Hej, patrzcie na to!
Wybryk nauki: ten obiekt, w którym buduje się rakiety,
pomieściłby 31 pełnowymiarowych boisk do piłki nożnej.
Musi być wielki, bo powstają tu największe rakiety w historii.
Dziś skupimy się właśnie na tym, jak zbudować rakietę.
Przygotujcie się, bo nadeszła pora...
na Wybryki nauki!
Wiesz, że na niebie jest więcej gwiazd
niż ziarenek piasku na całej Ziemi?
Wow!
- Niesamowite. - Co nie?
- Tu Charlie. - Tak!
I Carly.
Jesteśmy przyjaciółmi.
Zaczynajmy!
- Mieszkamy tu, w Chicago. - Z odrobiną wyobraźni...
Na zawsze.
I masą badań...
To niesamowite!
Odkrywamy, jak dziwnym może być nasz świat.
- Hej! - Udało się.
Coś niesamowitego.
WYBRYKI NAUKI
Rakiety!
Hej, hej, wiadomość z ostatniej chwili!
- Cześć, tu Charlie. - I Carly.
- O co chodzi? - Nie mam pojęcia.
Hej, hej, Lucy, co tam?
Witajcie w Ziemskich informacjach. Jestem Chris Rivers.
Wiadomość dnia... Patrick... Tak, ten Patrick...
Skonstruował rakietę Moon Boomer 9000,
najwspanialszy model wszech czasów.
Rekord świata, ludzie!
Oddaję głos naszej reporterce, Katherine Ann,
która porozmawia z Patrickiem. Katherine?
Oto i on, ludzie.
Patricku, nie tylko skonstruowałeś tę rakietę,
ale pobiłeś także rekord. Niemal dwukrotnie.
Jak to skomentujesz?
Tylko posłuchaj tych ludzi.
Skandują moje imię
i nazywają najlepszym inżynierem świata.
To ich słowa.
Tyle stąd, Chris, oddaję ci głos.
Jestem Chris Rivers. Do zobaczenia w kolejnych Ziemskich informacjach.
Chwila. To my od zawsze byliśmy najlepszymi inżynierami w mieście.
Mamy konkurencję. Musimy działać!
Co masz na myśli?
Musimy pobić Patricka, budując większą i lepszą rakietę.
- Musimy znów być górą. - Jasne,
ale wiesz cokolwiek o budowaniu rakiet?
Nie! Ale wiem, że – wybryk nauki – smartfon ma większą moc obliczeniową
niż komputery, z pomocą których NASA wysłała człowieka na Księżyc.
- Serio? - Tak.
Damy radę wykombinować coś z rzeczy,
- które tu mamy. - Na pewno.
To chyba znaczy, że dziś odkrywamy świat...
Rakiet!
Nic nie dostarcza tylu innowacji, co rywalizacja.
- Czytaj podstawy na temat rakiet. - Dobra.
Zaczynamy!
Oto rakieta!
Rakiety to wydłużone cylindryczne obiekty wysyłane w przestworza.
Napędzane są różnymi rzeczami,
od sody i octu, po... powietrze.
A oto jak działa rakieta kosmiczna.
Posiada silnik, który zamienia paliwo w gaz.
Gaz ten wystrzeliwuje z tej strony, posyłając rakietę
w przeciwnym kierunku.
Tak działają rakiety.
Musimy wykombinować, jak zbudować jedną, aby pokonać Patricka.
Ciągle mówisz, że musimy go pokonać,
a przecież to nasz kumpel.
Nie możemy jej zbudować dla zabawy?
Nie chcesz być znowu najlepszym majsterkowiczem w mieście?
Opowiem ci coś, co wprawi cię
w nastrój do rywalizacji.
Będzie to opowieść o innym pojedynku twórców rakiet.
W roku 1955 Stany Zjednoczone i Związek Radziecki, w tym Rosja,
rywalizowały ze sobą w temacie podboju kosmosu.
Związek Radziecki wysunął się na prowadzenie,
budując rakietę, która posłała w kosmos pierwszego satelitę
cztery miesiące przed Stanami.
Następnie, trzy miesiące przed Stanami,
Rosjanie posłali w kosmos człowieka.
Walka była zacięta,
ale Związek Radziecki był zawsze lekko na prowadzeniu.
Stany miały dość bycia na drugiej pozycji.
Do gry wkroczył więc sam prezydent.
Chcemy dotrzeć na Księżyc i robić inne rzeczy
nie dlatego, że są one łatwe, ale dlatego, że są trudne.
Stany postanowiły zbudować nową rakietę,
która mogłaby wysłać ludzi na Księżyc.
