporty ochronne,
które miały świadczyć o tym, że ich właściciele
pod koniec wojny zamierzają emigrować do Szwecji.
Była to czysta mrzonka, ale w wojennym chaosie
ten cudowny, choć bezwartościowy dokument, dobrze się sprawdzał.
Kilku z nas pełniło funkcję gońców
dostarczających te fałszywe paszporty
ludziom, którzy czekali na nie w bezpiecznych domach.
Wallenberg wynajmował duże kamienice
i oznaczał je szwedzkimi flagami,
które miały świadczyć, że mieszkańcy budynku
są pod ochroną szwedzkiego rządu.
Mieszkałem przy Parku Świętego Stefana, pod numerem 25.
W większości były to kamienice zamieszkałe przez klasę średnią.
Trzypokojowe mieszkanie,
w którym zwykle mieszkało pięć albo sześć osób,
nagle stało się kryjówką
dla 60-70 osób upchniętych razem w trzech sypialniach.
Bardzo niewygodnie.
Tak, było nam bardzo niewygodnie,
ale co ważniejsze, to było bardzo niebezpieczne.
Określenie „bezpieczny dom” jest oczywiście mylące,
bo wielu ludzi ukrywających się w tych domach
zostało złapanych, wywiezionych na brzeg Dunaju i zabitych.
Nie było trudno dostać się do tych bezpiecznych domów.
Żołnierzy to nie obchodziło.
Stali przed nimi i mówili: „Wchodź”.
Znacznie trudniej było wydostać się z takiego budynku.
Jeśli niemieccy żołnierze albo węgierscy naziści coś podejrzewali,
kazali nam ściągać spodnie,
bo tylko Żydzi byli obrzezani.
Pewnego razu miałem przy sobie przypięte do pasa fałszywe paszporty.
Niosłem je dla ludzi z kamienicy, aby mogli wyjść z budynku.
Niestety coś źle obliczyłem.
Szedłem tam kanałem ściekowym i wiedziałem, gdzie mam wyjść.
Ale popełniłem błąd.
Zamiast wyjść z kanału przez właz wewnątrz budynku,
wyszedłem tuż przed budynkiem,
którego pilnowało dwóch żołnierzy.
Zacząłem biec ile sił w nogach i zygzakiem.
Naziści wywozili właśnie grupę Żydów.
Nie wiedząc, dokąd ich zabierają,
wskoczyłem między nich, myśląc,
że choć często ładuję się w kłopoty, to i teraz jakoś się wywinę.
Że znów uda mi się uciec.
Pięć dni później znaleźliśmy się w Buchenwaldzie.
Podróż pociągiem trwała może pięć dni.
Siedzieliśmy w wagonach na naszym dobytku.
W naszym wagonie znajdowało się około 120 osób.
Byliśmy upchnięci jak sardynki i było niesamowicie gorąco.
Wiadro robiło za ubikację.
Kiedy wiadra się wypełniały, smród stawał się nie do zniesienia.
Nie otwierano drzwi, żeby móc skorzystać z toalety.
Nie dawali nam wody ani jedzenia.
Dzieci krzyczały, że chcą wrócić do domu.
„Dokąd nas zabierają?”
Zero odpowiedzi.
Panowała całkowita ciemność.
Światło przedostawało się jedynie przez szpary w wagonie.
Ojciec znalazł dziurę w wagonie.
Wyjrzał przez nią i powiedział:
„Chyba nie jedziemy do winnicy,
bo właśnie przekroczyliśmy granicę i zmierzamy do Polski”.
Na słowo „Polska” przypomniał mi się człowiek,
który opowiadał, co naziści robią tam dzieciom.
Trzymałam na rękach mojego dwuipółletniego brata.
Przycisnęłam go mocno
i powiedziałam do siebie:
„Nie zostawię go. Nigdy mi go nie zabiorą”.
Gdy nagle otworzyli drzwi,
poraziło nas mocne światło.
Przez te cztery czy pięć dni mieliśmy zamknięte oczy
i przywykliśmy do mroku, więc to światło niemal nas oślepiło.
Byliśmy szczęśliwi, bo mogliśmy się przewietrzyć.
Myśleliśmy, że wysiądziemy, pójdziemy do łazienki,
napijemy się wody i coś zjemy.
Wszyscy pytali: „Gdzie jesteśmy? Co to za miejsce?”.
Jego nazwa była bardzo dziwna.
Auschwitz.
Tutaj nas zatrzymano i dokonano głównej selekcji.
Staliście tu w szeregu?
Tak, tysiące ludzi stłoczonych w jednym miejscu.
Wielki hałas i chaos.
A potem rozkazy: „Nie ruszać się!”.
Mieliśmy stać na baczność jak żołnierze.
Środkiem przechadzali się esesmani,
którzy nas sprawdzali.
Mieli psy i wyglądali bardzo groźnie.
- Staliście w jednym rzędzie? - Po pięć osób.
- Pięć w jednym rzędzie. - Tak się im łatwiej liczyło.
Gdy zeskoczyłam z wagonu,
od razu wiedziałam, że ich obietnice
były stekiem kłamstw.
Zobaczyliśmy ludzi w pasiastych ubraniach i z ogolonymi głowami.
Otoczyli nas niemieccy żołnierze z agresywnymi psami.
Krzyczeli. Wręcz wrzeszczeli.
„Szybciej! Zostawcie tu bagaże. Zostawcie tu wszystko”.
Nagle nas rozdzielono.
Moja matka i mój…
Moja matka…
szła z moim rodzeństwem.
Na rękach niosła mojego braciszka,
a moją czteroletnią siostrę trzymała za rękę.
