Naprawdę będziesz prowadzić ten wielki pociąg, Carly?
Muszę! Życie mnie tu doprowadziło.
Wybryk nauki:
silnik lokomotywy generuje wystarczającą ilość energii,
by zasilić całe miasto.
A ja okiełznam całą tę moc, by wypełnić swoje przeznaczenie!
Pora na Wybryki nauki!
Wiesz, że na niebie jest więcej gwiazd
niż ziarenek piasku na całej Ziemi?
- Niesamowite. - Co nie?
Tu Charlie.
- I Carly. - Tak!
Jesteśmy przyjaciółmi.
Zaczynajmy!
- Mieszkamy tu, w Chicago. - Z odrobiną wyobraźni...
Na zawsze.
...i masą badań...
To niesamowite!
Odkrywamy, jak dziwnym może być nasz świat.
- Hej! - Udało się!
To niesamowite.
WYBRYKI NAUKI!
Pociągi!
Poczta.
Charlie! Poczta przyszła!
Hej, tu Charlie. A to moja przyjaciółka, Carly.
Jest! Przyszło!
Wiecie, że należymy do Sprytnych Skautów?
Sprytni Skauci!
- Za tydzień na Carly czeka... - Ścieżka kariery.
Ścieżka Kariery Sprytnych Skautów. Ważna rzecz.
Każdy z biwakowiczów dostanie jakiś zawód i pod opieką
wykonującego go dorosłego spędzi niezapomniany tydzień.
Spójrzcie tylko na Charliego.
W zeszłym roku uczył się od słynnego arborysty.
Nauczył się przycinać drzewa i dbać o nie.
Dziś jest członkiem zarządu Międzynarodowego Stowarzyszenia Drzew.
Ścieżka kariery może ukształtować całe dalsze życie.
- A mnie właśnie przyznano zawód. - Otwieraj!
- Nie mogę, ty to zrób. - Dobrze, dobrze.
Carly, osoba, którą dla ciebie wybrano
w ramach ścieżki kariery sprawi,
że resztę życia spędzisz jako...
- inżynier kolejowy! - Co takiego?
To jakaś katastrofa. Musiał w tym maczać palce mój dziadek.
Dziadek?
Tak, to słynny inżynier kolejowy, Vinchenzo Cabooso.
Zawsze zachęca mnie do tego zawodu,
ale to nie dla mnie.
Nie chcesz chociaż spróbować?
Nie. Nie będę inżynierem tylko dlatego, że tego chce dziadek.
Odpuszczę sobie ścieżkę kariery.
Odpuścisz? Tak się nie robi, Carly.
Zdecydowałam i łatwo zdania nie zmienię.
To chyba znaczy, że dziś...
- Nie, nie. -...odkrywamy świat...
No weź!
-...pociągów! - Niech będzie.
- A więc pociągi. - To stare, zardzewiałe metalowe twory
sunące po torach. To chyba tyle.
Dzięki, że byliście z nami. Wpadnijcie znów, a...
- razem odkryjemy... - Nie.
... kolejne wybryki nauki.
To jeszcze nie koniec.
Możemy odkryć wielu ciekawych rzeczy o pociągach.
Chyba wiem, co cię zainteresuje.
Pociągi z biegiem lat: Ewolucja ciuchci.
- Historia pociągów? - Spodoba ci się, Carly,
bo historia ta sięga ponad dwa tysiące lat wstecz,
do starożytnej Grecji.
Potrzebowano wtedy czegoś do transportowania łodzi na lądzie,
mocowano więc koła do wózków, umieszczano na nich łodzie
i ciągnięto całość po wyciętych w skale zagłębieniach.
Wózki poruszały się tym torem i wszystko działało.
Grecy świetnie to wymyślili, więc po ponad tysiącu lat
ludzie postanowili ulepszyć wózki i ich tory.
Już w XVI wieku Niemcy wykorzystywali drewniane wagony i szyny
do transportu węgla z kopalni i zapasów dla górników.
Wybryk nauki: podobne wózki wykorzystano później...
w kolejkach górskich.
Ale największy przełom nastąpił setki lat później.
W roku 1803 brytyjski inżynier, Richard Trevithick,
za pomocą silnika parowego sprawił, że wagonik zaczął poruszać się sam.
Wynalazł lokomotywę parową,
dając początek pociągom.