Szesnasty lipca, 1969.
W kosmos wyruszyła największa dotychczas rakieta, Saturn V.
Cztery dni później Stany zostały pierwszym krajem,
który wysłał człowieka na Księżyc.
Stany Zjednoczone w końcu wyszły na prowadzenie,
a Związek Radziecki nie mógł ich dogonić.
Stany wygrały wyścig kosmiczny na Księżyc.
- Serio cały czas przegrywały? - Tak, do samego końca.
Pięć dekad później my też bierzemy udział w wyścigu kosmicznym.
Cały świat widział, co Patrick osiągnął ze swoją rakietą.
Teraz wszyscy wypatrują,
czym odpowiedzą Carly i Charlie.
Decydujemy się na odpalanie modeli rakiet
nie dlatego, że to proste, ale dlatego, że trudne.
Tym sposobem zmierzymy swoje umiejętności.
Podejmujemy to wyzwanie i zamierzamy wygrać.
To było wspaniałe, Carly.
- Dziękuję. - Jestem za.
Jak zbudujemy rakietę, która pobije rekord Patricka?
Przyjrzyjmy się paru przykładom.
Jasne.
Przedstawiam największą, najlepszą,
niesamowitą rakietę wszech czasów!
Oto... Wostok 1!
WOSTOK 1, ZWIĄZEK RADZIECKI 1961
Sowiecka rakieta to pierwsza, która wyniosła człowieka w kosmos.
Mierzyła 38 metrów.
Wybryk nauki: była wysokości około siedmiu żyraf.
Przedstawiam wahadłowiec kosmiczny!
WAHADŁOWIEC, USA 1981-2011
NASA wykorzystywała wahadłowce jak ten w ponad 130 lotach kosmicznych.
Wybryk nauki: mierzyły około 56 metrów,
czyli mniej więcej tyle co Krzywa Wieża w Pizie.
A teraz największa, najcięższa,
najwspanialsza spośród wszystkich rakiet w historii...
Saturn V!
Rakieta ta w 1969 r. zabrała ludzi na Księżyc.
Wybryk nauki: jest wielkości Big Bena
z brachiozaurem stojącym na szczycie.
To najwyższa, najcięższa i mająca największą moc rakieta w historii.
Różnią się rozmiarami,
ale widzę tu dużo podobieństw. W zasadzie
mają tę samą konstrukcję i wiecie co?
Modele rakiet też nie różnią się w tym temacie.
Złóż ją, pokażę ci, o co mi chodzi.
Wszystkie mają cylindryczny kształt,
są aerodynamiczne.
Nasz model też.
Wszystkie mają też stateczniki, dzięki którym lecą prosto.
Nasz model też je ma. Są z drewna.
Na dole rakiety mają silnik,
który wynosi je w górę.
Nasz model również go posiada.
Gdy go podpalimy, wystrzeli rakietę w niebo.
Widzisz? Modele odpowiadają konstrukcją prawdziwym rakietom.
To dla nas za mało.
Jeśli chcemy być najlepszymi konstruktorami w mieście,
- nie możemy zaprezentować gotowca. - To prawda.
Musimy zbudować rakietę!
Fajna, co?
Mamy tu wydłużony, aerodynamiczny, cylindryczny kształt,
zapewniające stabilność stateczniki oraz silnik.
- Oto i nasza rakieta. - Wygląda świetnie.
Myślisz, że pobije rekord Patricka?
Jest tylko jeden sposób, by się przekonać. Pora posłać ją w niebo.
- Gotowa. - Świetnie.
Modele rakiety z silnikiem, jak ta tu,
wznoszą się naprawdę wysoko.
Pamiętajcie tylko, że silnik się spala i staje bardzo gorący,
trzeba więc zadbać o bezpieczeństwo.
My wezwiemy dorosłego, który o nie zadba.
- Gotowi? - Tak!
Świetnie.
- Fajna gaśnica. - Dzięki.
Odpalimy rakietę, używając układu zapłonowego
obsługiwanego z bezpiecznej odległości.
Wygląda dobrze.
Użyjemy też osłon na oczy
i będziemy głośno odliczać,
aby wszyscy w okolicy wiedzieli, co się dzieje.
- Gotowa? - Do dzieła!
Trzy,
dwa, jeden!
Odpalamy!
O nie!
No nie!
- Co się stało? - Nie wiem!
Szło świetnie, aż rakieta odchyliła się w lewo
i zapikowała w dół.
Nici z rekordu, Carly.
Może Patrick faktycznie jest najlepszym konstruktorem w mieście.
Nie tak szybko, Charlie.
