Kylmäkoski Prison, Finland.
Tahanan para sa maraming marahas na preso.
Pinatay ang kapatid ko. Binaril ko 'yong killer.
…kinuha ko 'yong kutsilyo sa bulsa ko at sinaksak siya sa leeg.
Sa loob ng mga selda, mga bilanggo ang namamahala.
-Gusto mo ba? -Salamat na lang.
Grabe.
Ayos. Kaunti na lang. Ayos.
-Tuwid ba? -Oo!
Pag di sumusunod sa patakaran ang mga preso…
Hari ang may pinakamaraming droga. Di ko alam bakit gano'n.
…at halos di nagsisisi sa ginawa nilang krimen…
Ano'ng ginawa mo sa kanya?
Sinagasaan ko siya.
Binaril namin siya ng bow.
…paano sila babaguhin ng kulungan?
Magpapakulong ako rito nang isang linggo para malaman ko.
Pero di na bago sa akin ang makulong.
Ako si Raphael Rowe.
Nahatulan ako sa UK sa salang pagpatay na di ko naman ginawa
at nasentensiyahan habambuhay na walang parole.
Tumagal nang 12 taon bago ko nalinis ang pangalan ko.
Ngayon, iniikot ko ang mundo
para malaman kung ano ba ang buhay
sa loob ng pinakamahihigpit na bilangguan sa mundo.
Finland. Isa sa mga bansa sa Europe na may matataas na kaso ng pagpatay.
Ang kadalasang sinasabi, Finland daw ang pinakamasayang bansa sa mundo,
pero mataas ang bilang ng marahas na krimen dito,
na kadalasang ginagawa ng mga nasa laylayan,
dala ng alak at droga.
Malaking pagsubok sa mga bilangguan ang i-handle ang mga ganitong kriminal.
Papunta ako sa Kylmäkoski Prison sa Southern Finland,
kung saan mananatili ako nang isang linggo.
May progresibong paraan ng pagpaparusa ang mga Finn,
kaya karamihan sa mga bilanggo, pinapag-community service
o ipinapadala sa mga open prison.
'Yong mga sobrang mapanganib lang, mga grabe 'yong krimen,
ang dinadala sa mga closed prison gaya ng pupuntahan ko ngayon.
Ngayon, di ko alam kung ano ang dapat asahan.
Medyo nag-aalangan ako. Nakakaramdam din ako ng kaba.
Sa Finland, pangunahing layunin sa pagkakakulong
ang pansariling kaunlaran at pagbabago ng mga bilanggo
kaysa sa parusahan sila.
Pero para sa mga bilangguan, na sinusubukan silang baguhin,
hindi sapilitan na sumailalim sa rehabilitasyon ang mga bilanggo.
Uubra ba talaga ang rehabilitasyon sa mga pinakamapanganib na bilanggo?
Kasi kung ayaw nilang magbago, 'yong progresibong pamamahalang
may liberal na pamamaraan, wala ring magagawa.
Dapat, sila mismo ang gustong magbago.
Di pa rin ako sanay sa ganito.
Medyo nag-aalangan ako
sa mga makakasama ko sa loob.
Dito tayo.
Puwede rito sa lamesa 'yong jacket mo.
Bibigyan kita ng plastic bag para paglagyan ng mga suot mo.
-Okay. -At itatago namin.
Makukuha mo rin naman uli.
Sige.
Ilagay mo rito.
Itaas mo… 'Yan. Ganyan.
Puwede mong isuot ang T-shirt.
'Yan, okay. Tapos, 'yong baba naman.
Para sa karapatang pantao ng mga bilanggo,
di pinapayagan ng Finland ang nakagawiang body cavity searches.
Kaya kahit 90% ng mga bagong bilanggo
ay lulong sa droga, di mahigpit ang pag-check nila.
Marami ba kayong nakukuhang kontrabando sa ganito?
Oo. Minsan, marami. Ilang droga o…
Anong klaseng droga ang ipinupuslit nila?
Subutex.
May nagtangka na ring magpasok ng cell phone,
mga gano'n.
Gamot sa adiksiyon ang Subutex, pero nakakaadik din ang gamot na 'yon.
Tingin sa camera.
