Carly, bu treni gerçekten kullanacak mısın?
Tüm hayatım beni buraya yönlendirdi, bunu yapmalıyım.
Garip ama gerçek,
bir trendeki lokomotif motoru bir kasabaya güç sağlamak için
yeterli enerjiyi üretebilir.
Ve kaderimi gerçekleştirmek için bu güçten istifade edeceğim.
Garip Ama Gerçek zamanı!
Gökyüzünde tüm gezegendeki kum tanelerinden
daha fazla yıldız olduğunu biliyor muydunuz?
-Bu inanılmaz. -Değil mi?
-Ben Charlie. -Evet!
-Ben Carly. -Evet.
Biz çok iyi dostuz.
-Hadi! -Hadi!
-Chicago'da yaşıyoruz. -Biraz hayal gücüyle…
Zamanın geri kalanı için.
…ve çok fazla keşifle…
Bu çok harika!
…Dünya'nın ne kadar garip olabileceğini keşfediyoruz.
-Hey! -Başardık.
Bu inanılmaz!
GARİP AMA GERÇEK
-Trenler! -Trenler!
Posta geldi.
Charlie! Posta geldi!
Merhaba, ben Charlie. Bu da arkadaşım Carly.
Burada! Geldi!
Cingöz Kampçılar'da olduğumuzu biliyorsunuz.
-Cingöz Kampçılar! -Cingöz Kampçılar!
-Haftaya Carly'nin meşgul olacağı şey… -Kariyer haftası.
Cingöz Kampçı Kariyer Haftası. Büyük bir olay.
Her Cingöz Kampçı bir kariyerle görevlendiriliyor ve sonra
çığır açan bir hafta için o alandaki gerçek bir profesyonelle eşleştiriliyor.
Charlie'ninkine bakın.
Geçen sene ağaçları şekillendirmeyi ve bakmayı öğrenmek için
dünyaca ünlü bir ağaç uzmanıyla eşleştirildi.
Şimdi Uluslararası Ağaçlar Topluluğu'nun kurul üyesi.
Kariyer haftası hayatınızın geri kalanını belirliyor.
-Ve az önce görevlendirmemi aldım. -Hadi aç!
-Yapamam, sen aç. -Tamam.
Pekâlâ Carly, kariyer haftası boyunca
eşleştirildiğin ve hayatının geri kalanında
yapacağın iş
-tren makinistliği! Evet! -Ne?
Bu bir facia. Dedemin bununla bir ilgisi olmalı.
Deden mi?
Evet, efsanevi tren makinisti Vinchenzo Cabooso.
Benimle hep tren makinisti olmakla ilgili konuşuyor
ama yapmak istemiyorum.
Denemekle de mi ilgilenmiyorsun?
Hayır, sırf dedem istedi diye tren makinisti olmak istemiyorum.
Kariyer haftasını pas geçeceğim.
Pas mı geçeceksin? Kimse kariyer haftasını pas geçmez Carly.
Yapmayacağım ve beni aksine ikna etmek çok zor.
Pekâlâ, sanırım bugün…
-Hayır, olmaz. -…sırrını çözdüğümüz
-şey… -Hadi ama!
-…trenler! -Peki. Trenler.
-Pekâlâ, trenler. -Evet, raylarda giden
paslı, eski şeyler. Vay canına. Sanırım bu özetliyor.
Uğradığınız için sağ olun. Daha çok şeyi keşfettiğimizde
-yine gelin. -Hayır.
Garip ama gerçek!
Hayır. Bitmedi.
Trenlerle ilgili öğrenebileceğimiz bir sürü harika şey var.
Sanırım ilgini çekmek için harika bir şey biliyorum.
Tarih Boyunca Trenler. Çuf Çuf'un Değişimi.
-Trenlerle ilgili bir tarih kitabı. -Evet, bunu seveceksin Carly
çünkü trenlerin tarihi 2000 küsur yıl öncesine ve antik Yunanistan'a kadar
uzanıyor.
