Carly, ga jij deze hele trein bedienen?
Mijn hele leven bracht me hier, ik moet dit doen.
Raar maar waar...
...de motor van een locomotief kan genoeg energie opwekken...
...om een dorp van energie te voorzien.
Ik ga al die energie gebruiken om mijn lot te vervullen.
Het is tijd voor Raar maar waar!
Wist je dat er meer sterren aan de hemel staan...
...dan er zandkorrels op de hele aarde zijn?
Dit is ongelooflijk. -Ja, hè?
Charlie hier. -Carly hier.
Wij zijn beste vrienden. -Kom op.
We wonen hier, in Chicago. -Met een beetje verbeelding...
Voor altijd.
En veel verkenning...
Dit is fantastisch.
...ontdekken we hoe raar de wereld kan zijn.
We zijn er.
Dit is ongelooflijk.
RAAR MAAR WAAR!
Treinen.
De post is er.
Charlie, de post is er.
Hallo, Charlie hier. Jullie kennen Carly.
Hij is er.
Jullie weten dat we Crafty Campers zijn.
Crafty Campers.
Volgende week doet Carly... -Carrièreweek.
Crafty Camper -carrièreweek. Dat is niet niks.
Elke Crafty Camper krijgt een carrière toegewezen en loopt mee...
...met een professional, een levensveranderende week lang.
Kijk maar naar Charlie.
Vorig jaar liep hij mee met een wereldberoemde boomchirurg.
Hij leerde over bomen snoeien en verzorgen.
Nu zit hij in de raad van de Internationale Bomenvereniging.
Carrièreweek bepaalt zeg maar de rest van je leven.
Ik heb mijn opdracht binnen. -Maak open.
Nee, doe jij maar. -Goed.
Tijdens carrièreweek...
...ga je meelopen met en word je een...
...treinmachinist. -Wat?
Dit is een ramp. Mijn opa heeft hier vast iets mee te maken.
Je opa?
Hij is een legendarische machinist. Vinchenzo Cabooso.
Hij wil dat ik ook machinist word.
Maar dat wil ik niet. -Wil je het niet eens proberen?
Nee. Ik wil geen machinist worden omdat mijn opa dat wil.
Ik sla carrièreweek over.
Je slaat het over? Niemand slaat carrièreweek over.
Ik wel en je kunt me niet van gedachten veranderen.
Dat betekent dat we vandaag...
Nee. -...duiken in de wereld...
...van... -Kom op.
...treinen. -Goed. Treinen.
Treinen.
Dat zijn roestige, oude metalen dingen die op rails rijden. Dat was het wel.
Fijn dat jullie er waren.
Kom terug wanneer we meer dingen ontdekken...
...die raar maar waar zijn. -We zijn nog niet klaar.
Je kunt veel leuke dingen leren over treinen.
Ik weet iets dat je interesse zal wekken.
Treinen door de tijd heen: hoe treinen zijn veranderd.
Een geschiedenisboek over treinen. -Dit vind je vast geweldig.
De geschiedenis van treinen gaat meer dan 2.000 jaar terug.
Tot het oude Griekenland.
Toen wilden mensen boten over land vervoeren.
Dus maakten ze wielen vast aan karren, deden de boten erop...
...en trokken die over groeven die in steen gehakt waren.
De karren reden over een spoor en dat werkte.
De Grieken hadden het goed bedacht.
In de duizenden jaren erna verbeterden mensen de karren en sporen.
Tegen de jaren 1500 reden er in Duitsland houten karren op houten rails...
...om kolen en voorraden uit mijnen te vervoeren.
Raar maar waar: hierop zijn moderne achtbanen gebaseerd.
De grootste innovatie kwam pas een paar honderd jaar later.
In 1803 maakte een Britse ingenieur genaamd Richard Trevithick...
...een stoommachine vast aan een kar die zonder bestuurder kon rijden.
Hij vond de stoomlocomotief uit.
En treinen deden officieel hun intrede in de wereld.
Hoera.
