Afrika'nın karışık akıntılı ucu,
yüce Atlas Okyanusu'nun hıncını kayalara vurduğu yerdir.
Ve böylece derin tiyatro için sahne hazır olur.
Güney Afrika kürklü fokları burayı ev bilir.
Kalın kürkleri onları dış etkenlerden korurken buraya avlanmaya gelirler.
Su altında kayarcasına yüzen zarif akrobatlardır.
Besince zengin Benguela Akıntısı en büyük ziyafetlerden birini servis ediyor.
Minik balıklar cıva gibi hareket ederken foklar onlara yetişebiliyor.
Hassas bıyıklarıyla yüzgeçlerin en küçük titreşimlerini bile hissediyorlar.
Açık okyanusu saatte 30 kilometre hızla yüzerek yarabiliyorlar.
Bu küçük av grubu
evleri olan Güney Afrika'nın Seal Adası'na dönerek yavrularını beslemeden önce
yemek arayışıyla günde 200 kilometreye kadar gezebilir.
Ama önce Afrika'nın en ölümcül türlerinden biriyle yüzleşmeliler.
Büyük beyaz köpek balığı.
Altı metre boyunda birkaç tonluk beyaz ölüm.
Üstelik yalnız da değil.
Seal Adası etrafındaki kanal dünyanın en kalabalık büyük beyaz köpekbalığı
popülasyonlarından birine ev sahipliği yapar.
Tarih öncesinden kalma bir canlı olmasına rağmen son derece komplikedir.
Burnundaki jel dolu sensörler
hedefe yaklaşırken kas hareketlerindeki elektrik atımlarını sezerek toplar.
Özel kan damarları vücut sıcaklığını
soğuk suda av için uygun sıcaklıkta tutar.
Fokların gözleri çok iyi görür ve kondisyonları çok yüksektir.
Ama büyük beyazın buna karşılık ölümcül bir stratejisi var.
Çok derinlere dalarak sırtındaki kamuflaj deseniyle suda görünmez olur.
Saatte 40 kilometre hızla saldırırken 300 keskin dişiyle fokun hesabını keser.
Köpek balıklarının terör krallığında huzur sunabilen bir tek yer vardır
deniz yosunu ormanı.
Beyaz köpek balıkları, salınan yosun yapraklarından kaçınır
bu da foklar için bir huzur vahası,
kıyıya vuran sert akıntı için de bir tampon oluşturur.
Burada henüz erişkinliğe ulaşmamış foklar yüzme talimi yaparken
yosunların arasına saklı avları arıyor.
Ama sonsuza dek burada kalamazlar.
Kas kütlesinden öte, büyük beyaz köpek balıklarının
kilit duyularını koordine eden müthiş beyinleri vardır.
Foklar zekidir, köpek balıklarının onları alt etmesi gerekli.
Yavrulama dönemi boyunca,
Güney Afrika dünyanın beyaz köpek balığı başkenti hâline gelir.
Yalnız gezdiklerine ilişkin algının aksine,
bu süper yırtıcılar iş birliğiyle avlanır.
Fokların çoğu köpek balıklarından kaçmak üzere yosun ormanında saklanırken,
avare bir fok kısa süreliğine dışarı çıkarak gardını düşürüyor.
Bir yırtıcı, grubu oyalarken diğeri ödülünü alıyor.
Soğuk batı uç kıyıları başka bir yırtıcı çetesine ev sahipliği yapıyor.
Kap sümsükleri.
Bu kuşlar Namibya ve Güney Afrika kıyılarındaki adalarda ürerler.
Her yıl on binlerce sümsük yuvalarını bırakarak
güneyden 1000 kilometreyi aşkın mesafe kat ederek kuzeydoğuya uçar.
Her kış soğuk su jet akıntısı güneydeki okyanustan gelerek
Mozambik'e doğru Güney Afrika'nın çılgın kıyılarına vurur.