Może będzie jak w wyścigu między Stanami a Związkiem Radzieckim.
Stany były ciągle na drugiej pozycji, ale nie poddały się.
My też tego nie zrobimy.
Wracamy do książek?
Mam lepszy pomysł.
Potrzebujemy pomocy i chyba wiem, gdzie jej szukać.
W ośrodku badań kosmicznych.
Pracują tam właśnie nad silnikami rakietowymi dla NASA.
- Serio? - Tak!
Pora ruszyć do ośrodka badań kosmicznych Stennis Space Centre
i nauczyć się, jak stworzyć bijącą rekordy rakietę.
Widzimy się na miejscu? Świetnie! Do zobaczenia.
Wyruszamy na spotkanie z naukowcami od rakiet z NASA.
Znajdziemy ich przy południowej granicy Missisipi i Zatoce Meksykańskiej.
Wybryk nauki: rakieta Saturn V
w ciągu sekundy spalała ponad 11 tysięcy kilogramów paliwa.
- Jesteśmy na miejscu! - W Missisipi,
- w ośrodku badań kosmicznych. - Wybryk nauki: NASA testuje tutaj
silniki rakietowe od lat 60.
Aktualnie pracują nad kolejną rakietą,
która zabierze ludzi na Księżyc.
To idealne miejsce, aby dowiedzieć się,
jak usprawnić naszą rakietę. Chodźmy.
MONTAŻOWNIA
Zaczynamy od spotkania z Mikiem McDanielem.
KIEROWNIK OŚRODKA
Pokaże nam z bliska, jak wyglądają budowane tutaj silniki.
Zdradził nam, że w kosmosie, z powodu braku grawitacji
astronauci mogą urosnąć nawet o pięć centymetrów.
Ten silnik za dwa lata
- wyruszy w kosmos? - Zgadza się.
Wyruszy w misję Artemis 3, podczas której na Księżycu
wyląduje pierwsza kobieta
- i kolejny mężczyzna. - Co?!
Podczas startu wykorzystywane będą cztery silniki RS-25,
które zużyją niemal tonę
- ciekłego paliwa. - Rety!
- Nieźle. - To dużo!
Silniki te tworzą dopalacz odpowiedzialny za wypchnięcie rakiety
z platformy w przestrzeń kosmiczną, poza ziemską grawitację.
To niesamowicie skomplikowana konstrukcja.
Może pan wyjaśnić, na co patrzymy?
To pudełko z wieloma kabelkami
to sterownik silnika, jego podstawa.
W tych dużych przewodach natomiast
znajdują się ciekły tlen i ciekły wodór,
które są kriogenikami.
Zapamiętajcie ten termin. Kriogeniki to wyjątkowo zimne materiały.
Zazwyczaj, gdy mówimy o łączeniu
ciekłego tlenu i wodoru,
co przychodzi nam na myśl?
Woda.
Tak, woda. Ale jak stworzyć paliwo rakietowe z wody?
Zagłębiamy się w poważne sprawy.
Mike wyjaśnił nam, że ciekły tlen i wodór są łączone, aby wywołać eksplozję.
To nie wszystko.
Po ochłodzeniu z procesu tego zostaje tylko woda. Można ją wypić.
Czyli gdy podczas startu widzimy coś,
co wygląda jak dym,
jest to para wodna?
- Tak, to para. - Nieźle.
Wybryk nauki: silnik ma taką moc,
że mógłby oświetlić 430 stadionów baseballowych.
To potężna moc.
KOMPLEKS PRODUKCYJNY MICHOUD
Pora odwiedzić olbrzymi kompleks produkcyjny,
gdzie powstają rakiety.
Halo!
Oto cała rakieta.
A tutaj widzicie
silniki, które oglądaliśmy w ośrodku Stennis.
INŻ. TECHNIKI NAPĘDOWEJ
Alex Cagnola pokaże nam, jak buduje się rakiety.
Zdradził nam,
że muszki owocowe były pierwszymi żywymi organizmami,
które posłano w kosmos.
Witajcie w kompleksie produkcyjnym Michoud.
Oto model całego kompleksu.
Jest olbrzymi, jak całe miasto.
Kompleks zajmuje powierzchnię ponad 17 hektarów,
- czyli 31 boisk piłkarskich. - I wszystko pod jednym dachem.
Dotarcie stąd tam musi zajmować dużo czasu.
Tak. Niektórzy chodzą, ale mamy tu też wózki golfowe
i wielu rowerzystów.
- Oto jeden z nich. - Właśnie.
Nic dziwnego, że to takie wielkie miejsce. W końcu musi pomieścić
warsztat, gdzie powstają rakiety.
