Bangli Narkotika Prison. Bali, Indonesia.
Umagang kayganda!
Ayon sa mga awtoridad, tinutulungan nilang magbago ang mga may kaso ng droga…
Ayaw sa droga, tagumpay ang gusto!
…gamit ang bago at puwersahang rehab program.
May kaparusahan pag di ka sumunod sa mga patakaran dito.
Nararamdaman ko
na pinagpapala pa rin ako ng kulungang ito.
Pero sa bansa kung saan sobrang minamaliit ang mga may kaso ng droga…
May parusang kamatayan sa drug trafficking ang gobyerno n'yo.
Oo nga. Tama.
No'ng nagdodroga ka pa, salbahe ka ba?
Oo, masama ako no'n.
Magiging mabuti pa kaya ang tingin ng lipunan sa mga bilanggong ito?
Isang linggo akong makukulong dito para malaman ko.
Pero di na bago sa akin ang makulong.
Ako si Raphael Rowe.
Nahatulan ako sa UK sa salang pagpatay na di ko ginawa,
at nasentensiyahan habambuhay na walang parole.
Tumagal nang 12 taon bago ko nalinis ang pangalan ko.
Ngayon, iniikot ko ang mundo
para malaman kung ano ba ang buhay
sa loob ng pinakamahihigpit na bilangguan sa mundo.
Bali sa Indonesia.
Dumadagsa rito ang mga bakasyonista mula sa buong mundo,
pero sa likod ng puro party na imahe,
iba ang mundong ginagalawan ng mga ordinaryong Indonesian.
Isang lugar na may konserbatibong mga tao
na malaki ang galit sa droga.
Dapat ikumpara natin
ang 15,000 kabataan natin na namamatay dahil sa droga
sa bilang ng mga drug dealer na namamatay kada taon.
Magdeklara dapat uli tayo ng malawakang laban kontra droga.
Ang pamamaraan ni President Joko Widodo na kontrobersiyal at malupit
ay nangangahulugan ng parusang kamatayan sa mga drug trafficker
at mahabang sentensiya sa mga gumagamit.
Pagdating sa droga, napakahigpit ng mga batas ng Indonesia,
at dahil dito, marami ang nakukulong.
Pag nahulihan ka ng kahit kaunting marijuana,
puwede kang makulong nang maraming taon.
Pero handa pa ring sumugal ang mga tao.
Dahil dito, ang mga bilangguan sa Indonesia
ay punong-puno ng mga may kaso ng droga.
Kaya nakaisip ang gobyerno
ng radikal na paraan ng drug rehabilitation.
Papunta na ako ngayon sa Lapas Narkotika Bangli Prison,
silangang bahagi ng Bali.
Para lang sa mga may kaso ng droga ang bilangguan na 'yon.
Sinabihan ako na ang rehabilitation program daw
ay tungkol sa pagkondisyon uli ng isipan ng mga bilanggo.
Umuubra man 'yon o hindi, malalaman ko rin.
Layunin ng Bangli Narkotika Prison na gamutin ang mga adik sa droga
at ituwid ang mga drug dealer, at nabalitaan kong ang mga paraan nila,
ay malayo sa mga nakasanayan natin sa Western prisons.
Isa siguro ito sa mga unang pagkakataon na pinayagan nila ang dayuhang tulad ko
na makapasok sa bilangguan ng Indonesia
dahil masekreto ang gobyerno
pagdating sa pagtrato nila sa mga presong Indonesian.
Halika.
Upo.
-Raphael Rowe? -Oo.
Sinalubong ako ng head warden ng kulungan at ng deputy niya.
Basta sundin mo lang ang patakaran dito.
Basta matino ka,
titiyakin ko sa 'yong okay ang lahat.
Ano ang mangyayari pag may di sumunod sa patakaran?
Sundin dapat.
Pag di mo sinunod ang mga patakaran, may kaparusahan.
Dadaan ka sa masusing body check.
Tayo.
Maghubad ka at mag-squat. Squat.
Tapos, umihi ka rito sa lalagyan para makapagsagawa kami ng pagsusuri.
Sinusuri n'yo ang ihi ko. Ano ang hinahanap n'yo?
Marijuana, shabu-shabu, o ecstasy.
At ano naman 'yong shabu?
Crystal meth 'yon.
-Crystal meth ang shabu-shabu. -Oo.
Isa ba 'yon sa mga pinakagamit na droga?
Oo.
Nakakulong sa apat na cell block ang mga bilanggo sa Bangli.
May exercise yard sa gitna,
na may mga espasyo sa paligid para makapagdasal sila
at may farm din.
Para sa 468 preso lang talaga ito,
pero sa dami ng nakukulong na may kaso ng droga,
nasa 1,000 na ang nandito.
Pero para sa siksikang bilangguan,
sobrang tahimik dito.
-Hi. Ako si Daus. -Hello. Daus. Ako si Raphael.
-Raphael, nice to meet you. -Si Daus ay 38-anyos.
Halos anim na taon na siyang nakakulong.
-Ayos, okay. -Doon ka sa selda ko.