Hura!
Widzisz to?
- Tak. - Daj mi to.
Oto Richard Trevithick. Chcę być jak on.
- Czemu? - Bo wynalazł coś,
co odmieniło świat.
Tylko pomyśl, mogłabym zapisać się w historii na zawsze.
Richard Trevithick wynalazł pociąg napędzany silnikiem parowym.
Wtedy wszystko się zmieniło.
Wybryk nauki: zanim pojawiły się pociągi,
ludzie raczej nie jeździli na wakacje.
Podróże trwały bardzo długo.
Przyjacielu, spotkajmy się na plaży, by popływać.
Przyjaciółko, zaprzęgnę powóz i będę u ciebie
za osiem miesięcy.
Z chwilą pojawienia się pociągów podróżowanie stało się szybsze.
Ludzie mogli odwiedzić Nowy Jork,
Florydę, Atlantic City czy San Francisco.
Cześć!
Na początku dwudziestego wieku podróżowano już
po całych Stanach Zjednoczonych. Ale to nie jedyny problem,
który rozwiązały pociągi.
Wybryk nauki: zanim pojawiły się pociągi, nie istniały strefy czasowe.
Każde miasto miało własny czas,
więc trudno było się zgrać.
Jest 14.30, to pora mojego przejazdu.
Co ty gadasz, przecież jest 14.45. To moja pora.
- Nie! - To moja pora!
Moja!
Straszny bałagan.
Aby rozwiązać problem, firmy kolejowe podzieliły kraj
na cztery główne strefy. Dzielił je okres jednej godziny.
Dzięki temu kolejowcy pracowali według tego samego czasu
i mogli koordynować rozkłady jazdy.
Strefy czasowe dla pociągów sprawdziły się, więc Kongres przyjął je
jako oficjalne strefy czasowe Stanów Zjednoczonych.
Pociągi wpłynęły także na inne sprawy.
Pod koniec dziewiętnastego wieku kolej objęła cały kraj.
Producenci zyskali możliwość wysyłki swoich produktów
w najdalsze zakątki kraju.
Teraz sprzedaję je tylko na miejscu, w Chicago.
Jeśli załaduję je do twojego pociągu,
sprzedasz je w Nowym Jorku?
Nie widzę przeszkód.
Świetnie!
Tania i szybka wysyłka towarów
napędziła rewolucję przemysłową.
Ludzie zaczęli wymyślać nowe produkty i sprzedawać je w całym kraju.
Żarówki, windy, kamery filmowe czy lodówki
powstały właśnie w tym okresie i zostały rozesłane po kraju pociągami.
No proszę. Wakacje, jednolity czas,
rewolucja przemysłowa. A wszystko to za sprawą
Richarda Trevithicka i jego pociągu z napędem parowym.
Czyli zostaniesz inżynierem kolejowym.
- Raczej nie. - Czemu?
Pociągi odmieniły już świat.
Stało się to setki lat temu.
Pojawiły się pociągi, później samochody, samoloty, a nawet statki kosmiczne.
Czy pociągi w ogóle liczą się jeszcze w tych czasach?
Oczywiście, że tak.
Są najważniejszym środkiem transportu towarów w Stanach Zjednoczonych.
Przewożą aż 40 procent wszystkich produktów.
Wiele osób wciąż także nimi podróżuje.
Wybryk nauki: suma kilometrów przebytych przez ludzi
podróżujących pociągami w 2016 roku...
wyniosła niemal 63 miliardy.
To jak podróż na słońce i z powrotem odbyta 209 razy!
No dobrze, może za szybko się zniechęciłam.
- Czyli odbędziesz ścieżkę kariery! - Może.
Chciałabym najpierw poznać kolej od kuchni.
Chcę sprawdzić, jak to jest, pracować na kolei.
Interesuje cię dzień próbny, tak?
- Tak. - Pasuje mi to.
Gdzie powinniśmy się udać?
Nie wiem, może...
- Kto to? - Mój dziadek. Mogę odebrać?
Jasne, nie krępuj się. To Vinchenzo Cabooso .
Cześć, dziadku.
Carly, wnuczko, słyszałem, że podczas ścieżki kariery będziesz pracować
z inżynierem kolejowym.
Zorganizowałem dla ciebie wycieczkę do Steamtown w Pensylwanii.