Mierzy około 51 metrów.
To tu spawamy ze sobą pojemniki,
które tworzą zbiorniki na paliwo.
Ustawiacie je jeden na drugim?
Tak, a następnie spawamy dookoła,
aż połączy się z całym zbiornikiem.
Gdy proces ten zostanie skończony, zbiornik jest zamykany
i przygotowywany do testów.
W budowie i testowaniu rakiet bierze udział
ponad tysiąc firm z całego świata.
Jest tak już od wielu lat.
Odnosimy sukcesy
dzięki współpracy z innymi krajami.
Wszystkie 136 zewnętrznych zbiorników dla wahadłowców
powstało tutaj.
Opinie od innych krajów
pomogły nam odnieść sukces.
Stany Zjednoczone współpracują z innymi krajami?
- Zgadza się. - Nie wiedziałam.
W 1969 r., gdy Stany dotarły na Księżyc, wyścig kosmiczny się zakończył.
To mały krok dla człowieka, ale wielki skok dla ludzkości.
W latach 70. nastąpiło coś ciekawego.
Stany i Związek Radziecki postanowiły razem pracować nad pewnym projektem.
Sześć lat po zakończeniu wyścigu kosmicznego...
Stany Zjednoczone i Związek Radziecki posłały w kosmos po rakiecie,
które połączyły się,
by pokazać światu,
że walka pomiędzy państwami się zakończyła.
Od tego czasu Europa, Japonia, Kanada i reszta świata
współpracują z sobą przy projektach, jak Międzynarodowa Stacja Kosmiczna,
wspólnie odkrywając tajemnice kosmosu.
Nadeszły wspaniałe czasy
dla podróży kosmicznych.
Pewnie najciekawsze od bardzo dawna.
A-2, MIEJSCE TESTÓW SILNIKA J-2X
Dowiedzieliśmy, że nawet idealnie skonstruowana rakieta
nie trafi na platformę startową bez koniecznego kroku,
o którym opowie nam inżynier NASA, Tommy Carroll.
Gdzie jesteśmy, Tommy?
Na stanowisku testowym A-2.
INŻYNIER
Stanowisko to powstało w latach 60., na potrzeby testów rakiety Saturn V.
Saturn V, to ta wielka, która...
- Właśnie. -...zabrała ludzi na Księżyc.
Testowano ją tutaj?
Właśnie tu, na stanowisku A-2 i obok, na A-1.
Czemu konieczne jest przeprowadzenie testów?
Wszyscy świetnie się spisują przy produkcji silników,
wszystko jest bliskie perfekcji, ale i tak musimy sprawdzić działanie całości,
by przekonać się, co nastąpi podczas startu.
Czyli te testy są bardzo istotnym elementem budowania rakiet?
Bardzo. Zanim pośle się je w kosmos, trzeba wiedzieć, jak działają.
Powinniśmy byli przeprowadzić testy na naszej rakiecie.
Tak. Nie zrobiliśmy tego i start się nie powiódł.
- Totalna porażka. - Rozbiła się...
Natychmiast.
- Jakie testy należy przeprowadzić? - Pomożemy wam.
Pokażę wam test sznurkowy.
Chodzi w nim o zbadanie...
TEST SZNURKOWY
...równowagi.
Należy przywiązać sznurek do rakiety
i kręcić nią w kółko, by zobaczyć, co nastąpi.
Wtedy można dostosować
środek ciężkości waszej rakiety.
Spróbujecie?
- Jasne. - Tak.
Obracam się z moim sznurkiem, a rakieta nie leci w odpowiednią stronę.
Przód jest skierowany w tył,
a stateczniki, które powinny być z tyłu, są z przodu.
Oznacza to, że rakieta nie jest zrównoważona,
- zgadza się, Tommy? - Tak.
Możemy spróbować?
- Jasne. - Sprawdzimy naszą rakietę,
umieszczając ją tutaj
i wypełniając ją powietrzem poprzez nastąpienie na plastikową butelkę,
którą umieścimy tam. Poproszę o rakietę.
Dobrze. Trzy, dwa, jeden.
- Nie. - No dobra.
To był zły lot, ale spodziewaliśmy się tego.
Po teście sznurkowym wiedzieliśmy, że to nastąpi.
Tommy mówi, że rakietę można naprawić na dwa sposoby.
Możemy zrobić szersze stateczniki lub obciążyć szczyt rakiety.
To ustabilizuje rakietę i pozwoli jej lecieć prosto w górę.
Obciążmy górę. Mam ze sobą glinę.
- Spróbujemy? - Jasne, daj ją.
- Grudka gliny. - Do środka...