O zamanlarda insanlar tekneleri karada götürmek istediler,
bu yüzden tekerlekleri arabalara taktılar, teknelerini üste koydular
ve taşları keserek oluşturulan oluklardan çektiler.
Arabalar yoldan gitti ve işe yaradı.
Yunanlar gerçekten bir şey bulmuştu ve binlerce yıl geçtikçe
insanlar vagonları ve yolları geliştirdiler.
1500'lerde Almanya'daki insanlar madenlerden kömür ve malzeme
taşımak için tahta vagonları tahta raylardan yürütüyorlardı.
Garip ama gerçek, bu günümüzdeki hız trenine
ilham oldu.
Ama en büyük yenilik birkaç 100 yıl sonra geldi.
1803'te Richard Trevithick isimli Britanyalı bir mühendis
bir vagona buhar makinesi taktı ve kendi kendini hareket ettirdi.
Buhar motorlu lokomotifi icat etti
ve trenler resmi olarak dünyaya tanıtıldı.
Yaşasın!
Dur, şunu görüyor musun?
-Evet. -Bak.
Bu Richard Trevithick. Onun gibi olmak istiyorum.
-Niye? -Dünyayı değiştiren
bir şey icat etti.
Tarihte böyle bir etkin olduğunu hayal etsene bir.
Richard Trevithick, buhar makineli treni icat etti.
Sonra hiçbir şey eskisi gibi olmadı.
Mesela, garip ama gerçek, trenlerden önce
insanlar pek tatile gitmiyordu.
Seyahat çok yavaştı.
Sevgili arkadaşım, lütfen yüzmek için plaja gel.
Sevgili arkadaşım, at arabama binip sekiz ay içinde
orada olacağım.
Ama trenler icat edildiğinde seyahat çok daha hızlı hale geldi.
İnsanlar New York, Florida, Atlantic City
ve San Francisco gibi yerlere tatillere gidebildiler.
-Merhaba! -Merhaba!
Ve 20'nci yüzyılın başlarında insanlar ülke boyunca
seyahat ediyorlardı ama bu, trenlerin çözmeye yardım ettiği
tek sorun değildi.
Garip ama gerçek, trenlerden önce resmi bir saat dilimi yoktu.
Her şehrin kendine ait yerel saati vardı
ve neredeyse kimsenin zamanlaması aynı değildi.
Hey, saat iki buçuk, benim saatimi takip ediyoruz.
Ne diyorsun? Saat üçe çeyrek var, sıra benim saatimde.
-Hayır! -Benim sıram!
Benim sıram!
Karmakarışıktı.
Sorunu çözmek için tren şirketleri ülkeyi
dört ana saat dilimine böldüler, aralarında bir saat vardı.
Ve artık tüm tren kondüktörleri aynı zamanı kullanmaya başladılar
ve aynı çizelgede gitmeye başladılar.
Tren saat dilimleri çok işe yaradı ve kongre bunları
Birleşik Devletler'in resmi saat dilimi olarak benimsedi.
Ama trenlerin etkisi burada bitmedi.
1800'lerin sonunda tren yolları ülkenin her yerine yayıldı.
Bir anda üreticiler ürünlerini fabrikalarından uzak yerlere
satma yolunu buldular.
Şu anda bunları sadece Chicago'da satıyorum
ama çuf çuf trenine birkaç tanesini koysam,
New York'a götürüp satsan, nasıl olur?
Bana uyar.
Harika!
Nakliye ucuz ve hızlıydı
ve bu, Birleşik Devletler'de bir endüstriyel devrime neden oldu.
İnsanlar ülkenin her tarafında satmak için yeni ürünlere yatırım yapmaya başladılar.
Ampuller, asansörler, video kameralar ve hatta buzdolapları,
bu yenilikçi dönemde icat edildi ve trenlerle nakliye edildi.
Tatiller, düzenli zaman,
endüstriyel devrim,
hepsi Richard Trevithick'in buhar motorlu treni icat etmesiyle oldu.
Yani tren makinisti olacaksın.
-Pek değil. -Niye?
Bak, trenler dünyayı zaten değiştirdi,
yüzlerce yıl önce değiştirdi, artık bitti.