Wacht. Zie je dit?
Ja. -Moet je zien.
Dit is Richard Trevithick. Ik wil net zoals hij zijn.
Hoezo?
Hij vond iets uit dat de wereld veranderde.
Stel je eens voor, zo'n impact hebben op de geschiedenis.
Richard Trevithick vond de stoomlocomotief uit.
Daarna was niets meer hetzelfde.
Raar maar waar: voordat er treinen waren, gingen mensen bijna nooit op vakantie.
Reizen duurde heel lang.
Beste vriend, kom naar het strand om te zwemmen.
Beste vriend, ik pak mijn paard en wagen en ben er over acht maanden.
Maar toen er treinen waren, ging reizen veel sneller.
Mensen konden snel reizen naar plaatsen als New York...
...Florida, Atlantic City en San Francisco.
Hallo. -Hoi.
En begin twintigste eeuw reisden mensen door het hele land.
Maar dat was niet het enige probleem dat treinen hielpen oplossen.
Raar maar waar: voordat er treinen waren, waren er geen officiële tijdzones.
Elk dorp had zijn eigen lokale tijd. Bijna niemand volgde hetzelfde schema.
Het is 14:30, mijn tijd op de rails.
Hoezo? Het is 14:45. Het is mijn beurt.
Nee. -Mijn beurt.
Mijn beurt.
Het was een zooitje.
Om dat op te lossen, deelden treinbedrijven het land op...
...in vier tijdzones, elk een uur later.
Toen gebruikten alle conducteurs dezelfde tijd en dezelfde schema's.
De treintijdzones werkten zo goed dat het congres ze instelde...
...als officiële tijdzones van de VS.
Maar de impact van treinen stopte daar niet.
Eind jaren 1800 lagen er rails door heel het land.
Ineens konden producenten hun producten ver weg verkopen.
Ik verkoop deze alleen in Chicago.
Kan jij ze met de trein meenemen naar New York om ze daar te verkopen?
Is goed.
Geweldig.
Verzenden was goedkoop en snel...
...wat leidde tot een industriële revolutie in de VS.
Mensen vonden nieuwe producten uit om in het hele land te verkopen.
Peertjes, liften, videocamera's en zelfs koelkasten...
...werden uitgevonden in deze innovatieve periode en vervoerd per trein.
Vakanties, gelijke tijden en een industriële revolutie.
Allemaal omdat Richard Trevithick de stoomlocomotief uitvond.
Dus jij wordt een treinmachinist.
Niet echt. -Waarom niet?
Luister, treinen hebben de wereld al veranderd.
Honderden jaren geleden, dat is al gedaan.
Er waren treinen, toen auto's, toen vliegtuigen en zelfs ruimteschepen.
Zijn treinen nog wel belangrijk?
Natuurlijk.
Treinen zijn de meest gebruikte manier van goederentransport in de VS.
Ze vervoeren 40 procent van alle vracht in het hele land.
Mensen gebruiken treinen ook als vervoersmiddel.
Raar maar waar: als je alle kilometers optelt die mensen...
...per trein aflegden in 2016...
...kom je op meer dan 62 miljard kilometer.
Dat is 209 keer naar de zon en terug.
Misschien oordeelde ik wat te snel.
Dus je gaat naar carrièreweek. -Misschien.
Ik wil eerst wat praktijkervaring opdoen.
Ik wil weten hoe het is om met treinen te werken.
Zoals een pre-carrièreweek-carrièredag?
Dat klinkt goed.
Waar gaan we heen?
Weet ik niet. Misschien...
Wie is dat? -Mijn opa. Mag ik opnemen?
Natuurlijk. Doe het. Het is Vinchenzo Cabooso.
Hoi, opa.
Carly, mijn kleindochter. Ik hoorde dat je mee gaat lopen...
...met een machinist tijdens carrièreweek.
Ik regel een reis voor je naar Steamtown, Pennsylvania.
Ik heb daar wat vrienden die je zullen helpen.