Beraberinde dünyanın en büyük göçlerinden biri gerçekleşir,
sardalya akını.
İçgüdü kumandasında ilerleyen milyonlarca küçük balık ılık suya üşüştükçe
geçtikleri yerde suyun rengini karartır.
Kuvvetli Afrika akıntısı ılık suyu sahil şeridine kadar iter,
beraberinde soğuk su seven sardalyaları da kıyıya taşır.
Sardalyalar yol boyunca keskin gözlerinden kaçamayan planktonlarla beslenirler.
Sümsükler yolda ancak yalnız değiller.
Çok daha ölümcül bir ordu, sardalyaları takip ediyor.
Bir kısa gagalı yunus birliği hızla yaklaşmakta.
Sıkışık nizam aile formasyonunda, suyu saatte
30 kilometre hızla yararak ilerliyorlar.
Uçsuz okyanusta sardalya akınının tam yerini tespit etmek zor bir iştir.
Yunuslar alışılmışın dışında bir teknik kullanırlar.
Ekolokasyon.
Çıkardıkları yüksek frekanslı tıkırtılar cisimlere çarpıp geri dönerken
çarptıkları cismin yer, büyüklük ve şekil bilgisini de beraber getirir.
Bugün ziyafetin sesi geliyor.
Arbedeye başka yunus aileleri de katılarak
bin kat etkili bir süper sürü oluşturuyorlar.
Balık sürüsü etrafında daire çizerek balıkları sıkıştırıyorlar.
Durmaksızın devam ederek sırayla ortaya dalıyor,
her biri ağız dolusu balık yutuyor.
Sardalyaları yüzeye çekmek için hava kabarcıklarını ağ gibi kullanıyorlar.
Böylece sürpriz hava saldırısı da mümkün oluyor.
Deniz debelenen balıklar ve çırpılan yüzgeçlerle kaynıyor.
Sümsük kuşları tam da zamanında geldi
ve aksiyonun kalbine dalıyorlar.
Birer metrelik güdümlü füzeler misali,
saatte 100 kilometreye varan hızlarla suya vurarak
yaklaşık 20 metre derine dalıyorlar.
Kafatasları etrafındaki hava yastıkları darbe şiddetini emiyor.
Su altında kanatları ve perdeli ayaklarını kullanarak balıkları kovalıyorlar.
Su altında bir dakika kadar kalabilirler.
Bombardıman her yönden devam ederken
yunuslar balıkları yüzeyde hapis tutuyor.
Saatler süren doludizgin saldırılar sardalya topunun çoğunu eritiyor.
Yunuslar ana sürüleri kovalamaya devam ederken
sümsükler civcivlerini beslemek üzere yuvalarına dönüyor.
Bu, çoğu genç sümsüğün ilk sardalya akını tecrübesiydi.
Bazılarınınsa son.
Beslenme çılgınlığı esnasında sümsükler suya yanlış açıyla vurursa
boyunları kırılarak ölürler.
Beslenme çılgınlığı ardından
denizlerde baştan çıkarıcı kan ve balık yağı kokusu kalır.
Köpek balıkları için yemek ziline eş değer.
Köpek balıkları denizdeki en eski yırtıcılardır
ve milyonlarca yıldır dünya üzerinde her denizde dolaşmışlardır.
Çok gelişmiş gözleri ve koku duyularına ek olarak
avlarından gelen elektrik sinyallerini sezebilen keskin duyuları
onları daimi tehdit statüsünde tutar.
Kaplan köpek balıkları, bin kilogram ağırlıklarıyla
okyanustaki en iri üstün yırtıcılardandır.
Ama onlar çok seçici avcılar değildirler.
Yollarına ne çıkarsa yemek olabilir, ölü ya da diri.
Dünyadaki en güçlü ve sert çenelerden birine sahiptirler.