Trenler yapıldı, sonra arabalar, sonra uçaklar ve sonra da uzay araçları.
Yani trenler artık o kadar önemli mi?
Evet, tabii önemliler.
Trenler ürün nakliyesinde ABD'de bir numaralı araçtır,
tüm ülkedeki nakliyelerin yaklaşık yüzde 40'ını taşıyorlar.
Ve insanlar etrafta bir yere gitmek için trenleri kullanıyorlar.
Garip ama gerçek, 2016'da insanların trenlerle gittiği
tüm kilometreleri toplarsan
62 milyar kilometreden fazla yapar,
bu 209 kez güneşe gidip gelmekle aynı mesafe.
62.000.000.000 209 SEFER
Tamam. Belki biraz çabuk bir yargıya varmış olabilirim.
-Yani kariyer haftasına gideceksin! -Belki.
Charlie, sanırım ben biraz bizzat uygulamalı deneyim istiyorum.
Trenlerde çalışmanın nasıl olduğunu öğrenmek istiyorum.
Yani kariyer haftası öncesi kariyer günü gibi bir şeyden mi bahsediyorsun?
-Evet. -Bu hoşuma gitti.
Nereye gidelim?
Bilmem, belki…
-Kim? -Dedem. Cevap verebilir miyim?
Evet, elbette. Cevap ver. Vinchenzo Cabooso arıyor.
Merhaba dede.
Carly, torunum, kariyer haftası için
tren makinistiyle eşleştiğini duydum.
Dinle, senin için Steamtown, Pensilvanya'ya gezi ayarladım.
Birkaç arkadaşım var, sana göz kulak olacaklar
ve trenlerle ilgili bilmen gereken her şeyi öğretecekler, tamam mı?
Dede, bu harika, sağ ol.
Aile işini sürdüreceğin için seninle gurur duyuyorum.
-Seni seviyorum, tamam mı? -Ben de seni.
Pekâlâ Charlie, buharlı trenlere bakmak için
Pensilvanya'ya gidiyoruz.
Harika, gerçek Cabooso muamelesini göreceğiz.
Orada görüşürüz.
Gerçek trenlerle zaman geçirmek için Scranton, Pensilvanya'ya gidiyoruz.
Garip ama gerçek, modern dönme dolap Pensilvanya'da icat edildi,
balonlu çiklet de öyle.
-İşte! Vardık! -Scranton, Pensilvanya'daki Steamtown.
Birleşik Devletlerin tümünde
STEAMTOWN ULUSAL TARİHİ ALAN
trenleri öğrenmek için gidilecek yer burası.
Hadi, gidelim.
Steamtown'da hepsi var. Gerçek lokomotif trenler,
trenlerin bakımını yaptıkları ve tamir ettikleri bir dükkân
ile tren tarihiyle ilgili harika bir müze.
DEMİR YOLU GÖREVLİSİ
Hadi!
Şuna bak!
Yarım düzine personel vagonu var.
Bunların personel vagonu olduğunu sanmıyorum.
Biri öyle, değil mi?
-Açıkçası bilmiyorum. -Bunu kesinlikle
anlamamız gerekiyor, trenin temel kısımlarını yani.
Buna biraz daha yakından bakalım.
İşte harika bir standart tren.
Birkaç tane ana kısmı var.
Öncelikle lokomotif var, bu trenin ön kısmı.
Trenin geri kalanını çekmek için güç sağlayan motor bu kısımda.
Sonra ise insanları taşıyan yolcu vagonları var.
Bunlardan sonra ürün taşıyan yük vagonlarını bulabilirsiniz.
Ve trenin sonunda ise personel vagonu var.
Personel vagonu personel için güzel bir barınma yeriydi
burada dinlenirler ya da iş yaparlardı.
Ama son zamanlarda bu vagonları TSS denen küçük bir kutuyla değiştirdiler,
yani Tren Sonu Sinyali.
Bu trendeki tüm frenleri ve diğer mekanik şeyleri takip eden
çok havalı bir bilgisayar.