-Okay, Daus. Mauna ka. -Sige.
Ito ang C block.
Wisma Citra ang tawag?
Oo. Citra 'yong "C."
Ito 'yong bagong makakasama natin.
Hello.
May puwesto rito para sa 'yo.
Sa tabi ni Rio.
-Aming. -Fito.
-David.
-Raphael. -Ayos.
-Raphael. -Okay.
"Tamping" ang karamihan sa amin.
Bale, mga trabahador kami rito.
Tamping? Nagtatrabaho?
Oo, nagtatrabaho ang lahat ng nasa seldang ito.
Bilang tamping, pinapanatili naming malinis ang lahat.
Bale, ano ang meron dito sa selda? Ano 'yong nasa sulok?
-Banyo 'yon. -Bale, may privacy naman kayo.
Oo, may kurtina.
Okay.
-Dalawampu tayo rito sa selda. -Oo.
Di ko maisip kung paano tayong 20 rito
pag gabi, sobrang dikit-dikit tayo. Di ako sanay sa gano'n.
Aayusin natin lahat.
Bale, may nakatoka para sa gawain. At alam ng lahat ang gagawin nila.
Oo. Bale, isasali kita sa listahan.
Okay, may mga gagawin pala ako. Nakangiti ka. Gusto mo 'yong gano'n.
-Oo, gusto ko 'yon. -Gusto niya.
Gusto mo 'kong samahan sa labas at…
-Oo, ililibot kita sa block. -Okay.
Nakakagulat ang kaayusan at kalinisan ng bilangguan.
At mukhang walang-kibo at matitino ang mga preso.
Kaya nakikita ko na, na isa itong bilangguan
kung saan kontrolado ng mga awtoridad ang lahat.
Paano mo ilalarawan 'tong bilangguan sa bagong bilanggong tulad ko?
'Yong totoo.
Sige, bale, dito sa bilangguan,
pinakamahalaga ang pagsunod sa patakaran.
Pag sumunod ka sa patakaran,
magiging madali ang lahat para sa 'yo, alam mo 'yon?
-At dahil 'yon sa mga kaparusahan? -Oo, dahil doon.
'Yong isolation cell…
Takot kami sa isolation cell.
-Naipasok ka na ba ro'n? -Hindi pa.
-Di pa talaga. -Gusto mo?
Ayoko nga. Ayokong maranasan 'yon.
Ayaw mo?
Ilang taon ka rito?
Nahatulan ako nang 12 taon dahil nakuhaan ako.
-Nakuhaan ka? -Oo.
Ano ang ginagamit mo?
Gumamit ako ng meth at ecstasy noon.
Ilang gramo ang nakuha sa 'yo?
Nasa 13 o 14 pakete 'yon.
'Yong mga taong nahulihan ng droga,
kahit di napatunayang nagbebenta o nagtutulak,
puwede silang makulong hanggang 12 taon.
Ito ang una ko.
At 12 taon agad?
Oo, 12 taon.
Parang ang lupit naman.
Ibig kong sabihin, kompara kasi sa ibang bansa, dapat mahulihan ka muna
ng kilo-kilong cocaine bago ka masentensiyahan nang ganyan kahaba.
Napakahaba ng sentensiya sa 'yo.
Oo nga, e.
Paano mo kinaya no'ng mga panahon na 'yon?
Medyo mahirap no'ng una, e. Sa ganitong sentensiya,
una, itatanggi mo pa,
tapos, pangalawa, maghahanap ka ng masisisi.
Susubukan mong manisi,
tapos, doon sa pangatlo, sisimulan mo nang tanggapin.
Si Daus, alam niya ang maling ginawa niya.
Para sa akin, ang lupit no'ng 12 taon dahil lang nahulihan ka ng ilang meth.
Ngayon, ang iniisip niya na lang, matapos na ang sentensiya niya
at makalabas na.
Nabalitaan kong punong-puno ang lahat ng bilangguan dito.
Pagpasok ko sa bilangguan, akala ko,
nagkalat ang sobrang daming mga bilanggo,
pero di kapani-paniwala ang katahimikan dito,
na talagang nakakapanibago.
Siguro natatakot sila rito sa bilangguan mismo.
Hindi ko alam.
Marami pa akong oras, at inaalam ko pa rin.
Napakabagal ninyo.
Napag-alaman ko,
na ang drug rehab sa Bangli Narkotika, nagsisimula pagsapit ng 8:00 a.m.
Pumila ako sa exercise yard
kasama ang 100 user, adik, at dealer
na napili para sa rehab program.
Ang sabi sa akin, bahagi ito ng drug rehabilitation program.
Kada umaga, pumupunta sila rito para gawin ang gagawin ko rin,
at di ko alam kung ano 'yon.
Parade, attention!
Prisoners Catur Dharma!
Kami, ang mga bilanggo, nangangakong magiging mabuti dahil sa Pancasila.
Nagpapahayag ng katapatan ang mga preso sa Pancasila,
ang pinanghahawakang pilosopiya ng modernong Indonesia.