- Jest na miejscu. - Kręcimy?
Tym razem, jeśli się przyjrzeć,
- widać, że czoło rakiety... - Tak!
...jest skierowane do przodu.
Dół jest z tyłu, tam gdzie powinien.
Tommy, test zaliczony, prawda?
- Jak najbardziej. - Tak.
- Teraz się zatrzymam. - Dobra.
I przygotujmy start.
- Trzymam cię. - Dzięki.
Tak!
- Dobra robota. - Świetnie.
Równiutko w górę i w dół.
- Tego oczekiwaliśmy. - Przeprowadziliście testy,
wprowadziliście poprawki i zrobiliście kolejny test.
W końcu się udało.
- To było świetne. - Tak, super.
To było fascynujące.
Tak dużo się nauczyliśmy. Testy są istotne.
Zdecydowanie. Widzieliśmy, jak składane są poszczególne części
i jak ważne jest
dopasowanie ich w całość,
a także odpowiedni dobór materiałów.
Musimy wrócić do bazy i skonstruować rakietę od nowa.
Świetny pomysł. Widzimy się na miejscu?
Świetnie. Do zobaczenia.
- Powinno być dobrze. - Tylko spójrzcie.
Sprawdziliśmy, co nie grało w poprzedniej wersji naszej rakiety.
Oto wyniki.
Przeprowadziliśmy test sznurkowy i...
brak było jej równowagi.
To dlatego wystrzeliła w górę, przekrzywiła się
i spadła na ziemię.
Zmieniliśmy parę rzeczy.
Obciążyliśmy górę dla równowagi
i przeprowadziliśmy więcej testów,
tak jak to robią w ośrodku badań kosmicznych.
Chyba nadszedł czas na kolejny start.
Naszą konstrukcję oparliśmy na najlepszych rakietach wszech czasów.
Jeśli ta rakieta nie pobije modelu Patricka,
nic tego nie zrobi.
- Gogle! - Założone!
- Układ zapłonowy uzbrojony? - Tak!
- Dorosły na miejscu? - Jest!
Nigdy nie odpalajcie rakiet pod nieobecność dorosłych.
Jesteśmy gotowi.
Zaczynajmy. Trzy,
dwa, jeden. Start!
Powyżej 60 metrów, powyżej 90!
Udało się!
Znów wygraliśmy!
Tak!
Tu Chris Rivers z Ziemskich informacji.
Z drogi, Patricku, liderzy w zakresie budowania i majsterkowania
powrócili na szczyt.
Charlie i Carly pobili rekord Patricka.
Z poprzednim zdobywcą tytułu
jest Katherine Ann. Katherine?
Dziękuję, Chris.
Patricku, zaledwie parę dni temu byłeś na szczycie.
Jak czujesz się z tym, że to twoi przyjaciele odebrali ci koronę?
Chciałbym pogratulować Charliemu i Carly. Są świetnymi konstruktorami,
są świetni we wszystkim.
Też chciałem być w czymś dobry,
wyjątkowy, ale... Jestem tylko Patrickiem.
Nigdy nie jestem najlepszy.
Przykro mi, Pat.
Oddaję głos do studia, Chris.
- Co my narobiliśmy? - Właśnie.
Patrick chciał być w czymś dobry.
Tak skupiłam się na naszej wygranej, że nie pomyślałam o tym,
- co czuje Patrick. - Co robimy?
Może to, co po zwycięstwie zrobiły Stany.
Czyli?
Zaczęły współpracę ze Związkiem Radzieckim nad projektem kosmicznym.
Rywalizacja jest fajna, ale dowiedzieliśmy się,
że wspólna praca daje jeszcze lepsze efekty.
Świetny pomysł.
Hej, hej, Lucy. Zadzwoń do Patricka.
Zdaje się, że czas na nowy projekt.
Zbudujemy rakietę z naszym kumplem, Patrickiem.
Dzięki, że byliście z nami. Wpadnijcie znów, a wspólnie odkryjemy więcej
- wybryków... - Nauki.
- Do zobaczenia. - Cześć.
Co jest?
Hej, może chciałbyś wpaść i zbudować z nami rakietę?
Ja? Byłoby świetnie! Będę za pół minuty!
Będzie świetnie.
Potrzebujemy sznurka.
- Mamy. - Gdzieś.
WYBRYKI NAUKI
- Silnik gotowy? - Gotowy.
- Wysokościomierz gotów? - Tak.
Pierwszy start rakiety Saturn Boomer 6000
za trzy, dwa, jeden!
Gdzie się podziała?
Udało się!
Tak!
Napisy: Anula Nagłowska