W taki sposób szliśmy do celu,
popychani przez żołnierzy.
Gdy przyjeżdżały transporty,
ludzie byli segregowani.
To był bardzo prosty proces.
Ludzie stawali w kolejce.
Przed nimi znajdowali się lekarze wojskowi, którzy mówili:
„Ten jest za stary, ma ponad 50 lat”.
„Ten na prawo, a ten drugi na lewo”.
Na kolejowej rampie mojej matce kazano przejść na lewo,
a mnie i mojej siostrze na prawo.
Matkę zabrano z tej rampy prosto do komory gazowej.
Zanim moja siostra i ja trafiłyśmy do obozowego baraku,
nasza matka już nie żyła.
Zabrano nas do przebieralni.
Powiedziano nam, że weźmiemy prysznic
po tej straszliwej podróży.
Będziemy mogły się odświeżyć,
a potem zostaniemy przydzielone do pracy.
Kazali nam wziąć buty do jednej ręki, a ubrania do drugiej.
Przypomniałam sobie o brylantach.
W tym ogromnym tłumie chwyciłam moją spódnicę,
wyjęłam z niej brylanty i schowałam je w dłoniach.
Byłam całkowicie naga.
Pamiętam, że rozebrałam się wraz z innymi ludźmi
i stałam tam z nimi w kostiumie kąpielowym.
Miałam przeczucie.
Czułam, że jeśli zdejmę ten kostium,
jeśli go zostawię,
przepadną wspaniałe wspomnienia z nim związane.
Przypomniało mi się, że kiedy chodziłam w nim na basen,
chłopcy gwizdali na mój widok ku zazdrości moich przyjaciółek.
Teraz miałam go zdjąć i zostawić.
Miałam porzucić wszystko, co było dla mnie ważne.
Ciągle mówili,
że musimy zostawić wszystkie kosztowności.
Mieli na nie specjalne miejsce.
Nie chciałam stracić tych brylantów, bo miałam za nie kupić chleb.
Włożyłam je do ust.
W pewnej chwili zobaczyłam, jak żołnierze zaglądają ludziom do ust,
ale nie mogłam już wtedy nic zrobić.
Gdybym teraz je zwróciła, zastrzeliliby mnie.
Czemu wcześniej ich nie oddałam?
Nie wiedziałam, co z nimi zrobić, więc je połknęłam.
Kiedy weszliśmy do łazienki, przebieralnię zamknięto.
Przyszli żołnierze i natychmiast zabrali nasze rzeczy.
Zrobili nam szybki prysznic.
Po drugiej stronie budynku
znajdowały się drzwi wiodące na dziedziniec.
Przy tych drzwiach leżały stosy ubrań.
Każdy z nas musiał zabrać jeden komplet.
Czekaliśmy niemal do północy,
po czym pozwolono nam wejść do jednego z drewnianych baraków.
Tysiąc ludzi na jeden barak.
Kiedy jedna osoba chciała się odwrócić, reszta też musiała to zrobić,
bo byliśmy upchnięci jak sardynki.
Budziłam się cała zziębnięta.
I miałam powracające sny,
że jestem w domu i jest mi zimno,
ale przychodzi mój ojciec i mnie okrywa.
Potem budziłam się na odgłos gwizdka.
Na zewnątrz było ciemno.
To było istne piekło.
Zobaczyliśmy grupę około 20 mężczyzn przechodzących przez obóz.
Gdy tak szli, obserwowałam ich, próbując kogoś rozpoznać.
Nagle dojrzałam ojca.
Początkowo chciałam się ukryć.
To było strasznie bolesne,
widzieć go z ogoloną głową i w ubraniu przypominającym więzienne.
Człowiek, który wszystkim pomagał
i był niezwykle serdeczną osobą.
Nie wyobrażam sobie, jak by się poczuł, gdyby nas zobaczył
z ogolonymi głowami i w tych szmatach.
Pragnęłam więc się ukryć, żeby mnie nie zobaczył.
Ale nagle nasze spojrzenia się spotkały.
Zobaczyłam, że po policzku spływają mu łzy.
Wtedy po raz ostatni widziałam mojego ojca.
Zobaczyłam nadjeżdżające ciężarówki,
z których dochodziły krzyki ludzi.
Z jednej z ciężarówek wypadło dwoje dzieci.
Pojazd zatrzymał się.
Wtedy…
z kabiny wyszedł esesman
i podniósł te dzieci w taki sposób.
Jednym z nich zaczął uderzać o ciężarówkę, że aż całe zalało się krwią.
Potem wrzucił je z powrotem na tył pojazdu.
Wtedy przestałam modlić się do Boga.
Powiedzieli, że dostaniemy numer.
Numer więzienny.
Oczywiście myśleliśmy,
że przypną nam go gdzieś na ubraniach.
Przygotowali specjalne stoły.
Przy każdym siedziało paru strażników
z ogromnymi, otwartymi księgami.
Byliśmy przekonani, że będą do nich wpisywać nasze dane,
a potem przypiszą nam jakiś numer.
Wkrótce zorientowaliśmy się, że ten numer umieszczany jest
na przedramionach więźniów w formie tatuażu.
Pięciorgu z nas zakropiono czymś oczy.
Nie mówili, dlaczego to robią.
Potem zamknęli nas w lochu.
Byliśmy tam stłoczeni, stojąc po kostki w zimnej wodzie.
Wydawało się, że trwa to całą wieczność.
Niemcy nie otwierali drzwi, nie dawali nam jedzenia ani picia.
Piliśmy więc wodę, w której staliśmy
i załatwialiśmy do niej swoje potrzeby fizjologiczne.