Mam tam przyjaciół, zajmą się tobą
i nauczą wszystkiego, co powinnaś wiedzieć o pociągach. Zgoda?
Wspaniale, dziękuję, dziadku.
Rozpiera mnie duma, że wesprzesz rodzinny biznes.
- Kocham cię. - Ja ciebie też.
Dobra, Charlie, jedziemy do Pensylwanii
przyjrzeć się pociągom na parę.
Świetnie! Zobaczymy, jak nas tam przyjmą.
Do zobaczenia na miejscu.
Ruszamy do Scranton w Pensylwanii, gdzie spędzimy nieco czasu wśród pociągów.
Wybryk nauki: w Pensylwanii wynaleziono także diabelski młyn
oraz gumę do żucia.
- I oto jesteśmy! - To muzeum Steamtown w Scranton.
Nie ma lepszego miejsca...
MIEJSCE HISTORYCZNE
...aby dowiedzieć się czegoś o kolei.
Ruszajmy.
Znajdziecie tu wszystko. Stare pociągi,
warsztat, w którym się je naprawia,
a nawet muzeum poświęcone historii kolei.
KOLEJARZ
Chodź!
Tylko popatrz!
Mają tu kilka wagonów służbowych.
To chyba nie są wagony służbowe, Charlie.
Żaden z nich?
- Nie mam pojęcia. - Musimy koniecznie poznać
poszczególne części pociągu.
Przyjrzyjmy się im.
Oto idealnie przeciętny pociąg.
Mamy tu kilka podstawowych części.
Na początku znajduje się lokomotywa.
Tam znajduje się silnik generujący energię umożliwiającą ciągnięcie reszty składu.
Za nią widzimy wagony pasażerskie dla podróżujących.
Dalej mamy wagony towarowe, w których przewożone są różne produkty.
A na końcu jest wagon służbowy.
Tam obsługa pociągu
może nieco odpocząć lub popracować.
Niedawno wagony służbowe zastąpiono skrzynką zwaną urządzeniem końca pociągu.
To nowoczesny komputer monitorujący hamulce
i inne systemy obecne w pociągu.
Pociąg dzieli się więc na lokomotywę, wagony pasażerskie,
towarowe i wagon służbowy lub urządzenie końca pociągu.
Na początku odwiedzimy warsztat, by porozmawiać z Bruce'em Mowbrayem.
Jest kolejarzem oraz mechanikiem.
KOLEJARZ
Zdradził nam,
że najdłuższą podróż pociągiem można odbyć z Portugalii do Wietnamu.
Trasa liczy prawie 17 tysięcy kilometrów.
- Czym się tu zajmujecie? - Naprawiamy pociągi.
Robimy duże naprawy i rekonstruujemy stare pociągi.
- Wspaniale. - Bruce, musisz wiedzieć,
wybacz, Carly.
Rozmawiasz z kolejową szychą.
Dziadkiem Carly jest Vinchenzo Cabooso.
- Ten Vinchenzo Cabooso? - Tak.
- To dla mnie zaszczyt. - On we własnej osobie.
Jednak Carly... nie jest przekonana do pociągów.
Poczekaj, aż zobaczysz, co tutaj z nimi robimy.
Może zmienisz zdanie.
- Świetnie. - Dobrze.
Co dzieje się za nami?
Pracownicy będą sprawdzać stan kół w przedziale pasażerskim.
Jeśli będą w złym stanie, trzeba będzie je wymontować.
Koła pociągu muszą być w dobrym stanie. To bardzo ważne.
Regularnie sprawdza się więc, czy nie wymagają naprawy.
Widzimy tu warstwę nagromadzonego metalu.
Hamulce rozgrzały koło do tego stopnia, że zaczęło się ono topić.
Następnie klocek hamulcowy rozsmarował
- metal po powierzchni koła. - Wow.
Koła wylądują w tokarce,
która usunie tę warstwę.
Ta wizyta działa na wszystkie zmysły. Czuję, jak ziemia pod nami
aż się trzęsie od działania tej maszyny.
Widzicie dym? To palący się metal. Pachnie to... okropnie.
Mike Oprisko wykorzystuje tokarkę...
MECHANIK
...by wygładzić to ogromne koło.
Wygładziłem je tak, że to praktycznie nowe koło.