Kami, ang mga bilanggo,
napagtanto na't lubusang pinagsisisihan
ang mga ginawa namin.
Para 'yon sa pagiging makabayan at sa pagtutulong-tulong ng mga mamamayan.
Pagpalain nawa ng Makapangyarihang Diyos ang aming dharma. Amen.
Parade, attention!
Isa, dalawa, tatlo, apat, lima, anim, pito, walo.
Matapos ang nakakabuhay na calisthenics,
kinausap ng head warden na si Agus Pritiatno ang mga bilanggo.
Okay, handa, sige! Morning spirit!
Umagang kayganda!
Kumusta kayo?
-Mabuti, malusog, maayos! -Manatili kayong malusog.
Ayaw sa droga, tagumpay ang gusto!
Nagpapasalamat ako.
Tapos na. Bumalik na kayo sa mga selda.
Kumusta? Marunong kang mag-English?
-Oo, pero kaunti lang. -Kaunti lang.
Para saan ba ang lahat ng ito? Kailangan ko bang… Aalis ka na?
Oo, aalis na ako.
Ang bilanggong sinusubukan kong kausapin
ay pinapabalik na sa selda niya,
at hindi ako puwedeng sumama sa kanya.
Pero mukhang gustong makipag-usap ng head warden.
Ayos, kumusta ka? Mabuti.
Bale, lahat sila nag-eehersisyo at may binabanggit.
-Oo. -Ano 'yong binabanggit nila?
May limang pangako ro'n.
Dapat sundin 'yon.
Tumupad, sumunod, at mangakong di gagawa ng kahit anong kalokohan
habang dumadaan sila sa correctional program.
Kami, bilang mga bilanggo,
naiintindihan namin ang pangakong ito at di na uli kami gagawa ng masama.
-Tapos… -Ano'ng pangalan mo?
-Bona. Kahit Bona na lang. -Bona.
Okay, Bona. Preso ka.
Dumaan ka sa programa, at ngayon, ikaw na ang nagpapatakbo ng programa.
Oo.
Pribilehiyo ba 'yon o pinagawa sa 'yo?
Gumagamit siya dati.
Pagkatapos niyang sundin ang rehab activities, napabuti siya.
Kinailangan ko siyang piliin para turuan ang mga kasamahan niya.
Sapilitan ba? Kailangan ba nilang gawin?
Oo, isa 'yon sa mga layunin.
Mahalagang maibalik muna sa dati ang kalusugan nila.
Malakas na isipan sa malusog na katawan.
Paano kung merong kasali sa programa
na gumawa ng kalokohan?
Halimbawa, pag may sinuntok ka, aalisin ka sa programa.
Tapos, uulit?
Kailangan mo munang pumunta sa isolation bago ka makapagsimula sa rehab.
Pag may dinala sa isolation,
matatakot na at di na gugustuhing umulit pa.
Mukhang ang banta ng isolation block ang susi sa pagpapanatili ng kaayusan.
At lahat ng nangyayari sa bilangguan, nasa oras.
Tulad ng pagbalik sa selda ng mga bilanggo pagpatak ng 12:45.
Magandang hapon!
-Magandang hapon. -Magbibilang na tayo.
Isa, dalawa, tatlo, apat, lima, anim, pito, walo.
Sa nakikita ko, naghe-headcount siya.
Si Daus at ang iba pang kasama ko sa selda, may trabaho,
kaya halos buong araw sila sa labas.
Pero pag di ka nagtrabaho, mas mahirap ang lahat.
'Yong iba, makakalabas lang pag puwede na.
Bale, sila… Nakakulong sila nang 21 oras?
May mga araw, pero dalawang araw kada linggo, may limang oras sila.
Okay.
Ang haba no'n sa isang araw, 21 sa 24 oras.
Ang tagal mong magkukulong sa ganitong lugar, ano?
Ito ang realidad.
Dalawampung tao kada selda.
Mas marami siguro sa iba.
Napansin ko na talagang sumusunod ang mga bilanggo.
Baka nasa kultura na nila o sa disiplina.
Baka dahil kontrolado sila. Di ko alam. Pero napansin ko,
pag may mga guwardiya, sumusunod sila sa kahit na ano.
Lahat ng ginagawa ng mga preso, mahigpit na binabantayan ng mga awtoridad,
pero kung kasama ka sa napili sa rehab,
mas tinututukan ka.
Ang sabi sa akin, may taga-rehab daw na susundo sa akin at dadalhin ako sa…
-Hello. Welcome. -Hello. Oo.
Nagsimula na ang rehabilitation activities.
May klase tayo para sa educational rehabilitation.
Okay.
Ganito sa bilangguan. Mawawalan ka ng kakayahang magdesisyon,
at ngayon, wala na akong kakayahang magdesisyon.
Ang sapilitang drug rehab ay may group sessions
na mas tinututukan ang lagay ng kaisipan.
Habang papasok, nakita ko si Ruli,
'yong sinubukan kong kausapin sa morning exercise.
Nasaan ka magmula kanina?