Ölü ve yaralı sümsüklerin işini çabucak halleder
ve sardalya akınından kalan yağlı izi takibe devam ederler.
Genelde okyanus tabanında gezen esmer köpek balıkları da
sardalya akını için yüzeye yaklaşırlar.
Bu ağır sıklet, usta katiller bütün köpek balıkları içinde
bilinen en yüksek ısırma gücüne sahiptir.
Esmer köpek balığı ordusu da sardalya sürüsünün etrafını sarıyor.
Bu köpek balıkları bir öğünde ağırlıklarının onda birini yutabilir.
Piñata gibi peş peşe torpido misali sardalya topuna
dalıp çıkıyorlar. Ağızlarını açıp için dolduruyorlar.
Sardalyalar geçince sükûnet geri dönüyor.
İlk bakışta resif huzur doludur.
Ancak bu renkli mercan sahada her gün ölüm kalım oyunları tekrarlanır
ve gri resif köpek balıkları da performanslarının zirvesindedir.
Bu katiller Afrika sularına indiğinde,
renkli resif Açlık Oyunları'na döner.
Çete hâlinde mercanlar arasına saklı avların izini sürerler.
Saldırgan, vahşi ve hızlıdırlar.
Orfoz balığı vaktinin çoğunu kovuğunun dışında geçirirken
tehlikeye dair en ufak ipucunda saklanmaya hazırdırlar.
Ancak köpek balığının elektromanyetik algısından kaçmak imkânsızdır.
Yemek servis edildiğinde gladyatörler kapmak için mücadele eder.
Resifler okyanus tabanında yüzde birden az yer kaplar
ama deniz canlılığının yüzde 25'ine ev sahipliği yaparlar.
Yemek bölgesi için çetin rekabet yaşanır.
Bu da bazı tuhaf adaptasyonlar doğurmuştur.
Bu tuhaf görünümlü dip sakini bir pusu uzmanıdır.
Bir timsah balığı.
Kum ve birikintilerin içine gizlenir.
Alaca renkleri deniz tabanını taklit eder
böylece yaklaşan avı karşısında neredeyse görünmez olur.
Ama bazen avcı ava giderken avlanır.
Bir diğer renk değiştiren avcı yüksek kontrastlı görme yetisiyle
timsah balığını kamuflajının içinde bulur.
Mürekkep balığı 20 milyonu aşkın özelleşmiş pigment hücresiyle
neredeyse her zemine uyum sağlayabilir
ama tek numarası bu değildir.
Vücut boşlukları bir jet motoru gibi çalışarak onları müthiş süratle fırlatır.
Okyanustaki en zeki canlılar arasındaki
bu kurnaz hayvanın taktikleri arasında göz önünde saklanmak
ve hızla renk değiştirerek avının başını döndürmek de vardır.
Peki bu bir başka renk değiştiricide işe yarayacak mı?
Timsah balığı tıpkı diğerleri gibi onun geldiğini görmedi bile.
Mürekkep balığı okyanustaki tek renk değiştiren avcı değildir.
Mozambik'in ılık sularında çokça tehlikeli resif bulunmaktadır.
Taş gibi soğuk bir katilin yuvası.
Görünmezlik pelerininin yanında,
taş balığı arka omurgasının altından
güçlü nörotoksinler de salgılar.
Gezegenin en ölümcül balığıdır
ve bir insanı bir saatten kısa sürede öldürebilir.
Taş gibi görünme yeteneğini hızlı yüzme kabiliyetiyle takas etmiştir.
Öte yandan hızlı yüzmeye de ihtiyacı yoktur.
Saldırı fırsatı oluşmasını beklerken saatlerce hareketsiz oturabilir.
Avı kendi vücudunun boyu kadar yakına geldiğinde,
ağzını açarak onu içine çeker.
Taş balığı, resifi eşit derecede ölümcül bir başka akrabasıyla paylaşır.
İskorpitle.