- Wygląda wspaniale. - Aż razi po oczach.
Bruce pokazuje nam kolejny proces, podczas którego koło usuwa się z osi.
Ale głośno!
Zdjęte.
Koła są tak ciężkie, że do ich zdejmowania używa się dźwigu.
Ile waży ta cześć?
Jakieś 340 kilogramów.
Dźwigiem sterujemy za pomocą tego pilota.
- Fajnie. - Tak.
- Mogę spróbować? - Jasne.
Super. Dam radę.
Carly świetnie się bawi w warsztacie
pod okiem Mike'a.
Bez wykwalifikowanego eksperta nie byłoby to możliwe.
Świetnie.
Wizyta tutaj zaspokaja jej ciekawość
odnośnie budowy różnych rzeczy.
Właśnie jednym palcem przeniosłam 340 kilogramów
na drugi koniec pomieszczenia.
Obsługuję ciężką maszynerię. Zaczyna mi się to podobać.
Nie mogę się doczekać kolejnego punktu wycieczki.
- To przekrój lokomotywy parowej. - Dziadek mówi o nim cały czas,
ale nie miałam okazji go zobaczyć.
Ma wymiary prawdziwej lokomotywy i jest przecięty na pół, by pokazać wnętrze.
Obejrzyjmy go. Za mną.
Musicie zapamiętać jedną rzecz.
Żółte miejsca oznaczają ogień.
PALENISKO
Niebieskie – wodę,
a białe – parę.
Pierwsza część to palenisko.
Palacz nabiera węgiel i wrzuca go do paleniska.
Powstały w ten sposób ogień
wytwarza ciepło, które przesyłane jest następnie do kotła.
Zgadza się. Ciepło przemieszcza się przez te rury...
KOCIOŁ
...zanurzone w wodzie. Woda podgrzewa się,
zaczyna się gotować i wytwarza parę, która przez zbieralnik dociera
- aż do zaworu. - Para przemieszcza się
do zaworu, przy którym znajduje się tłok.
Para porusza tłokiem w przód i w tył, generując moc.
W okolicy kół zmieniana jest ona w ruch obrotowy.
Zwrot do zapamiętania: „ruch obrotowy”. To ruch w kółko.
- Para sprawia, że koła się obracają. - Ten pociąg jest napędzany parą.
- Co za wybryk nauki! - Pociągi.
Nadeszła wyczekiwana pora.
Zobaczymy pociąg na parę i porozmawiamy z inżynierem Chrisem LaBarem.
MASZYNISTA
Zdradził nam,
że w Moskwie bezpańskie psy często jeżdżą metrem.
Wsiadają i wysiadają zawsze na tych samych stacjach.
Jest gorąco, głośno, zewsząd bucha para. Co tu się dzieje?
Hałasuje pompa wtłaczająca powietrze
do zbiorników w silniku.
Powietrze to wykorzystywane jest podczas hamowania.
Gdy zbiorniki się napełnią, hałas ustanie.
Przejedźmy się!
Bruce sprawdzi hamulce.
Jesteśmy gotowi do drogi.
Jestem strasznie podekscytowana. Nie sądziłam, że to możliwe.
Jedziemy!
BALDWIN PRODUKCJA LOKOMOTYW
Pociąg już jedzie.
Wycofaliśmy pociąg na zwrotnicę,
która może go skierować na konkretne tory.
Pociągiem zarządzają teraz dwie osoby.
Maszynista Chris i Bruce, kolejarz.
Maszynista odpowiada za te wszystkie dźwignie
i pokrętła,
a Bruce odpowiada za cały pociąg,
w tym to, kiedy opuści parowozownię
i gdzie pojedzie ze zwrotnicy.
Zostaliśmy skierowani na tor numer 12,
więc chyba pora ruszyć tego zucha.
Proszę wsiadać!
Istnieją trzy rodzaje gwizdu lokomotywy.
Pojedynczy gwizd oznacza hamowanie, dwa to jazda naprzód,
a trzy – cofanie.
Kolejna ciekawa profesja to palacz.
Jest nim Johnny. Podtrzymuje ogień w silniku,
dzięki czemu pociąg wciąż jedzie.
Oto co robi. Bierze łopatę, nabiera węgiel...
naciska pedał, otwiera drzwiczki i wrzuca węgiel do środka.