W końcu otworzyli drzwi i kazali nam wyjść.
Wyprowadzili nas na dziedziniec,
gdzie zbadali nasze oczy.
Niektórzy z nas stracili potem na kilka dni wzrok.
Po wszystkim wróciliśmy do baraku.
Później dowiedzieliśmy się, że Niemcy chcieli sprawdzić,
czy da się zmienić kolor oczu.
Było to bardzo użyteczne miejsce dla osób chcących przeprowadzać
eksperymenty na ludziach.
Wiele eksperymentów przeprowadzanych w obozie Auschwitz
dotyczyło metod sterylizacji kobiet,
w tym przypadku kobiet żydowskich.
Głównym celem było ograniczenie populacji tego narodu.
Po eksperymentach kobiety te wracały do obozu.
Czasami niezwłocznie je wywożono,
bo znały tajne informacje dotyczące tych badań.
Dlatego po wykonaniu eksperymentów odsyłano je do Birkenau i zagazowywano.
Pewnego dnia przyszła do mnie jedna ze znanych mi więźniarek
i zapytała, czy mógłbym coś zrobić,
żeby nie wysłano ich do komory gazowej.
Jedynym sposobem było poddanie ich kolejnym testom.
Aby je uratować, musieliśmy przeprowadzić kolejne szkodliwe badania.
Taki był plan i na szczęście się powiódł.
Dlatego zostałem uniewinniony…
w procesie w Oświęcimiu.
Węgierscy Żydzi przetrwali pierwsze cztery i pół roku wojny,
aby zginąć w końcowym rozdziale
wojny Hitlera przeciwko Żydom, kiedy światowi przywódcy
mieli już pełną wiedzę na temat obozu Auschwitz.
Przybyliśmy do obozu
w trakcie realizowania planu „ostatecznego rozwiązania”,
gdy Hitler był już zdesperowany,
bo przegrywał wojnę.
Ale nie zamierzał przegrać wojny z Żydami.
Trudno pojąć ten sadyzm i okrucieństwo
ze strony niemieckich i węgierskich nazistów,
którzy zamierzali unicestwić Żydów, choć wojna dobiegała już końca.
Mogli przecież zapunktować u przyszłych zwycięzców,
wykazując się większą przyzwoitością wobec Żydów.
Ale tego zabrakło, bo oprawców zaślepiała czysta nienawiść.
Naziści przekierowali pociągi i inne przydatne środki transportu
w celu deportacji Żydów i dokończenia „ostatecznego rozwiązania”.
Gdy byłam w obozie,
codziennie przyjeżdżały dwa albo trzy transporty
wiozące tysiące ludzi.
W ciągu zaledwie sześciu tygodni
ponad 438 tysięcy węgierskich Żydów
trafiło do Auschwitz.
Komory gazowe i krematoria nie dawały rady.
Esesmani musieli wykopać specjalne doły,
aby palić zwłoki,
wykorzystując jako paliwo tłuszcz pozyskany z Żydów.
Widziałam, jak wrzucano ludzi do tych ogromnych palenisk.
Miałam wrażenie, że chyba odchodzę od zmysłów.
Nie wierzyłam własnym oczom.
Wydaje mi się, że masowe groby
miały osiem na dziesięć albo dziesięć na dziesięć metrów.
Na ich dnie kładziono drewno i podpalano.
Gdy ogień się rozpalił, wrzucano do niego zwłoki.
Gdy palił się ich tłuszcz, znaczyło to, że wszystko działa, jak należy.
Potem wrzucano coraz więcej trupów.
Proste.
Cóż za rozległy krajobraz.
Jak zwykli ludzie potrafili wrócić do normalnego życia
po pracy w takim miejscu?
Albo po zaplanowaniu tego obozu.
Ktoś musiał go zaplanować.
Ktoś był inżynierem.
Ktoś musiał przełożyć na mapę zakładaną wydajność takiego obozu.
Przez cały mój pobyt w obozie,
także wtedy, gdy wybierano mnie do eksperymentów,
musiałam połykać te brylanty.
Po każdym ich połknięciu musiałam ponownie je znaleźć.
Mogliśmy chodzić do latryny raz dziennie.
Nigdy nie siadałam na dziurze, bo musiałam znaleźć moje brylanty.
Pewnego razu weszła esesmanka i zobaczyła mnie w kącie.
Miałam już brylanty w dłoni, ale zwykle łykałam je w drodze powrotnej,
opłukując je jeszcze w jakiejś kałuży.
Gdy nie było kałuży, opłukiwałam je w zupie.
Teraz musiałam połknąć je od razu.
Boże, to jest ta latryna.
Dobry Boże.
Kiedyś byłam w tym miejscu razem z moją siostrą Edith.
Edith szepcze do mnie:
„Jest piątek, czyli zbliża się szabat”.
W domu obchodziliśmy to święto bardzo uroczyście.
Było dobre jedzenie, śpiewy, modlitwy,
zapalanie świec.
Zaproponowałam jej, żebyśmy uczcili szabat w latrynie.
Pobiegłyśmy na koniec budynku i rozpoczęłyśmy naszą ceremonię.
Zaczęłyśmy śpiewać.
Gdy tak śpiewałyśmy,
przyłączały się do nas inne dzieci.
Były dzieci z Polski i z Niemiec.
Z Węgier i Czechosłowacji. Wszystkie uwięzione w jednym miejscu.
Nagle hebrajskie pieśni, modlitwy i szabat
połączyły nas w latrynie obozu Auschwitz.
Ludzie nie mogli znieść tego bólu,
warunków, głodu i wszy.