Tıpkı taş balığı gibi o da resif içinde ortadan kaybolur.
Ama hareketsiz kuzeninin aksine
iskorpit avına sinsice yaklaşır.
Solungaç kapaklarıyla ağzını kapatır.
Aniden açtığında oluşan çekimle avına ölüm öpücüğü verir.
İskorpit zehir ve saklanma yeteneğini süper güç olarak saysa da
ahtapot kamuflaja ek olarak
zehir, jet itkisi, sekiz süper yapışkan kol
ve iskorpite duyduğu açlıkla çıtayı yükseltiyor.
Ahtapot avını gizlice takip ederken yol boyunca renk değiştirir.
Müthiş gözleriyle iskorpiti
kendi harika kamuflajı içinde uzak mesafeden bile görebilir.
Av başladı.
Ahtapotun jet itkisi ona bir avantaj sağlıyor.
Ama iskorpitin şansı dönüyor ve kaçacak bir delik buluyor,
en azından bugünlük ölümü atlatmış oldu.
Kararlı ve aç ahtapot sıradaki hedefini buluyor.
Bir taş balığı.
Taş taklidi bu durumda kimseyi kandıramıyor, özellikle ahtapotu.
Ancak hesaba katılması gereken bir de zehir var.
Taş balığını ustaca kavrayarak zehirli yüzgeçlerinden kaçınıyor
be kendi felç edici zehrini kullanıyor.
Yemeğinin tadını çıkarmak üzere kendi sığınağına çekiliyor.
Afrika resiflerinde her zaman daha büyük bir balık vardır
ve gardınızı indirmek yapacağınız son şey olabilir.
Bir hemşire köpek balığı volta atıyor.
Deniz tabanında yaşayan yavaş bir hayvandır
bu onun özgün av planının bir parçasıdır.
Normalde gece gezen bu hayvan
en sevdiği av için yuvasından çıkmış. Bir ahtapot.
Avcı avcıya karşı.
Burun delikleri önündeki aşırı hassas, bıyık benzeri duyargaları sayesinde
ulaşamayacağı hiçbir kovuk yok.
Ahtapot bir sığınağa girmek için kaçıyor.
Yeterince seri değil.
Köpek balığının dar ağzı ahtapotu saklandığı delikten emerek çıkarıyor.
Ahtapotun zehirli gagası silahlı çatışmada çekilmiş bıçak kadar etkisiz.
Köpek balığının ölümcül ısırığına asla denk değil.
Afrika'nın güneydoğu sahil kıyısında
okyanus kayalık sivri kıyıları dövüyor.
Deniz ve kara, her dalga darbesiyle bir tür devler savaşı içindeler.
En girift ve hassas ilişkilerden biri burada yaşanmaktadır.
Kahverengi midyeler dalgayla gelen küçük organizmaları süzerler.
Kuvvetli yapışkanları onları kayalara sabitler.
Poyraz kuşunun onları sökmeyi denediği kayalara.
Dalgalı denize düştükleri zaman dikenli ıstakozlar nöbeti devralır
ve güçlü çene kemikleriyle kabuklarını fıstık gibi kırarlar.
Gençler her gün vücut ağırlıklarının yüzde dördü kadar yiyebilir.
20 yıllık ömürleri boyunca hiç durmadan büyüyebilirler.
Yemek kıtlığı başlayınca ıstakozlar huysuzlaşır.
Soğuk suda yaşayan akranlarının aksine,
ılık suda yaşayan dikenli ıstakozların ağır kıskaçları vardır.
Kıskaç yerine savaş alanına antenlerini sallayarak girerler.
Eğer tehdit işe yaramazsa sarılıp dolanırlar.
En sonunda galip gelen ıstakoz, midyeyi alır.
Güçlü çeneleriyle midyeyi kapalı tutan bağları açarak
kabuğu ince yerinden kırar,
şatafatlı yemeği tek başına bencilce yer.