Zij zullen je alles leren over treinen, goed?
Opa, dat is perfect. Bedankt.
Ik ben zo trots op je dat je het familiebedrijf wilt voortzetten.
Ik hou van je. -Ik ook van jou.
We gaan naar Pennsylvania om stoomlocomotieven te bekijken.
Perfect. Het wordt een echte Cabooso-ervaring.
We zien jullie daar.
We gaan naar Scranton, Pennsylvania, om echte treinen te zien.
Raar maar waar: het moderne reuzenrad werd uitgevonden in Pennsylvania.
Kauwgom ook.
Ziezo. We zijn gearriveerd. -Steamtown in Scranton, Pennsylvania.
Als je ergens in de VS kunt leren over treinen, is het hier.
Kom op.
Steamtown heeft het allemaal. Echte locomotieven...
...een werkplaats waar ze treinen onderhouden en repareren...
...en een gaaf museum over de geschiedenis van treinen.
Kom.
Moet je zien.
Er zijn hier wel zes restauratiewagons.
Ik denk niet dat dit restauratiewagons zijn.
Eentje wel, toch? -Geen idee.
Hier moeten we echt meer over leren, treinonderdelen.
Laten we daar eens induiken.
Dit is een prachtige standaardtrein.
Die heeft een aantal hoofdonderdelen.
De locomotief, dat is het voorste deel van de trein.
Daar zit de motor die de rest van de trein voorttrekt.
Dan is er de passagierswagon, voor de passagiers.
Daarna zijn er soms goederenwagons, die goederen vervoeren.
Aan het eind van de trein zit de restauratiewagon.
Die werden vaak gebruikt voor de bemanning.
Daar konden ze rusten of wat werk doen.
Nu zijn de restauratiewagons vervangen door een klein hok, een ETD.
Een End of Train Device.
Dat is een heel coole computer die de remmen in de gaten houdt...
...en andere mechanische dingen op treinen.
Dus de basisonderdelen zijn: de locomotief, passagierswagon...
...goederenwagon en een restauratiewagon, of ETD.
Eerste halte: de werkplaats. Daar ontmoeten we Bruce Mowbray.
Hij is conducteur en regelt het onderhoud van treinen.
Zijn favoriete raar maar waar-feit...
...de langste treinreis ter wereld gaat van Portugal naar Vietnam...
...en is meer dan 16.898 kilometer lang.
Wat doe je hier? -Hier repareren we treinen.
We doen grote reparaties en volledige restauraties.
Indrukwekkend. -Bruce, ik wil wat zeggen. Sorry, Carly.
Er is hier iemand van een hoogstaande treinfamilie.
Carly's opa is Vinchenzo Cabooso.
De Vinchenzo Cabooso?
Ik voel me vereerd. -De enige echte.
Maar Carly is niet echt gek op treinen.
Wacht maar tot je ziet wat wij met treinen doen.
Misschien daarna wel.
Perfect. Wat doen die jongens achter ons?
Ze controleren de wielen van deze passagierswagon.
Als ze versleten zijn, zullen ze de hele wielophanging verwijderen.
Het is echt belangrijk dat de wielen van de trein in uitstekende conditie zijn.
Ze worden regelmatig geïnspecteerd om te zien of er iets gemaakt moet worden.
Dit is wat we noemen een 'opgebouwd profiel'.
Door de remmen wordt het wiel zo heet dat het wiel is gesmolten.
Terwijl de remschoenen erover gleden...
...werd het metaal over het oppervlak gesmeerd.
Nu brengen we de wielen naar de draaibank om dit eruit te halen.
Dit is een zintuiglijke ervaring.
Ik voel de grond onder ons trillen. Zo intens is het.
Moet je die rook zien. Dat is brandend metaal en het ruikt heel vies.
Mike Oprisko gebruikt de draaibank om oneffenheden uit dit enorme wiel te halen.
Nu heeft het wiel een nieuw profiel. Het is weer als nieuw.
Dat ziet er goed uit. -Ik heb een zonnebril nodig.