Wala. Nasa selda lang.
Nasa selda ka lang?
Bale, pagkatapos ng ehersisyo, dumeretso ka selda?
-Oo. -At ngayon, dito ka naman.
May tatlong oras lang tayo para dito.
Pumwesto tayo pabilog! Pabilog!
Ano'ng pangalan mo?
-Raphael. -Nice to meet you, Raphael. Ruli.
Ruli.
Si Ruli ay 25-anyos. Mula siya sa Western Indonesia.
At ikaapat na linggo na niya sa anim na buwang rehab program.
-Magandang umaga! -Magandang umaga!
Sundan mo lang 'yang nakatayo.
Nandito ako.
-Di ko magagawang makilala ang sarili ko. -Di ko magagawang makilala ang sarili ko.
-Magiging malinaw rin ang lahat. -Magiging malinaw rin ang lahat.
Para sa akin at sa iba pa.
Palakpakan!
Sunod, ibabahagi natin ang nararamdaman natin.
Okay. May puwede bang…
-Ako si Abraham Baron Gunawan. -Hi, Baron.
Ang pakiramdam ko,
pinagpapala pa rin ako ng bilangguang ito.
-Amen. -Amen.
Amen. Salamat.
Salamat, Baron.
Isa pa. Sino'ng susunod?
Takot kang magbahagi ng nararamdaman?
Bale, masaya naman ako ngayon.
-Nagbabahagi ka ba? -Oo.
Pero mga tatlo hanggang limang tao lang ang makakapagbahagi kada araw.
Sana, biyayaan kayo ng maayos na kalusugan ngayon at sa hinaharap.
Salamat.
Sige, mga kaibigan. Sino pa ang gustong magbahagi?
Isa lang.
Okay. Raphael ang pangalan ko.
Hi, Raphael.
Salamat dahil hinayaan n'yo akong makasama kayo.
Okay. Salamat.
Nasa isang establisimyento ang bilangguan. Wala sa isip ninyo.
Hangad ko na malabanan n'yo na ang pagkalulong ninyo
at mamuhay uli nang maayos paglaya.
Amen.
Ang galing mo.
Salamat, Raph. Salamat sa pagbabahagi mo.
Tulad ng mga nandito,
sinabihan akong kailangan kong pumunta sa rehabilitation program,
at wala silang choice kundi ang pumunta.
Ang nakakatuwa, talagang interesado sila.
Baka bahagi 'to ng assessment.
Baka inoobserbahan sila kung gaano sila kainteresado.
Dapat nating patatagin ang isip natin.
Medyo nakakapagduda lang na wala silang choice.
Magiging malaya ba sila na piliing wag nang gumamit ng droga?
Kanya-kanya kasi 'yon, di ba?
Amen.
Mukhang itinuturo nila na talikuran ang paggamit ng droga
dahil imoral 'yon at hindi katanggap-tanggap.
Napansin ko 'tong larawan sa likod mo. Ano'ng ibig sabihin ng larawan na 'to?
Gusto ko pang mas maintindihan ang pilosopiya sa likod ng programa
mula kay Bona, na dating adik sa meth na ngayo'y nagtuturo na sa kanila,
na nakilala ko kasama ng prison warden.
Puwede kaming mamili.
Gusto ba naming maging mabuting tao o maging masama?
Pagpapakita ng mabuti at masama. Legal ang alak dito, di ba?
-Legal. -Tama.
Di ilegal ang mga babae kasi kung wala sila, wala tayo rito, tama?
Saka 'yong pera, minsan, pagiging matagumpay ang ibig sabihin.
Kailangan natin ng pera, pero pag sobra-sobra,
pag gumamit ka na ng night girls, grabe na 'yon.
-Night girls? Mga prostitute? -Mga prostitute.
Sa tingin mo… Para sa isang gaya ko na Westerner, outsider ako, di ba?
Nararamdaman kong tungkol talaga 'to sa magandang pag-uugali.
Sa East,
dito sa lugar na 'to,
pag sumobra ka na sa ginagawa mo, masama na 'yon.
Masama ka ba noon?
Oo, masama ako noon.
Dahil pagkatapos kong makulong dito,
lumipas ang tatlong taon, di ako kinausap ng tatay ko.
Pagkatapos, pumanaw na siya.
Tapos, nakonsensiya ako.
Sobra akong nakonsensiya rito.
Kaya, pakiramdam ko, dahil sa droga, nandito ako.
Para sa rehabilitasyon namin ang programang ito
nang makatulong kami sa lipunan.
Dahil sinisigurado ko na kapag gumamit kami ng droga,
sarili na lang namin ang naririnig namin.
Ang passion ni Bona para sa programa
ay naaayon sa nababalitaan kong tingin ng mga Indonesian pagdating sa droga.
Imposibleng malaman kung lahat ba ng bilanggo
ay may paniniwala na tulad ng kay Bona,
pero mukhang interesado talaga si Ruli sa session.
-Kailangan mo ba 'yong rehab program? -Oo.
-Talaga? -Oo, kailangan ko. Sa ngayon.