Kıyıdaki rekabet de bir o kadar çetindir.
Kızıl bir dalga yüzlerce dikenli ıstakozu martılara savuruyor.
Daha çok kuş geldikçe kavga şiddetleniyor.
Beslenme çılgınlığının dozu kelp martılarının ıstakoz arayışında
kızıl dalganın karaya vurduğu yengeçleri ve her şeyi karıştırmalarıyla büyüyor.
Ölümcül dalga, sert rüzgârın deniz suyunu köpürtmesiyle oluşur ve
okyanusun dibindeki algleri kazıyarak sahile savurur.
Daha ılık sularda algler büyürken sudaki oksijeni emerek diğer canlıların
boğulmasına sebep olurlar.
Çöpçü kelp martıları daha mutlu olamazdı.
Keskin gözleri ve daha keskin gagalarıyla,
avlarını bulur ve arsızca içini açarlar.
Martılar olmasa ıstakozlar Afrika güneşi altında çürürdü
aslında sahili temizleyerek bir tür kamu hizmeti veriyorlar.
Kelp martıları havayı isyankâr ciyaklamalarla doldururken
Aliwal Shoal resifleri yakınında bir katil ölüm gibi sessizce geziniyor.
Bir köpek balığı için aşırı yavaş
ama üç metre boyu ve 160 kilogram ağırlığıyla gerçek bir köpek balığı.
Kaplan kum köpek balığı ismi her şeyi anlatır.
Bu dişler tutmak üzere adaptasyon geçirmiştir, kesmek için değil.
Avını sıklıkla bütün yutar.
Göründüğü kadar tehlikelidir,
gizemli, öngörülemez ve saldırgan.
Uzun, kaslı kuyruğu istediği an onu füze gibi ileri fırlatır.
Vakitlerinin çoğunu bekleyerek geçirirler,
batık gemi enkazları ve resiflerde dolanırlar.
Çoğu köpek balığı nefes almak için yüzmek zorundayken bu tür suyu içine çekebiliyor.
Suyu solungaçlarına pompalayabilmek ona bir avantaj kazandırıyor, gizlilik.
Kuzeye göç için toplanırlar
ve Mozambik'in ılık sularına doğru yüzerler.
Aliwal Shoal'da mola verirler çünkü mağaralar hem sığınak
hem de av yatağıdır.
Küçük balık sürüleri korunmak için köpek balığına yakın yüzerler.
Bu köpek balıkları sürpriz yetenekleriyle boş bulunan bütün balıkları avlar.
Başını hızla yana çevirerek avını tek hamlede yutuyor.
Hareketli şehir yaşamı gibi Afrika'nın okyanus resifleri de
bir harikalar diyarı görüntüsü sergiler.
Rengârenk formasyonlarda kanallar ve mağaralarda
binlerce balık türü yaşıyor.
Ve sürate uygun tasarımlı bir yırtıcı yemek arayarak yaklaşıyorsa
bu müren balığıdır.
Resif boyunca sürünen müren
en derin kovuklara kadar uzanarak balık arar.
Keskin, çentikli ve geri kıvrık dişlerine ek
iki çift çenesi varken ağzından kaçmak ihtimaller dâhilinde değil.
Ama yırtıcılar içinde mürenden daha iyisi de var.
Ak yüzgeçli köpek balığı ve gri resif köpek balığı müren avlar.
Ak yüzgeçliler dipte dolanırken,
gri resif köpek balıkları mercanların üzerinde yüzer.
Böylelikle mürenin saklanacak yeri kalmaz.
Aç köpek balığı tarafından kovalanmaktan daha kötü ne olabilir?
Bir grup köpek balığı tarafından kovalanmak.
Ak yüzgeçli çetesi ödülü alıyor.
Gri resif köpek balıklarıysa uzaktan izlemekle yetiniyor.
Bu sefer artıklarla yetinmek zorundalar.