Ogień wciąż płonie, podgrzewając wodę,
która wytwarza napędzającą pociąg parę. Zgadza się, Carly?
Tak. Pociąg parowy porusza się dzięki parze,
ale istnieją także inne typy pociągów.
Poznajmy je.
Silniki parowe królowały przez lata...
LOKOMOTYWA PAROWA
...ale mocno zanieczyszczały środowisko i były nieopłacalne,
więc inżynierowie opracowali inne rozwiązania.
Jak lokomotywy na olej napędowy.
Mają duże, napędzane ropą silniki,
które zasilają generator prądu odpowiadający za pracę kół.
Są tańsze w eksploatacji i naprawie niż silniki parowe.
Wynaleziono także pociągi elektryczne, bez silników.
Energia elektryczna pobierana jest z elektrowni
i transportowana do motoru lokomotywy przez przewody trakcyjne
lub tak zwaną trzecią szynę.
Dziś najpopularniejsze są pociągi na ropę i elektryczne.
- To było niesamowite! - Dziękujemy, Chris.
Było dużo lepiej, niż się spodziewałam.
- Dzięki, Chris. - Dzięki, że wpadliście.
I jak wrażenia, Carly?
Świetnie się dziś bawiłam,
a prowadzenie pociągu z Chrisem było niesamowite.
Muszę więc coś ogłosić.
Podczas ścieżki kariery nauczę się bycia inżynierem kolejowym.
Twój dziadek będzie z ciebie bardzo dumny.
- Wiem. - Powiedzmy mu.
- Dobra. - Pora wracać do bazy
i oznajmić te wieści. Do zobaczenia niebawem?
Świetnie, do zobaczenia.
Prawie zrezygnowałaś.
Cieszę się, że tego nie zrobiłaś.
Wyobrażasz sobie, co pomyśleliby inni skauci?
Nie podejść do ścieżki kariery... To nie do pomyślenia.
Rozumiem, ale nie dlatego się zdecydowałam.
Pewnie dlatego, że chce tego twój dziadek?
Też nie. Po prostu sama chcę to zrobić.
Serio?
Jeszcze będąc w Steamtown pomyślałam, że być może
to mój moment w historii pociągów.
Tylko pomyśl...
Zaczęło się od wózków w starożytnej Grecji.
Później były silniki parowe, na olej i pociągi elektryczne. Te ulepszenia
trwają od tysięcy lat.
Nie muszą się przecież kończyć. Widziałeś pociągi w Steamtown.
One po prostu czekają na kogoś takiego jak ja!
Innowacyjnego, zmieniającego świat inżyniera, który da im przyszłość.
Spójrz.
- Tylko popatrz! - Co to?
Lewitujący pociąg magnetyczny.
Tu i tu znajdują się magnesy, aby pociąg się unosił.
Takie pociągi to przyszłość. Jest ich tylko kilka.
Kolej magnetyczna jest niebywale szybka.
Pociągi nie mają kół i nawet nie dotykają szyn.
Unoszą się w powietrzu ponad rzędami silnych magnesów.
Super, co?
Są też niebywale bezpieczne.
Im bardziej pociąg wychyli się na bok,
tym większa siła magnetyczna przyciągnie go na miejsce.
Te pociągi są szybsze i bardziej bezpieczne
niż jakiekolwiek inne w Stanach Zjednoczonych.
Są jednak bardzo drogie w budowie, dlatego na całym świecie
jest ich tylko kilka.
Brzmi to jak misja dla sprytnego inżyniera.
Chyba znam jednego, który by się jej podjął.
Musimy iść, pora na ścieżkę kariery.
Chyba mamy nowe zajęcie,
ale dzięki, że byliście z nami.
Wpadnijcie znów, a razem odkryjemy kolejne...
- Wybryki nauki. - Do zobaczenia.
- Chodźmy. - Tak, tak, tak.
WYBRYKI NAUKI!
Witajcie. Z Chicago nadeszły ważne wieści kolejowe.
Superszybki pociąg magnetyczny firmy Baza
odbył swą pierwszą podróż dookoła świata.
Powstał pod okiem wyśmienitego inżyniera kolejowego,
Carly z rodziny Cabooso.
Nie da się ukryć, że Carly odmieniła nasz świat.
Napisy: Anula Nagłowska