Pero kailangan, di ba? Di 'yong parang nagtaas ka ng kamay,
"Gusto kong sumali sa rehabilitation program."
Bale, sapilitan 'yon,
pero may bahagi ng pagkatao ko
na gustong gawin 'yon nang kusa
dahil balak kong magbago.
Kaya naman…
excited akong makasama sa rehab. 'Yon.
Bakit ka pala nakulong?
Gumamit ako ng marijuana.
Pansarili ko lang.
-Talaga? -Oo.
Gaano karami?
Mga 15 gramo lang.
-Labinlima? -Oo.
Gaano katagal ka nang nakakulong?
-Walo. -Walong taon?
-Dahil lang humithit ka ng marijuana? -Oo.
Na legal sa America at sa marami pang lugar.
Oo, walong taon.
Dahil nakuhaan ako ng mga pulis ng timbangan
at sinabi nilang nagbebenta ako.
Para saan 'yong timbangan?
Sa coffee shop ako nagtatrabaho, at araw-araw akong gumagawa ng kape.
Ano'ng naramdaman mo no'n?
Nagulat ako ro'n.
Kasi may pamilya na ako no'n at ngayon,
hiniwalayan na ako ng asawa ko dahil sa kaso.
-Dahil nakulong ka? -Oo.
Mabigat sa aking manatili rito kasi lagi akong tinatanong ng anak ko,
"Papa, nasaan ka? Kailan ka uuwi?"
Di niya alam?
Hindi. Ang sabi ko, nagtatrabaho ako.
Kailan mo sasabihin ang totoo?
Wala akong lakas ng loob para sabihin sa kanya. Wala ako no'n.
-Sobrang natatakot ako. -Saan ka natatakot?
Sa nakasanayan siguro.
Sa mga tao sa bayan namin, kasi, sa opinyon ko,
pag nakulong ka, di maganda 'yon, 'yong gano'n.
Pag ikaw… Ang maging bilanggo, "masama" 'yon sa kanila.
Tama, okay. Gano'n na ang naging tingin nila.
Oo, gano'n ang tingin nila. Natatakot ako.
Sa anak ko.
Di ko alam kung nagbebenta ba ng droga si Ruli o gumagamit lang,
pero tiyak na pinagbabayaran niya na 'yon.
Sa mata ng mga tao, marupok ka
at masama pag gumamit ka ng droga.
Kaya ang mga taong tulad ni Ruli,
parang tinanggap na lang ang kapalaran nila
dahil masama ang tingin sa kanila ng lipunan.
Hindi madali ang sapilitang drug rehabilitation,
wag n'yong isiping madali lang,
pero gano'n talaga ang kulungan.
Sa rehabilitasyon umiikot.
Iba-iba ang bawat bilangguan sa paraan ng pag-abot no'n.
At may sariling paraan ang kulungang ito.
Ang mga trabahador na tamping tulad ng mga cellmate ko,
kumakayod na pagsapit ng 8:00 a.m.
Kailangan na naming maglinis.
Si Daus ang nakatoka sa common area sa labas ng cell blocks.
Bale, ginagawa mo 'to sa umaga at…
Sa umaga saka sa hapon, bago isara ang mga block.
Okay.
-Sinisiguro naming maayos ang lahat. -Tama. Okay.
Binabayaran ka ba sa pagtatrabaho mo?
Natutulungan lang ako nitong magkaroon ng parole.
Okay. May napapala ka naman pala rito.
Di lang ito basta trabaho para makalabas ka sa selda.
May kilala ka bang natanggal dito bilang parusa?
Oo, meron.
Minsan, may mga nagkakasakitan, nag-aaway,
at kung tamping sila, mawawalan sila ng trabaho.
Sinasabi ng lahat sa akin na takot silang mailagay sa isolation,
pero isa 'yon sa nagagamit dito para makontrol kayong lahat.
Pag di ka nagtino. Pag di ka sumunod.
Oo. Reward at parusa.
Gusto ko lang malaman, bukod sa mga patakaran,
kung may iba pa silang pangkontrol sa inyo.
Na pumipigil sa 'yo na magsalita. Takot ka bang punahin ang bilangguang ito?
-Tulad ng ano? -Di ko alam.
Parang pag sinabi mong malupit ang 21 oras na pagkulong sa 'yo at sa mga kasama mo.
Napag-isip-isip ko na ganito talaga rito, kaya…
Ako kasi, nakatutok na lang sa kung paano ako makakakuha ng parole.
Isa lang sa bawat anim na bilanggo rito
ang may trabahong tamping.
Madaling maintindihan na magtatrabaho ka na lang
at tatanggapin na lang ang tamping.
Makakatulong 'yon para maaga kang makakuha ng parole.
Ang mga tamping na bilanggo, puwedeng pagkain ang gawin sa farm,
sa kusina, o gumawa ng ibang creative na gawain.
Bale, ito ang workshop.
Anong klaseng workshop 'to?
Gamit na gamit ang kahon na ito sa Bali para paglagyan ng mga alay.