Yani bir trenin temel yapısı lokomotif, yolcu vagonları,
yük vagonları ve personel vagonu ya da TSS'den oluşuyor.
İlk durağımız makine atölyesi, orada Bruce Mowbray'la buluşacağız.
O bir tren kondüktörü ve ayrıca trenlerin bakımından sorumlu.
TREN KONDÜKTÖRÜ
Favori garip ama gerçek olgusu,
en uzun tren yolculuğunun Portekiz'den Vietnam'a olması
ve 17.000 küsur kilometreyi kapsaması.
-Burada ne yapıyorsunuz? -Trenleri tamir ediyoruz.
Büyük tamirleri, tam onarımı yapıyoruz.
-Harika. -Bruce, hızlıca bir şey
söylemeliyim. Pardon Carly.
Bir tren asilinin huzurundayız.
Carly'nin dedesi Vinchenzo Cabooso.
-Vinchenzo Cabooso mu? -Evet.
-Onur duydum. -Ta kendisi.
Ama Carly trenlerle ilgili pek ikna olmuş değil.
Trenlerle ne yaptığımızı görene kadar bekle.
Belki bu fikrini değiştirir.
-Harika. -Tamam.
Arkamızdakiler ne yapıyor?
Şu anda yolcu vagonundaki tekerleri inceleyecekler
ve eskimişlerse tüm tekerlek grubunu çıkaracaklar.
Trenlerdeki tekerlerin harika durumda olması çok önemli.
Bu yüzden tamir edilmesi gereken bir şey var mı diye sürekli olarak inceleniyorlar.
Burada gördüğümüz şeye "parçalı teker tabanı" deniyor.
Frenler tekerlerin çok ısınmasına sebep oluyor, tekerleri eritiyor
ve fren çarığı kaydıkça
-yüzeydeki metali eziyor. -Vay canına.
Sıradaki adımda bu bozukluğu düzeltmek için tekerleri
tornaya götüreceğiz.
Bu duyusal bir deneyim. Yerin gümbürdediğini
hissedebiliyorum çünkü gerçekten çok şiddetli
ve şuradaki dumana bakın, metal yanıyor, kokusu da berbat.
Mike Oprisko tornayı kullanarak
LOKOMOTİF TAMİRCİSİ
bu devasa tekerlekteki hasarı düzeltecek.
Bu artık yepyeni bir teker görünümünde, yani yepyeni bir teker gibi.
-Harika. -Güneş gözlüğüne ihtiyacım var.
Şimdi Bruce bize tekeri aksından çıkarmayı gösterecek.
Bu gürültülüydü.
Çıktı.
Teker çok ağır, hareket ettirmek için büyük bir vince ihtiyaç duyuyorlar.
Bunun ağırlığı ne kadar?
Yaklaşık 340 kilogram.
Bu vinci uzaktan kontrolle kullanabilirsin.
-Harika. -Evet.
-Deneyebilir miyim? -Tabii.
Pekâlâ. Yapabilirim.
Carly, Mike'ın yakın gözetiminde makine atölyesinde
çalışarak eğleniyor.
Bunu kesinlikle nitelikli bir uzman olmadan yapamazdı.
Evet, güzel.
Tamirhanede takılmak parçaların nasıl bir araya geldiğiyle ilgili merakını
cezbediyor.
Pekâlâ, 340 kilogramı tek bir parmakla
bu odanın etrafında hareket ettirdim.
Büyük makineyi kullandığıma göre şunu söylemeliyim ki, bunu anlıyorum.
Ve sıradaki durağımız için çok heyecanlıyım.
-Bu buharlı lokomotif. -Dedem bundan sürekli bahsediyor
ama hiç bizzat görmemiştim.
Yarıya bölünmüş tam boyutlu tren modeli, içinin nasıl çalıştığını görebiliyorsunuz.
Hadi bakalım, benimle gelin.
Tamam, buna bakarken hatırlamamız gereken bir şey var.
Ateşin olduğu yer sarı kısımlar.