Bruce laat ons nog een proces zien. Hierbij halen ze een wiel van de as.
Dat maakte lawaai.
Hij is eraf.
Het wiel is zo zwaar dat het verplaatst moet worden met een hijskraan.
Hoeveel weegt dit? -Ongeveer 340 kilo.
Deze hijskraan bedien je met deze afstandsbediening.
Dat is gaaf.
Mag ik eens? -Ja, hoor.
Ik kan het.
Carly vindt het leuk om in de werkplaats te werken...
...onder het toezicht van Mike.
Dit kun je niet doen zonder een expert.
Prachtig.
De werkplaats maakt haar nieuwsgierig naar hoe dingen in elkaar gezet worden.
Ik heb net 340 kilo verplaatst door deze ruimte met één vinger.
Nu ik enorme machines bedien, begin ik het wel leuk te vinden.
Ik heb zin in de volgende halte.
Dit is de cutaway-stoomlocomotief.
Daar praat mijn opa altijd over. Ik heb er nog nooit een gezien.
Het is een treinmodel op ware grootte, zodat je kan zien hoe die werkt.
We gaan kijken, kom mee.
Iets om te onthouden als we hiernaar kijken.
Het gele deel, daar zit het vuur.
De blauwe delen, het water.
En de witte delen, daar zit de stoom.
Het eerste deel hier heet de vuurkist.
De stoker schept de kolen, gooit die in de vuurkist...
...waar een groot vuur ontstaat...
...dat veel hitte veroorzaakt die naar de boiler gaat.
Klopt. Hitte gaat door deze vuurbuizen en de vuurbuizen zijn omgeven door water.
Het water wordt warm...
...begint te koken en creëert stoom, dat door de stoomdom naar de klep gaat.
De stoom gaat helemaal naar de klep, waar een zuiger zit.
De zuiger gaat op en neer en creëert veel beweging.
Bij de wielen wordt het omgezet in een roterende beweging.
Gaaf woord: roterende beweging. Dat is beweging in een rondje.
De stoom laat de wielen draaien. -Deze trein wordt aangedreven door stoom.
Raar maar waar. -Treinen.
Het is zover.
Tijd om naar de stoomtrein te gaan en Chris LaBar te ontmoeten.
Zijn favoriete raar maar waar-feit...
...straathonden in Moskou reizen vaak met de metro...
...en stappen in en uit bij hun haltes.
Chris, het is heet, luid, overal stoom, wat is dit?
Je hoort de luchtpomp die lucht pompt naar de ketels.
We gebruiken de lucht om te remmen.
Het stopt zo, als de ketels vol zijn.
We gaan met de trein.
Bruce gaat de remmen controleren.
Klaar om te gaan.
Ik heb er zin in. Ik wist niet dat ik er zoveel zin in zou hebben.
We bewegen.
Deze trein beweegt.
We reden met de trein achteruit naar deze draaischijf.
Die roteert de hele trein naar een ander spoor.
Twee mensen bedienen nu deze trein.
Chris, de machinist, en Bruce, de conducteur.
De machinist bedient al deze schakelaars en knoppen hier.
En Bruce, de conducteur, heeft de leiding over de hele trein.
Wanneer die in en uit de loods gaat, hoe hij werkt op de draaischijf.
Nu liggen we precies goed voor spoor 12.
We gaan deze grote jongen in beweging brengen.
Instappen.
Er zijn drie soorten treinfluiten.
Eén keer betekent: we remmen. Twee keer betekent: we gaan vooruit.
Drie keer betekent: we gaan achteruit.
Dit is ook een gave baan: stoker.
Dat is Johnny's werk.
Hij zorgt voor het vuur in de motor dat de trein helpt bewegen.
Hij pakt een schep, schept kolen...
...stapt op dat pedaal, opent de deuren en gooit ze erin.
Het vuur blijft branden en verhit het water...
...dat stoom genereert, die de hele trein aandrijft.