Wszy miały rozmiar paznokcia małego palca.
Wpijały się w nasze ciała,
które były całe obolałe od drapania i infekcji.
Kiedy więc podłączono prąd,
ludzie popełniali samobójstwo, wbiegając na drut kolczasty.
Za każdą osobę, która wbiegła na druty,
Niemcy za karę wybierali stu więźniów
i dla przykładu zabijali ich na oczach pozostałych.
Nie pozwolili nam nawet umrzeć, kiedy chcieliśmy.
Potem coś przyszło mi do głowy.
Skoro Niemcy zabrali mi rodziców,
moją tożsamość, moje rodzeństwo
i cały mój dobytek,
to chyba czegoś jeszcze ode mnie chcą.
Uznałam, że chodzi o moją duszę.
Ale nie zamierzałam jej im oddać.
Postanowiłam wtedy, że powstanę z tego błota
i zacznę walczyć, bo nie zamierzam obrócić się w popiół.
Gdy dotarliśmy do obozu Auschwitz,
każdego dnia poddawano tam kremacji tysiące ludzi.
Z żydowskich więźniów naziści tworzyli
specjalne oddziały Sonderkommando,
które przenosiły zwłoki z komór gazowych
prosto do krematoriów.
O ile wiem, wraz ze mną żyją już tylko cztery osoby,
które pracowały w Sonderkommando.
Jesteśmy jedynymi naocznymi świadkami,
którzy od początku do końca widzieli,
jak przebiegało „ostateczne rozwiązanie”.
Jestem greckim Żydem.
Zanim trafiłem do obozu, mieszkałem w Grecji.
W pierwszym tygodniu kwietnia 1944 roku
przybyłem do obozu Auschwitz.
Niemcy wybrali niektórych Greków do pracy w krematorium.
To mój pierwszy dzień.
Nie wiedziałem, co się dzieje.
Zobaczyłem 2500 nagich ludzi
wchodzących do wielkiej sali,
która normalnie pomieściłaby najwyżej 500 osób.
Tu było ich 2500.
Nie mogli nic zrobić, tylko stać tam ze swoimi dziećmi.
Kwadrans później, po tym jak zamknięto komory,
a esesmani wrzucili do środka puszki z gazem,
drzwi zostały ponownie otwarte.
I znów zobaczyłem tych ludzi, których widziałem 15 minut wcześniej.
Nadal stali, choć teraz byli martwi i mieli sinoczarne twarze.
Spytałem sam siebie: „Co tu się dzieje?”.
Był ze mną pewien Polak, który widział to już wcześniej.
Zapytałem go: „Gdzie jest Bóg?”.
Odparł: „Bóg dodaje ci w tym sił”.
Na terenie obozu były cztery krematoria, które pracowały przez całą dobę.
Przyjeżdżało tam wiele grubych ryb z Berlina,
aby popatrzeć, jak umierają Żydzi.
Był tam hermetycznie zamknięty wizjer,
przez który obserwowali konanie Żydów.
Trwa to dwie do czterech minut w zależności od tego, gdzie się stoi.
Wiele osób uważa, że pracując w Sonderkommando
byliśmy również winni, bo wykonywaliśmy wszystkie te rzeczy.
Ale nie mogliśmy się od tego uchylić.
Gdybyśmy tego nie zrobili, od razu by nas zabito.
Pewnego dnia zobaczyłem tam dwojga moich bliskich przyjaciół.
Mieli na nazwisko Venezia.
Od razu powiedziałem im, że umrą.
Prosili o jedzenie, więc dałem im to, co miałem,
i doradziłem, żeby stanęli blisko otworów,
przez które wpuszcza się gaz, żeby mogli szybko umrzeć.
Kiedy umarli, zabrałem ich ciała, umyłem je
i włożyłem do pieca krematoryjnego.
Słyszeliśmy zbliżającą się artylerię.
Budapeszt był polem bitwy
między Niemcami a armią sowiecką.
Zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że minie kilka tygodni,
zanim wojska radzieckie oswobodzą pozostałych w mieście Żydów,
i że czeka nas jeszcze wiele dni męki.
Po Bożym Narodzeniu
w obozie coraz wyraźniej słychać było odgłosy bombardowań.
Niemcy nie chcieli, by Sowieci kogokolwiek uratowali,
więc masowo wyprowadzali więźniów z obozu.
Marsz śmierci miał miejsce w zimie.
Kto nie nadążał, zostawał zastrzelony przy drodze.
Jeśli ktoś próbował uciec
albo zrobił coś niedozwolonego, zostawał zastrzelony na miejscu.
Była nas trójka przyjaciół i do tej pory trzymaliśmy się razem.
Przysięgliśmy, że oddamy za siebie życie,
że nie zawiedziemy siebie nawzajem.
Byliśmy dzieciakami i wierzyliśmy, że takie rzeczy są możliwe.
Jeden z nas zranił się w kolano i w ranie rozwinęła się gangrena.
Jeden z żołnierzy zauważył, że chłopak utyka.
Podszedł do niego, żeby go zastrzelić.
Stanęliśmy przed nim, a wtedy on wyciągnął Lugera i mówi:
„Daję wam trzy sekundy.
Albo go zostawicie, albo zabiję całą waszą trójkę”.
Wyobrażacie sobie młodych ludzi muszących podjąć tak trudną decyzję?
Obiecaliśmy sobie, że za siebie umrzemy,
ale ze strachu nie potrafiliśmy dotrzymać tej obietnicy.
Pozwoliliśmy, by go zabił.
Po mniej więcej dziesięciu dniach marszu dotarliśmy do obozu Dachau.