Tradisyonal na kahong Balinese ang keben.
Papel din 'to?
-Oo. -Gawa sa papel. Napakahusay.
Kahanga-hanga, ginagawa 'yon ng mga preso mula sa mga nirolyong diyaryo
bago nilalagyan ng palamuti at ibinebenta.
At masusi ang ginagawa nilang produksiyon.
Puwede kaming magtrabaho rito mula Lunes hanggang Biyernes.
-Dito ako uupo? -Oo.
Mula alas-otso ng umaga, pagkatapos ng headcount,
papupuntahin dito ng mga officer ang mga trabahador sa block.
Puwede nilang gawin 'to sa labas? Para makapagtayo ng sariling negosyo?
Ilan sa mga kaibigan kong nakalaya na,
sinusubukang maging distributor nito.
Pero mahirap pag walang suporta mula sa labas,
lalo na ang maghanap ng trabaho.
Dahil sa palagay ko, ang lipunan sa bansang ito,
masasamang tao ang tingin sa mga gumagamit ng droga.
-Di mga taong nangangailangan ng tulong. -Oo, karamihan…
Karamihan sa kanila, masama pa rin ang tingin.
-Ito ba? -Oo.
-Ito, hahabihin mo hanggang sa maitayo mo. -A, okay. Sige.
'Yon ang pangit na pananaw ng mga tao.
Nakatatak na 'yon sa isip nila,
kaya lahat ng lalaya mula sa kulungan, para sa kanila, di mabuting tao.
Marami sa mga nandito,
nahihirapang tanggapin ang katotohanang
masama na ang tingin sa kanila.
Kaya, sa kabila ng magandang ginagawa nila rito
para makaiwas sa droga,
kailangan nila ng suporta ng lipunan paglaya nila.
Kung walang gano'n, ang cycle ng krimen para sa kanila,
ang cycle na makulong uli, para sa karamihan, di maiiwasan.
Para mapanatiling matino ang mga may kaso ng droga,
hinihikayat ng bilangguan
ang iba't ibang relihiyon sa loob.
Pero nakikita ko na ngayon na di lang ang pagtuwid sa mga bilanggo ang problema.
Ang mapatunayan sa mga Indonesian sa labas ng bilangguan
na handa nang makihalubilo sa kanila ang mga may kaso ng droga
ay mahalaga rin.
Kumusta?
Mabuti, malusog, maayos!
Sa ngayon, ang mga nakilala ko pa lang, mga presong nakulong
dahil nahulihan ng droga o nagbenta nang kaunti,
pero alam kong may ibang nakakulong dito
na mas matindi ang krimeng ginawa.
Sinabihan akong pumunta sa canteen
kung saan nakakabili ang mga bilanggo ng yosi, chocolate bars, mga gano'n,
at sa tingin ko, tutulong ako. Di ko alam. Malalaman ko rin.
Tolle!
-O? -Hinahanap ko… Hi, Tolle.
Uy, Raphael.
Raphael. Sinabihan akong pumunta ngayon at tumulong.
-Okay. Walang problema. Tuloy. -Pasok na ako? Okay.
Ang canteen worker na si Tolle ay 35-anyos,
at nabalitaan kong nasa taas siya ng food chain ng pagbebenta ng droga.
-Ano 'yon? -Dito ang noodles.
Kape, at dito naman ang tubig.
Okay. Paano ka nila binabayaran?
Magta-top up ka ng Brizzi.
-Ito 'yong Brizzi. -Okay.
-Babayaran mo gamit ang… Oo! -Parang credit card.
-Ano, handa ka na sa mga customer? -Oo.
Oo, handa na ako, oo.
Di pa ako handa. Tinanong niya ako, pero di pa talaga.
-Roti Sisir. -Ito?
-Itong noodle? -Oo.
-Beng-Beng. -Beng-Beng? Ano 'yon?
-Sa taas? Ito? -Beng-Beng.
-Ito? -Oo.
Bilis!
-Sige. -Bakit minamadali mo ako?
Dapat mabilis…
-Kunin mo lang. Ano 'yon? Ito? Kunin mo. -Oo.
Alam mo na kasi kung saan kukunin lahat. Baguhan lang ako. Di ko alam…
Ilang taon ang sentensiya sa 'yo?
Mga 14 na taon.
-Labing-apat? -Oo.
Methamphetamine. Shabu.
O, shabu-shabu.
Nahuli ako ng pulis sa airport.
Gaano karami?
-Tatlong kilo. -Tatlong kilo?
-Oo. -Ang dami no'n.
Tatlong cookies.
-Ito. Oo. -Ito?
Bakit mo ginawa 'yon?
Wala na akong nanay at tatay. Patay na.
Gusto kong bigyan ng pera 'yong kapatid kong babae na nag-aaral pa.
Ilang taon na ang kapatid mo?
Ngayon, 20. Noon, mga 15.
Ginawa mo 'yon para suportahan ang pamilya mo.
-Para makatulong. -Oo.
Sinasabi ni Tolle na gusto lang niyang pag-aralin ang kapatid niya.