Güneş batarken okyanus suları kabarıyor.
Bazı iri foklar sardalya akınından geri dönüyor.
Ama bu erkek foklar son bir av partisine daha katılıyor
okyanusun en hızlı avcılarından birinin davetlisi olarak.
Çizgili kılıç balığı en az köpek balıkları kadar ölümcüldür.
200 kilogramı aşan ağırlıklarıyla,
saatte 110 kilometrelik etkileyici sürate çıkabilirler.
Tepeden tırnağa silah kuşanmıştır, sivri gagasını mızrak gibi kullanarak
balık sürülerinin içinden geçer,
sonra dönüp şişlediği yaralı avları yer.
Bir diğer akıcı tasarımlı yırtıcı ava katıldığında ölümcüllük ikiye katlanır.
Görkemli sırt yüzgecinin
neredeyse üç metrelik vücudu boyunca uzandığı
yelken balığı, kılıç balığının daha hızlı kuzenidir. Denizlerin en hızlı balığıdır.
Yemeğini garantilemek için ortaklık kurmaktan da çekinmez.
Beslenme çılgınlığında sakatlanma riski hep vardır.
Özellikle birden fazla yırtıcının birlikte bulunduğu ortamlarda.
Foklar kılıç balığının gagasından kaçınmaya çalışıyor.
Av başladığı gibi çabucak bitiyor.
Bu gece dolunay ışığı denize projektör gibi vuracak,
sahne sırası gece gezenlerin olacak. Gümüş uçlu köpek balıklarının.
Büyük, baskın karakterli ve kolay öfkelenir.
Gümüş uçlu köpek balığı çok azgın bir saldırgandır.
Kendinden daha büyük olsa bile başka bir gümüş uçluya saldırabilir.
Gelişmiş işitme ve koku hissiyle ürkütücü bir avcıdır.
Alışılmadık iri gözleri karanlık, kasvetli suları delici bakışlar sağlar.
Uzun ve geniş burnu avını kesmekte kullandığı
onlarca sıra yivli dişi gizler.
Cildi zırh gibidir. Pullar yerine keskin,
diş benzeri yapılarla kaplıdır.
Gümüş uçlular beklenmedik ani hareketlerle avlarını şaşırtırlar.
Sudaki titreşimleri de sezdikleri için hiçbir av veya tehdit algılarından kaçmaz.
Balık sürüsü berrak su halkalarıyla
potansiyel saldırganları kaçırmak istiyorlar.
Ama gümüş uçlu durdurulamaz.
Okyanus zemininde pusu uzmanı bir yırtıcı
köpek balıklarının yakın akrabası, su içinde uçar gibi ilerliyor.
Vatoz, yemek ararken gözlerini değil elektrik algılayıcılarını kullanır.
Yivli kuyruğu, ucunda ölümcül zehirli iğnesini hasım avcılar için saklar.
Ve şimdi kullanma zamanı geliyor.
Yedi yüzgeçli, geniş burunlu nadir görülen camgöz zeminde dolanıyor.
Vatoz ümitsizce kumlu tabanda saklanmaya çalışıyor.
Ama camgözü kandıramadı.
Köpek balığı çatlaklar arasında şaşılacak derecede çevik.
Duyuları potansiyel avına kilitlenince
şimşek gibi hareket ederek
vatozun planını bozuyor.
Şimdi hayatı için kaçma sırası onda
ama yeterince hızlı değil.
Afrika'nın uçsuz bucaksız okyanusları güvenilmezdir.
Bir yandan hayat dolu, diğer yandansa kaynayan ölüm kazanıdır.
Binlerce yıldır avla avcının karıştırdığı sulardan oluşan
dökülen kanla dengelenen bu antik ekosistemde
devasa boyutlarına rağmen kaçacak veya saklanacak bir delik yoktur.
Alt yazı çevirisi: Can Akbulut