Dobry Boże.
Po 53 latach…
czuję się, jakby to było wczoraj.
Leżały ot tak na ulicy.
Wystarczyła chwila nieuwagi, żeby nastąpić na czyjeś zwłoki.
- Tutaj? - Tak.
Nie znałem imion żadnych więźniów
i nigdy nie chciałem nikogo poznać.
Postępowałem tak na wypadek, gdyby okazało się, że ktoś znał osobę,
której po śmierci zdjąłem buty.
Przez pewien czas moim porannym zadaniem
było chodzenie od baraku do baraku
i zabieranie trupów do krematorium.
Mieliśmy taki wózek ręczny.
Więźniowie Sonderkommando, którzy pracowali w krematorium,
wychodzili i otwierali tę bramę.
Tu przejmowali od nas zwłoki.
Nie wolno nam było wejść dalej.
Nigdy nie mówili nam o krematorium, ale i tak wiedzieliśmy.
Gdybyśmy tu weszli, już nigdy byśmy stąd nie wyszli.
Gdyby ktoś się stąd wydostał i później uciekł z obozu,
mógłby zaświadczyć o tych zbrodniach.
Spójrz tylko.
Bestialstwo człowieka wobec drugiego człowieka…
to coś niepojętego.
To jest…
najokropniejsza rzecz, jaką wymyślił człowiek.
Palenie ludzi po to, by szybciej się ich pozbyć.
Nie do wiary.
To wywołuje w człowieku tyle emocji.
Dlaczego przeżyłem?
Czemu Bóg mnie oszczędził?
Ktoś zaczął krzyczeć: „Amerykanie!”.
Nie wiedzieliśmy, o co chodzi, bo ludzie wskazywali palcem na niebo.
Zza gór wyleciały nagle samoloty
i zbombardowały konwój.
Nikt z nas nie ucierpiał.
Dopiero wtedy dowiedziałam się, że USA zaangażowały się w wojnę.
Rozkaz wylotu do Dachau otrzymałem 29 kwietnia,
a dokładnie w nocy 28 kwietnia.
Kazano nam jak najszybciej wystartować
i nie mieliśmy pojęcia, co tam zastaniemy.
Myśleliśmy, że jest to niemiecki obóz wojskowy,
który mamy przejąć, biorąc do niewoli stacjonujących tam żołnierzy.
Znaleźliśmy się w pobliżu czegoś,
co okazało się obozem koncentracyjnym.
Nagle usłyszeliśmy odgłos karabinów maszynowych
i pomyśleliśmy, że Niemcy chcą nas pozabijać.
Wtedy zobaczyliśmy czołgających się i strzelających Amerykanów,
a potem Niemców, którzy nadbiegali z tej strony.
Kiedy spotkali się pośrodku, Niemcy się poddali.
Wyobraź sobie teraz 32 tysiące ludzi wychodzących z wszystkich tych baraków.
Tuż za obozem,
na torach kolejowych
stało około 40 wagonów towarowych
całkowicie wypełnionych trupami.
Nie mieliśmy pojęcia, z czym będziemy musieli się zmierzyć,
więc to było…
coś surrealnego.
Większość z nich była odziana jedynie we flanelowe piżamy.
Piżamy w niebiesko-białe pasy.
Byli słabi.
Choć „słabi” to chyba niezbyt trafne określenie.
Ale byli wychudzeni.
Niektórzy wyglądali bardzo staro.
To były żywe trupy. Szkielety.
Najpierw wyszło ich niewielu.
Potem pojawili się kolejni i zaczęli do nas podchodzić.
Wyglądało to tak, jakby zrozumieli,
że my jesteśmy inni.
Że przybyliśmy im z pomocą.
Amerykanie mieli Niemców na muszce,
ale ich nie zabijali, tylko oddawali w nasze ręce.
Wyłapaliśmy może z tuzin niemieckich żołnierzy
i dosłownie rozerwaliśmy ich na strzępy.
Złapaliśmy niemieckiego pułkownika.
Powiedziałem mu,
że odeślemy go na przesłuchanie do oficerów.
Splunął mi w twarz.
Zabiłem go.
Wkrótce wojna się skończyła.
ale w jej ostatnich dniach
robiliśmy, co się dało, by Niemcy nie mogli więcej
urosnąć w siłę i znów kogoś skrzywdzić.
Widziałem wiele okropnych widoków
w ciągu dwóch lat walk we Włoszech, Francji i Niemczech.
Ale najstraszliwszą rzeczą, jaką widziałem w życiu,
byli więźniowie ocaleni z Holokaustu.
To coś, czego…
nie mogę zapomnieć po dziś dzień.
Nie byłem już młodym człowiekiem,
tylko staruszkiem.
Miałem 16 lat, ale byłem staruszkiem.
Powrót do wolności był bardzo trudny.
Nie wiedzieliśmy, jak ułożyć się ze światem zewnętrznym,
który nas nie chciał.
I nie wiedzieliśmy…
kogo znajdziemy, a kogo nie.
Nie wiedzieli, co z nami zrobić, więc postanowili umieścić nas
w obozie dla osób przemieszczonych.
W moim przypadku najbliższy taki obóz znajdował się w Austrii.
Przebywali tam ocaleni więźniowie, którzy nie mieli dokąd się udać.
Był to więc kolejny obóz, choć tym razem otwarty.
Po wyzwoleniu Budapesztu przez Armię Czerwoną
znów stałem się wolnym człowiekiem,
ale przez wiele miesięcy nie wiedziałem,
czy moja matka i reszta mojej rodziny kiedykolwiek wróci do domu.