Klopt, een stoomtrein rijdt op stoom, maar er zijn ook andere treinen.
Laten we daar eens dieper induiken.
Stoomlocomotieven waren lange tijd heel gewoon.
Maar ze zorgden voor vervuiling in de lucht en waren heel duur...
...om te onderhouden. Dus ontwikkelden ingenieurs nieuwe soorten treinen.
Zoals dieseltreinen.
Die hebben grote motoren die werken op brandstof...
...en een elektrische generator voeden die de wielen doet draaien.
Ze zijn goedkoper in gebruik en qua reparaties dan stoomlocomotieven.
Ingenieurs maakten ook elektrische treinen zonder motoren.
Elektriciteit komt uit externe stroomstations...
...en gaat naar een motor in de locomotief via kabels of een derde rail.
Diesel- en elektrische treinen worden nu het vaakst gebruikt.
Dat was fantastisch. -Chris, ontzettend bedankt.
Dat was veel beter dan ik dacht.
Bedankt, Chris. -Bedankt voor jullie komst.
Carly, wat denk je?
Dat was echt leuk. De trein bedienen met Chris was geweldig.
Ik wil iets zeggen.
Ik zal tijdens carrièreweek meelopen met een treinmachinist.
Je opa zal zo trots op je zijn.
Weet ik. -Ik wil het hem vertellen.
Ik ook. -We gaan terug om het te vertellen.
Zien we jullie zo? Goed, tot zo.
Dat scheelde niet veel. Ik ben blij dat je het toch gaat doen.
Wat zouden de andere kampeerders denken als je niet mee zou doen?
Dat doe je gewoon niet.
Ja, maar daarom doe ik niet mee.
Omdat je opa dat wil.
Niet echt. Ik doe mee omdat ik dat wil.
Echt?
Door onze tijd in Steamtown dacht ik dat dit misschien...
...het moment in de treingeschiedenis is voor iemand als ik.
Luister.
Van wagentjes in het oude Griekenland...
...tot stoomlocomotieven, elektrische treinen en diesel.
Ingenieurs hebben treinen veranderd en verbeterd, duizenden jaren lang.
Waarom nu stoppen?
Die treinen in Steamtown wachten op iemand als ik.
Een innovatieve, wereldveranderende ingenieur die ze modern maakt.
Moet je zien.
Kijk dan. -Wat is dat?
Een model van een magneetzweeftrein. Een maglev-trein.
Hier zitten magnetische strips waarover de trein zweeft.
Er zijn er maar een paar in de wereld, maar maglev-treinen zijn de toekomst.
Magneetzweeftreinen zijn heel snel...
...hebben geen wielen en raken het spoor niet eens aan.
Ze zweven op lucht boven rijen vol zeer krachtige magneten.
Hoe gaaf is dat?
En ze zijn ontzettend veilig.
Hoe meer een maglev-trein naar één kant helt...
...hoe sterker de magneetkracht die hem weer op het spoor trekt.
Deze treinen zijn soepeler, sneller en veiliger...
...dan welke trein in de VS dan ook.
Maar ze zijn duur om te maken, daarom zijn er maar een paar in de hele wereld.
Dat klinkt als iets dat een slimme ingenieur wel kan oplossen.
Ik ken er wel een die dat aandurft.
Kom, we moeten gaan. Tijd voor carrièreweek.
We hebben een nieuw project.
Fijn dat jullie er waren.
Kom terug wanneer we meer dingen ontdekken die raar...
Maar waar zijn. -Tot later.
Kom op.
RAAR MAAR WAAR!
Hallo, allemaal. Groot treinnieuws uit Chicago vandaag.
De Maglev Super Quick-tunneltrein van HQ industries...
...heeft zijn eerste reis over de wereld gemaakt.
De Maglev Super Quick werd ontwikkeld door de geweldige trein-ingenieur Carly...
...van de bekende Cabooso-treinfamilie.
We kunnen wel zeggen dat ze de wereld echt heeft veranderd.
Ondertiteld door: A. Bressers