OCAK
Mavi kısımlarda su var
ve beyaz kısımlarda ise buhar var.
Buradaki ilk bölüme ocak deniyor.
Ateşçi kömürü alıp ocağa atıyor
ve bu devasa bir ateş oluşturarak
tonlarca sıcaklık yaratıyor ve bu taraftaki kazana yolluyor.
Evet, sıcaklık alev borularında dolaşıyor ve alev boruları
KAZAN
suyla çevrili. Su ısınıyor,
kaynamaya başlıyor, buhar oluşturuyor ve bu, buhar domuna gidip
-oradan da valfe gidiyor. -Buhar, pistonun olduğu
valfe gidiyor.
Pistonu ileri geri itiyor ve tonlarca hareket oluşturuyor.
Bu, tekerlerin yakınında dönel devinime çevriliyor.
Havalı bilimsel kelime, "dönel devinim". Bu, bir halka içindeki hareket demek.
-Buhar tekerleri döndürüyor. -Bu tren buharla çalışıyor.
-Garip ama gerçek! -Trenler.
Beklediğimiz an geldi.
Buharlı treni ziyaret etme ve makinist Chris LaBar'la tanışma vakti.
TREN MAKİNİSTİ
Favori garip ama gerçek olgusu,
Moskova'daki sokak köpeklerinin sık sık metro trenlerine binmeleri,
belli duraklarda inip binmeleri.
Chris, bu sıcak, gürültülü, her yerden buhar geliyor, neler oluyor?
Şu anda duyduğunuz ses hava pompası, motordaki tanklara
hava pompalıyor.
Havayı daha sonra fren için kullanıyoruz.
Birkaç dakika içinde tanklar dolduğunda ses kesilecek.
-Hadi tren sürelim! -Hadi bu treni sürelim!
Şimdi Bruce frenleri kontrol edecek.
Ve gitmeye hazırız.
Çok heyecanlıyım. Bu kadar heyecanlı olacağımı düşünmemiştim.
Hareket ediyoruz!
BALDWIN LOKOMOTİF FABRİKASI
Tren hareket ediyor.
Trenle, bu döner platforma geri gittik.
Bu, trenin tamamını yeni bir raya çevirebiliyor.
Şu anda bu trenden iki kişi sorumlu.
Tren makinisti Chris ve tren kondüktörü Bruce.
Evet, tren makinisti buradaki kollar ve düğmelerden sorumlu,
kondüktör Bruce ise tüm trenden sorumlu.
Lokomotif deposundan girip çıkmasından,
döner platformda çalışmasından sorumlu.
12 numaralı raya harika şekilde hizaladık,
bence bu yaramaz çocuğu çalıştırmaya hazırız.
Yolcu kalmasın!
Tren düdüğünün üç temel türü vardır.
Bir kere çalmak fren yapıyoruz demek, iki kere çalmak ileriye gidiyoruz demek,
üç kere çalmak geriye gidiyoruz demek.
Bir diğer havalı iş, ateşçilik.
Bu Johnny'nin işi. Trenin gitmesine yardım eden motorun içindeki
ateşi kontrol ediyor.
Yaptığı şey bir kürek kapmak, biraz kömür almak,
şu pedala basıp, kelebek kapıları açıp kömürü içeriye atmak.
Ateş besleniyor ve oradaki suyu ısıtıyor,
bu da tüm trene güç sağlayan buharı üretiyor, değil mi Carly?
Doğru. Bir buharlı tren buharla çalışır
ama başka birçok tren türü var.
Buna biraz daha yakından bakalım.
Buharlı trenler uzun süre yaygındı
BUHARLI TREN
ama havayı çok fazla kirletiyorlardı ve bakımları çok pahalıydı,
bu yüzden mühendisler yeni tür trenler geliştirdiler.
Örneğin dizel trenler.
Tekerlekleri döndüren elektrik jeneratörlerine
güç sağlamak için yakıtla çalışan büyük motorları var.
Onları çalıştırmak ve tamir etmek buharlı motorlardan daha kolay.
Mühendisler motoru olmayan elektrikli trenler de geliştirdiler.