Liczyłam, że powrót do obozu Auschwitz pozwoli mi zamknąć pewien rozdział.
Jednak ku mojemu przerażeniu odkryłam,
że ta wizyta zrodziła we mnie nowe pytania i wątpliwości.
Chciałabym poznać losy mojej rodziny.
Jak się pani nazywa?
Renee. R-e-n-e-e.
Po raz pierwszy postanowiłam
znaleźć akta mojej rodziny.
Moja siostra miała na imię Klara.
To Klara. Moja siostra.
Znalazłam akta mojej siostry, ojca i swoje własne,
a kiedy zapytałam o matkę…
archiwistka powiedziała mi,
że osoby, które zabrano z rampy
i natychmiast zabito, nie mają tu swoich akt.
To badanie krwi albo jakaś inna procedura medyczna.
Obiektem była Klara Weinfeld.
Okazało się, że na siostrze przeprowadzano eksperymenty,
robiono jej jakieś badania krwi.
Co to wszystko oznacza?
Archiwista odparł, że nie wie i nikt go dotąd o to nie pytał,
ale doktor Münch, który był szefem tej kliniki, nadal żyje.
A potem dowiedziałam się, że będziecie rozmawiać z tym człowiekiem
i że będę mogła go zapytać, co oznaczają te symbole.
Moja siostra Klara zmarła w Auschwitz.
Niedawno otrzymałam z muzeum obozu Auschwitz jej akta.
- Chciałabym, aby mi je pan objaśnił. - Spróbuję.
Może mi pan powiedzieć, co to jest?
To nic ważnego.
Co to były za eksperymenty?
Nic takiego. Wszystko jest tu dobrze.
- Dlaczego umarła? - „Instytut Higieny”.
To mój instytut.
Umarła.
Kiedy przyjechała i jak długo tam przebywała?
Przez pół roku.
- Przez sześć miesięcy. - Rozumiem.
A potem zmarła.
To normalny okres. Rozumie pani?
Pani też tam przebywała? Zatem powinna pani to wiedzieć.
Starałam się być uprzejma,
ale jego odpowiedzi były wymijające,
co bardzo mnie rozgniewało.
Nie mogłam przestać myśleć, że w jego klinice zmarły tysiące ludzi.
Wracam pod krematorium V,
bo wiem, że tam zabrano moją matkę.
Zapalę tam świeczki.
I wiem, że więcej tu nie wrócę.
Co ciekawe, całkiem niedawno
otrzymałam nowe pismo z obozu Bergen-Belsen z informacją,
że w ich księgach nie widnieje żadna Edith Lok,
ale znaleźli Edith Schwarz.
Wtedy przypomniałam sobie,
że moja siostra Edith postanowiła
używać panieńskiego nazwiska naszej matki.
Zupełnie o tym zapomniałam i przez te lata szukałam Edith Lok.
- Może pan znaleźć wśród węgierskich… - Węgierskich?
Spróbujmy.
- Nie jest alfabetycznie. - Tak?
EDITH SCHWARZ
Wracam do Bergen-Belsen,
aby wraz z mężem i dziećmi zmówić tu modlitwę,
bo w ten sposób symbolicznie pochowamy Edith.
Na tym cmentarzu pochowano ludzi,
którzy po wyzwoleniu obozu trafili na bloki wojskowe.
Znaleźliśmy imię pani siostry.
Zmarła tutaj, prawdopodobnie 2 czerwca 1945 roku.
Osoby, które wtedy umarły, były chowane tutaj, jedna przy drugiej.
Dziś jest wyjątkowy dzień w moim życiu.
Moje poszukiwania się zakończyły.
Teraz wiemy, co się wydarzyło i kiedy miało to miejsce.
Przyniosłam modlitewnik naszej matki,
aby wypowiedzieć tu w twojej intencji
słowa tradycyjnej modlitwy
i ku twojej pamięci zapalić tę świecę.
Będziemy o tobie pamiętać…
na zawsze.
Do końca naszego życia.
Jest wielu ludzi takich jak ja,
którzy nadal szukają.
Ponieważ dla nas
wyzwolenie nie było ostatnim dniem.
Dostałem wiadomość, że przyznano mi
stypendium naukowe
na Uniwersytecie Waszyngtońskim, w mieście o nazwie „Seattle”.
Nie wiedziałem wtedy, jak to się wymawia.
Dostałem bilet na statek SS Marine Falcon.
Zająłem pryczę B-20, zdjąłem plecak i wezwano nas na chow.
Nie miałem pojęcia, co to jest, bo nie znałem tego słowa.
Stanąłem więc w kolejce.
Mieliśmy wielkie, metalowe tace,
a w tamtym czasie mój umysł skupiał się głównie na zaspokojeniu głodu.
Przemili ludzie wrzucali mi pełno przysmaków na tę tacę.
Na końcu kolejki
stał wielki wiklinowy kosz z pomarańczami
i drugi, równie duży, z bananami.
Wyniosłem z domu dobre maniery, ale teraz nie wiedziałem, co robić.
Obok mnie stał zwalisty marynarz.
Zapytałem go: „Proszę pana, powinienem wziąć banana czy pomarańczę?”.
On na to: „Zjedz tyle cholernych bananów i pomarańczy, ile tylko chcesz”.
Wiedziałem, że trafiłem do raju.
Kochałam moje miasteczko i pamiętam, że było malownicze i radosne.
Chcę pojechać tam po raz pierwszy od czasu mojego wyjazdu w 1944 roku.
Robin, spójrz na ten znak. Napisane jest tu po rosyjsku „Polana”.