Kumain ka ng tsokolate bago matunaw. Buksan mo.
Okay. Maraming salamat.
Pero maraming taon na siyang nasa mga drug gang,
at ang pag-aangkat ng ilang kilo ng meth
ay mataas na uri ng pangangalakal ng droga.
Dito sa Indonesia,
masuwerte siya dahil di siya pinatawan ng mas mabigat na parusa.
No'ng napasama ka sa organisadong crime gang,
at nangangalakal ka ng droga,
alam mo ba na 'yong gobyerno rito
may parusang kamatayan para sa gano'n?
Oo, alam ko.
Di ka man lang natakot o napaatras?
Kasali ako sa gang noon.
Ilang taon ka no'n? Mga 19 o 18?
Parang 14. Oo.
-Oo, bata pa. -Katorse?
-Ano 'yong mga ibinebenta mo? -Lahat.
Coke, heroin, marijuana.
Shabu-shabu.
Paano mo inaangkat 'yon?
Paano mo naipapasok sa Indonesia?
Paunti-unti. Sa airport.
Okay.
Tapos, sinugod ako ng mga pulis, sabi nila,
"Diyos ko po. Kasali ka sa isang kartel. Kartel sa Indonesia."
-Talaga? -Sabi ko, "Ano? Pambihira naman!"
Parte ba ng organisadong crime gang ang boss mo?
Oo. Malaking gano'n.
Nangangalakal lang ako.
-Ano'ng nangyari sa boss mo? -Di ko alam.
Di mo alam.
Pag nahuli ka, wag mong ilalaglag ang boss mo.
Pag inilaglag mo 'yong boss, patay ang pamilya mo.
Gano'n sa gang.
Si Tolle 'yong isa pang tipo ng narcotics prisoner.
Nangangalakal ng droga sa ilalim ng kartel sa Indonesia.
May mga nahuli nang nag-aangkat ng droga sa bansang ito
na naharap sa parusang kamatayan,
at balang-araw, makikisalamuha uli siya sa mga tao…
at mahihirapan siya ro'n.
Maghanda!
Nakita ko kung gaano kahigpit ang pamamahala rito,
at ang head warden, si Agus Pritiatno,
libong bilanggo ang pinamamahalaan
at 83 lang ang guwardiya niya.
Maraming preso ang nakakulong buong araw
sa mga siksikang selda,
pero wala pa akong nakitang kaguluhan.
Ito ang center para sa mga activity.
Gusto kong malaman kung bakit sa tingin ng head warden,
kailangang bantayan nang sobrang higpit ang mga bilanggo.
Lahat ng preso, puwedeng mag-video call.
Pinapakinggan namin ang usapan nila ng pamilya nila.
Pag may sinabi silang di tama, puputulin namin ang tawag.
Bakit pala kailangang gawin 'yon?
Mga isang taon na ang lumipas, may mga nagsimula ng gulo.
Bumuo sila ng gang dito.
Siguradong banta 'yon sa seguridad dito.
Ilan sa mga bilanggo, 21 oras nakakulong sa mga selda nila.
Ano ang patakaran doon? Ano ang dahilan no'n?
Totoo na pagkatapos ng tatlong oras na ibinigay, ibinabalik sila sa mga selda.
Pag pinalabas namin sila nang sabay-sabay, magkakagulo lang.
Magkakaroon ng maraming problema.
Makatarungan ba 'yon?
Dahil nakulong sila, di na sila malaya,
kaya kailangan nilang sumunod sa mga patakaran.
Napansin ko sa pamamalagi ko rito
na ang ugnayan sa pagitan ng mga bilanggo
at mga guwardiya ay maayos naman.
Gaano kahalaga 'yon para sa maayos na pagpapatakbo ng bilangguan?
'Yong gano'ng pagkakaunawaan,
tulad 'yon ng relasyon ng anak sa mga magulang o kapatid niya.
Gano'n ang gusto naming mangyari dito. Dati, bilangguan lang itong bilangguan.
At puwede nating ipagpalagay na puno ito ng karahasan noon.
Iba na ngayon. Dati, pag may nakagawa ng pagkakamali,
basta na lang namin gugulpihin. Di na gano'n ngayon.
Pero, alam mo, marami sa mga bilanggo
ang nagsabi sa akin na takot silang malagay sa isolation.
Magandang paraan 'yon para maiwasan ang mga gulo.
Ang ikinakatakot nila, Raph,
naka-shorts lang kasi sila, malamig dito.
Sobrang lamig!
Ano ang pinakamatagal na puwedeng ilagi ng isang bilanggo sa isolation?
May isa noon. Major dealer siya, major.
Dumating siya rito, at mapanganib siya.
Ipinasok namin siya
sa isolation nang tatlong buwan.
Dito, walang puwedeng magmatigas o magyabang.
Ilan ang nasa isolation ngayon?
Wala. Sa ngayon, wala.
Puwede bang makita ang isolation?
Di na pinapahintulutan ang pagpasok doon.
Sekreto 'yon.
Pero matatanaw n'yo 'yon mula rito.