Elektrik uzak güç istasyonlarından geliyor
ve havai hat ya da üçüncü elektrikli bir rayla
lokomotifteki motora gidiyor.
Dizel ve elektrikli trenler bugün en yaygın türler.
-Bu harika! -Chris, çok sağ ol.
Bu hayal edebileceğimden daha iyiydi.
-Sağ ol Chris. -Geldiğiniz için sağ olun.
Pekâlâ Carly, ne düşünüyorsun?
Bugün çok eğlendim
ve Chris'le birlikte o treni kullanmak inanılmazdı.
Bir duyuru yapmak istiyorum.
Kariyer haftası için tren makinistliğini kabul edeceğim.
Deden seninle çok gurur duyacak.
-Evet. -Söylemeye sabırsızlanıyorum.
-Ben de. -Pekâlâ, haberleri vermek için ana merkeze
dönmeliyiz ama birazdan görüşürüz, değil mi?
Harika. Orada görüşürüz.
Bu kıl payı bir karardı Carly.
Buna karar verdiğin için mutluyum.
Diğer kampçılar kariyer haftasını ekmenle ilgili ne düşünürdü
hayal edebiliyor musun? Böyle bir şey olamaz.
Tabii ama kariyer haftasına bu yüzden katılmıyorum.
Çünkü deden istiyor.
Pek değil. Katılıyorum çünkü yapmak istediğim şey bu.
Gerçekten mi?
Steamtown'da geçirdiğimiz zamanın sonunda belki de bu benim için
tren tarihinde o mükemmel an olabilir diye düşünmeye başladım.
Bir düşün.
Antik Yunanistan'daki küçük arabalardan
buharlı motorlara, elektrikli ve dizel trenlere, mühendisler
binlerce yıldır trenleri değiştirip geliştiriyor.
Şimdi durması gerektiğini kim söylüyor? Steamtown'daki o trenleri gördün,
sanki benim gibi birini bekliyorlar gibiydi.
Onları geleceğe taşıyacak yenilikçi, dünyayı değiştirecek bir mühendisi.
Şuna bak.
-Şuna bak! -Vay. Bu ne?
Manyetik olarak havaya kaldırılmış bir tren modeli. Bir maglev treni.
Trenin havada durması için buraya ve buraya manyetik şeritler koydum.
Dünyada sadece birkaç tane var ama gelecek maglev trenlerinde.
Manyetikle havaya kaldırılmış trenler çok hızlı,
tekerleri yok ve raylara değmiyorlar bile.
Süper güçlü manyetik dizilerin üstünde, havada duruyorlar.
Gerçekten harika.
Ve oldukça güvenliler.
Bir maglev treni bir yana ne kadar yatarsa
onu yola geri çeken manyetik güç o kadar güçlü oluyor.
Bu trenler Birleşik Devletler'deki tüm trenlerden daha az sorunlu,
daha hızlı ve daha güvenli.
Ama onları üretmek çok pahalı, bu yüzden tüm dünyada
sadece birkaç tane var.
Bu, çok akıllı bir tren makinistinin çözeceği türden bir problem gibi.
Bununla uğraşacak birini tanıyorum.
Hadi ama, gitmeliyiz, kariyer haftası vakti geldi.
Pekâlâ, görünüşe göre yeni bir projemiz var
ama uğradığınız için çok sağ olun.
Daha çok şeyi keşfettiğimizde yine gelin, keşfettiklerimiz garip…
-Ama gerçek. -Görüşürüz.
-Hadi! -Evet.
GARİP AMA GERÇEK
Merhaba. Bugün Chicago'dan büyük bir tren haberi var.
Ana merkez endüstrilerindeki Maglev Süper Hızlı tünel treni
dünya çapındaki ilk seferini tamamladı.
Maglev Süper Hızlı ünlü Cabooso tren ailesinden
rock yıldızı tren makinisti Carly tarafından geliştirildi.
Ve söyleyebiliriz ki dünyayı gerçekten değiştirdi.
Alt yazı çevirmeni: Melih Atahan