Widzisz?
Po prawej płynie rzeka.
Chodziliśmy się tu kąpać.
Mam nadzieję, że odnajdę tu ludzi,
których znałam przed Holokaustem,
i może uda mi się z nimi porozmawiać.
- Grzyby w słoiku. Widzisz? - Tak.
Może powiedzą mi, co się działo, kiedy nas tu nie było.
Ta kobieta o imieniu Mariska pamiętała moich dziadków,
ojca, matkę i mnie.
Byłam zaskoczona, że mnie pamięta.
Obawiałam się, że ludzie będą wobec mnie wrogo nastawieni.
Że oskarżą mnie, iż przyjechałam, żeby im coś zabrać.
Zapytano mnie w bardzo miły sposób,
czy chcę odebrać swoją posiadłość i powrócić do miasteczka na stałe.
Zaprzeczyłam.
Wyjaśniłam, że chcę, by moje dzieci wiedziały, skąd pochodzę,
i pragnęłam przed śmiercią zobaczyć miasto, w którym dorastałam.
Wróciłam do rodzinnej miejscowości
z moją rodzoną córką,
pokazując jej to piękne miasto,
w którym słowo „Żyd” już nie istnieje.
W tym budynku mieścił się ośrodek kultury żydowskiej.
Chciałam pójść do żydowskiej świątyni, czyli dawnej przepięknej synagogi.
Spójrz, jak ją zrujnowali.
Dobry Boże.
Nie masz pojęcia, co zrobili z tym miastem.
Niewiarygodne.
Kiedy weszłyśmy do świątyni,
natknęłam się tam na innego Żyda,
który również był w Auschwitz.
Zna pan węgierski?
Dzień dobry. Pochodzi pan stąd?
Urodziłem się tu w 1928 roku.
Pochodzę z rodziny Weinfeldów.
Weinfeldów?
Mój ojciec miał sklep przy ulicy Szewskiej,
a moja matka chodziła do tej świątyni.
W 1941 roku, kiedy skończyłem 13 lat, miałem tu bar micwę.
Dlaczego pan tu został?
Bo szóstego czerwca 1945 roku
wróciłem z obozu Auschwitz,
a już kilka dni później zamknięto granice.
Oprowadził nas po synagodze i wyjaśnił,
że nie jest ona już żydowską świątynią.
Dawniej znajdowały się tu gwiazdy Dawida.
Co z nimi zrobiono?
Kiedy budynek przekształcono w salę koncertową,
wszystkie gwiazdy zostały usunięte.
Z wielkim bólem patrzyłam na ten święty przybytek,
który przeobrażono w miejsce rozrywki.
Najtrudniejszą częścią wizyty był powrót do domu rodzinnego.
Dobry Boże!
To oryginalna brama.
- Wejście. - Tak, wejście.
Był zaniedbany.
Ten piękny dom, o który mój ojciec tak się troszczył.
Utrzymywał go w nienagannym stanie.
- Chyba są zamknięte. - Nie sądzę.
- Ale nie chcą się otworzyć. - Idziemy?
Nie otwierają się!
W tamtej chwili pożałowałam, że postanowiłam zobaczyć ten dom.
Jeden z sąsiadów,
który był małym dzieckiem, kiedy nas zabrano, nadal tam mieszkał.
Dzięki Bogu, że żyjesz.
Nadal wszystko dobrze pamiętam.
Ma teraz żonę Rosjankę, która bardzo mi współczuła.
To był przecież twój dom.
Jak można zabrać komuś jego własny dom?
Można by wiele opowiadać, ale, jak to się mówi:
„Nawet ściany mają uszy”.
Bała się powiedzieć, co się stało po naszym wyjeździe.
Czy po tym, jak nas wywieziono, rozmawialiście o tych wydarzeniach?
Przykro nam z powodu Klary. Podobno zmarła w drodze.
Nie, zmarła w obozie.
Biedactwo.
Widziałem to tylko w filmach.
Naprawdę palili tam ludzi?
Niestety wyglądało to gorzej, niż pokazują to w filmach.
W tamtej chwili poczułam, że mam szczęście,
mogąc wrócić do USA, gdzie teraz jest mój dom.
Udało mi się ocalić wszystkie brylanty.
Na wolności nie mówiłam o Holokauście,
a brylanty kazałam osadzić w wisiorze w kształcie łzy,
bo zawsze, gdy je ratowałam, wylewałam morze łez.
Uznałam więc, że łza to odpowiednia metafora.
Powiedziałam dzieciom, że te brylanty mają być przekazywane
z pokolenia na pokolenie,
każdej pierworodnej dziewczynce w naszej rodzinie.
Tak to smakuje.
Brylanty mają różne kształty i szlify.
To jedyna rzecz…
jaka została mi po mojej matce.
Nie wiem, co myślisz…
Sam nie jestem w stanie uwierzyć w to, jak wygląda moje obecne życie.
Po tym, jak dziewięć razy wybrano mnie do Izby Reprezentantów USA
głosami 600 tysięcy wyborców w stanie Kalifornia,
to wszystko przypomina sen.
Wszystko to zarazem
nakłada na mnie ogromne poczucie odpowiedzialności.
Jako jedyny ocalały z Holokaustu
wybrany do Kongresu Stanów Zjednoczonych,
wiem, że mówię w imieniu moich kolegów
Republikanów i Demokratów,
wyrażając oburzenie ostatnimi atakami terrorystycznymi.
Najważniejszym tematem jest dla mnie walka o prawa człowieka.
Jestem przekonany, że jest to droga do bardziej cywilizowanego świata.
Z moją żoną Annette znam się przez całe życie.