Dahil ayos lang sa warden na gamitin ang isolation block
bilang parusa, para siyang authoritarian no'n,
pero malinaw naman na mabait din siya,
na mukhang na-aappreciate naman ng mga preso, at malamang ay nakakatulong
sa pagiging payapa ng bilangguang ito.
-Kumusta? Ayos ka lang? -Mabuti, ikaw ba?
Ngayong linggo, mahalaga ang sandaling ito kay Ruli.
-Ano'ng ginagawa mo? -Tatawagan ko ang pamilya ko.
Sino'ng kakausapin mo?
Ang nanay ko. May sampung minuto ako.
-Sampung minuto? -Oo. Sampu.
Ilang daang milya ang layo ng pamilya ni Ruli
at di nila kayang bumisita.
Pero, tulad ng ibang mga bilanggo, may dalawang video call siya kada linggo.
Wala silang privacy, pero mas mabuti na 'to kaysa sa wala.
Assalamu alaikum, Tita.
Sana, malusog sina Tita at Mama.
Patuloy n'yong suportahan si Ruli rito
para maging mas matino na siya kaysa sa dati.
Mukhang sobrang saya nila.
Kaginhawan sa nanay niya ang makita siyang nakangiti
at masaya dahil siguradong nag-aalala sila kung kinakaya pa ba ng mga bilanggo rito.
Medyo mahirap ang buhay rito, Tita.
Kaya kailangan naming matutong maging positibo.
Kung paano maging positibo sa lahat ng oras.
Raphael!
Kasama ko si Ruli.
Hello!
Ma, itong kasama ko,
nahatulan siya ng habambuhay na pagkakakulong sa England.
Pero pagkatapos ng 12 taong pagkakakulong,
napatunayang inosente siya.
Hahayaan ko na kayong makapag-usap. Nice to meet you.
Para sa akin, di makatarungan na nakakulong siya nang matagal
dahil lang nakuhaan siya nang kaunting marijuana.
Itong kinahinatnan ng mga nangyari sa kanya,
sinira ang relasyon nilang mag-asawa,
at higit sa lahat, ang relasyon nila ng anak niya.
Lalabas muna ako para may privacy siya.
Palakasin n'yo lang ang puso ko!
Mahal ko kayo! Paalam!
Assalamu alaikum.
Ngayon ang huling araw ko sa Bangli Narkotika Prison.
Sinabihan ako na medyo magugulat ako ngayong araw.
Isang rock concert sa loob ng bilangguan.
Gumagamit ng musika ang mga bilanggo para iparating sa publiko ang mensahe
na may pag-asa pa sila,
at sinusuportahan ng mismong warden ang hangarin nila.
Medyo mahilig sa mga tugtugin ang warden,
kaya hinihikayat niya na tumugtog ng mga instrumento ang mga bilanggo.
Isa si Daus sa mga bilanggo na nakilala ko,
at bumuo siya ng banda, The Injexxis, at…
nagpe-perform sila para sa lahat ng mga bilanggo,
kaya panoorin natin kung gaano sila kagaling.
Makinig tayo dahil tutugtog na kami.
Isa, dalawa, tatlo, go!
Sa huli, ipapakita ko sa 'yo
May pag-asa pa ako
Nakakatuwang makitang nakasuporta sa kanila ang head warden.
May pag-asa pa ako
Salamat.
Umulan nang dahil sa 'yo.
-Ginulat mo ang Diyos. -Salamat.
May gustong iparating ang musika ng banda ni Daus.
Ano ang ipinaparating n'yo?
Lagi na lang masama ang tingin sa mga bilanggo.
Kaya gusto naming patunayan na may pag-asa pa kami.
At paglaya namin, papatunayan namin.
Paano makikita ng mga tao 'yon?
Meron silang prison festival. Puwede kaming tumugtog doon.
Dinala na kayo sa labas para mag-perform?
Oo, sa labas, may online din.
Nagsu-shoot kami ng video at nagre-record ng kanta.
Ngayon, puwede na kaming mag-upload ng music content sa YouTube.
Pinapayagan nila kaming gawin 'yon pero nakabantay sila.
Ipagpatuloy n'yo ang pagtugtog ng mga gano'n, ha?
-Maraming salamat. -Sige.
Tumutulong ang bilangguan na iparating ang mensahe
sa mga Indonesian na tapusin na ang masamang tingin sa mga kulungan,
pero sobrang bago pa ng rehab program dito.
Masyado pang maaga para malaman kung gaano kaepektibo 'yon.
Para sa iba, ang sapilitang drug rehabilitation program
na ginagawa nila rito ay maaaring kontrobersiyal.
Sa palagay ko, ang mga sentensiyang ipinapataw
sa mga may kaso ng droga rito sa Indonesia ay matindi.
Pero sa nakita ko sa bilangguang ito, mukhang hinahangad talaga ng mga awtoridad
na tulungan ang mga nakakulong dito na sugpuin ang cycle ng mga krimen.
Tagapagsalin ng subtitle: John Vincent Lunas Pernia