Razem dorastaliśmy w Budapeszcie.
Jesteśmy małżeństwem od 47 lat.
Mamy dwie córki,
które pewnego dnia oświadczyły,
że zamierzają sprawić nam wyjątkowy prezent.
Skoro nasze rodziny wymordowano, to one podarują nam dużą rodzinę.
I tym sposobem mamy 17 cudownych wnucząt,
które są w samym centrum naszego życia.
Chciałabym, aby znano mnie z nauczania na temat Holokaustu.
Dlatego chodzę do Muzeum Tolerancji,
gdzie stworzyłam program wsparcia.
Rozmawiam tam z grupami, które odwiedzają muzeum.
Kiedy takie rzeczy się dzieją,
zaczynasz niemal wierzyć, że zrobiłeś coś złego.
Dlaczego oni mi to robią?
Czuję, że moim obowiązkiem jest
uświadamianie ludzi na temat tego, co wtedy się wydarzyło.
Uważałam, że mój język jest zbyt ubogi
i że jeśli będę chciała opowiedzieć o moich doświadczeniach,
powinnam to zrobić za pomocą medium.
I znalazłam sztukę.
Bo sztuka wykracza poza słowa.
Chciałam, żeby powierzchnia miała wiele warstw.
Powinna przypominać rozpadającą się ścianę,
zaklejoną licznymi, nieaktualnymi wiadomościami,
bo ludzie chcą zapomnieć o przeszłości.
Pragną wyprzeć z pamięci Holokaust.
To, co mnie napędza,
to rodzina,
którą stworzyłam z moim mężem.
Moje wnuki.
Trójka wspaniałych dzieci.
Synowie są rabinami.
Mam też piękną córkę,
która codziennie uczy mnie tego, co jest w życiu ważne.
A mój mąż, którego izraelskie korzenie sięgają czterech pokoleń,
to taki dzielny człowiek.
Pomógł mi stworzyć własne życie.
Ten obraz nosi tytuł Arbeit Macht Frei.
Taki napis znajduje się nad bramą główną
obozu w Auschwitz…
Moja obecna sztuka traktuje o Holokauście,
bo nie mogę postawić pomnika mojej rodzinie.
Nie wiem, gdzie ona jest.
Pomimo tego, że zginęło wielu członków mojej rodziny
i Baschowie przestali niemal istnieć,
to udało się nam odrodzić.
Dlatego, kiedy się spotykamy, jest nas dość duża grupa.
Cóż to za radość móc siedzieć z własną rodziną,
rozglądać się i mówić, że kiedyś byłem bliski śmierci,
a teraz siedzę przy stole z 12 innymi członkami rodziny,
cieszącymi się życiem.
Wspaniale jest czerpać radość z życia.
W pewną niedzielę ktoś zapukał do moich drzwi.
Poszedłem otworzyć.
Człowiek ten trzymał pod pachą jakąś rzecz zawiniętą w gazetę.
Zapytał: „Paul Parks?”. Przytaknąłem.
„Szukamy pana od wielu lat
i zaangażowaliśmy w to wielu ludzi”.
Zapytałem dlaczego.
On na to: „Zapamiętał pana ktoś, kogo wasz oddział wyzwolił z Dachau.
Ten mężczyzna zmarł kilka lat temu,
ale kiedy był w obozie, zrobił menorę.
Wykonał ją z gwoździ do betonu
zespawanych i splecionych ze sobą.
Chciał, żeby ją pan dostał.
Dlatego pana szukaliśmy. Oto ona”.
I dał mi tę piękną menorę.
Wyzwolenie było niczym prezent od świata.
Wtedy ponownie uwierzyłam w Boga.
Uznałam, że istnieje i pomógł mi przejść to wszystko.
Nie uważam, że to Bóg stworzył Holokaust.
Myślę, że Bóg dał nam umysł, serce i wolną wolę.
To każdy z nas decyduje,
co zrobi ze swoim życiem.
Dlatego winię człowieka, nie Boga.
Nie potrafię wyjaśnić racjonalnie,
zarówno uczuciami, jak i intelektem, okrucieństwa Holokaustu.
Nie potrafię znaleźć odpowiedniego miejsca
dla jakiejś istoty wyższej w tym niebywałym koszmarze.
Jakimi jesteśmy ludźmi?
Czego uczą nas książki?
Jaka jest różnica między mną
a innym dzieckiem?
Czego uczy Biblia?
O co tu chodzi?
Hitler do końca pozostał patologicznym antysemitą.
W jednej ze swoich ostatnich odezw,
czy też przestróg dla swoich wyznawców
nakazał im kontynuowanie wojny z Żydami.
Hitler w swoim testamencie odczytanym 29 kwietnia 1945 roku
pisze: „Co najważniejsze,
nakazuję rządowi i narodowi,
aby utrzymał prawo rasowe
i bezlitośnie stawiał opór
trucicielowi wszystkich narodów,
czyli międzynarodowemu żydostwu”.
Holokaust należy traktować jako rozdział
w długiej historii okrucieństw człowieka wobec innego człowieka.
Nie można ignorować dyskryminacji całych grup ludzi
z powodu ich rasy, koloru skóry, czy wyznania.
Nie można ignorować niewolnictwa.
Nie można zignorować palenia czarownic.
Nie można ignorować zabijania chrześcijan w czasach rzymskich.
Być może Holokaust był punktem kulminacyjnym
okrucieństw, jakie mogą się wydarzyć,
gdy człowiek zatraca w sobie uczciwość
i wiarę w świętość ludzkiego życia.
Napisy: Wojciech Matyszkiewicz