Pag na-process na ako, dadalhin na ako sa wing ko.
Di nakahiwalay sa ibang mga bilanggo ang mga violent offender.
At dadalhin ako sa general population wing 2.1.
-So mag-isa lang ako rito? -Oo.
Ano'ng maipapayo mo sa akin para sa mga ibang bilanggo rito?
Wag kang magkukuwento ng mga personal na bagay.
At gumamit ka ng common sense.
Anong klaseng mga kriminal ang mga makakasama ko?
Dito pa lang sa cell block na ito, iba-iba na ang klase ng mga kriminal.
Violent offenders, mga mamamatay-tao,
at mga drug-related na mga kriminal.
-Sige. Salamat. -Salamat.
Sa 14 na selda para sa 18 bilanggo,
kailangang maghati ng iba.
'Yong shared area pati 'yong kusina, may mga CCTV camera,
na mino-monitor ng mga guwardiya sa control room sa dulo ng wing.
Pero walang mga camera sa mga selda.
At mga preso na lang ang kasama ko ngayon.
First impressions. Sobrang tahimik.
Nakakatakot 'yong katahimikan.
Maingay kasi ang mga bilangguan, di ba? Dito, hindi. Walang hiyawan at sigawan.
Siyempre, kapag baguhan ka,
mag-aalangan ka sa mga tao ro'n.
At di rin nila maiiwasan
na tingnan ka sa sandaling lumabas ka,
at marami na akong nadaanang mga malalaki ang katawan,
na hitsura pa lang, nakakatakot na.
Lalabas na ako para alamin
ang mangyayari sa akin sa susunod na pitong araw.
Hello. Magpapakilala ako.
-Raphael nga pala. -Toni.
-Toni? Nice to meet you, Toni. -Oo.
-Fuzzy. -Fuzzy?
-Raphael. -Welcome.
-Salamat. Nice to meet you. -Oo.
-Oo… -Puwede ba silang makilala?
-Michael. -Hi. Michael?
-Oo. -Hi, Michael. Raphael.
Okay. Welcome.
-Salamat. -Sige.
Kumusta? Raphael.
-Jani. -Jani. Nice to meet you.
O, may mga plato at kubyertos pala ako. Okay.
Oo. Ito ang mga ibibigay sa 'yo sa umpisa.
-Okay. -Makukuha mo rin ang gamit mo…
Mukhang palakaibigan sina Jani at 'yong malaki ang katawan na si Toni,
pero puwedeng katakutan sila ng mga bagong salta,
lalo sa mga seldang di namo-monitor ng mga guwardiya.
Lahat ba binibigyan nila ng ganito?
-Para 'yan sa… -Oo.
-Okay.
Ano pala ang mga patakaran dito sa block?
Magpakatotoo ka lang at wag mong pakialaman ang iba.
Pag may bagong salta rito, pag di kami magkakilala,
tinatanong ko bakit siya nandito.
-Anong krimen? Ano'ng ginawa mo? -Tama naman.
Bakit? Mahalaga ba 'yon?
Kung ikaw, sexual…
-Sexual offender. -O kaya pedophile.
Bugbog-sarado ka.
Oo. Agad-agad.
May namamahala ba sa wing na ito?
Meron ba ritong dapat kong mas bigyan ng respeto kumpara sa iba?
Wala. Walang gano'n.
Wag mo lang pakialaman 'yong iba, at magpakatotoo ka lang. Ayos na 'yon.
Tama.
Tara na.
Si Toni, bata pa, pero malaking tao,
parang boss, maraming tattoo,
at si Jani, winelcome nila ako, pero sa tingin ko,
kung ikaw 'yong tipong di nila nagustuhan, puwedeng mangyari ang kahit ano.
Mag-isa ka sa selda. Wala nang mga bantay.
Kaya isang paalala 'yon lagi
na kung mag-iba bigla ang mood ng sinuman, puwedeng magkaroon ng away.
Ang mga selda rito, 7:00 a.m. binubuksan.
Di ang lugaw na ito ang pinakamalalang pagkain sa umaga.
Di naman.
'Yong ibang preso, gaya ni Jani, may trabaho sa bilangguan,
at maaga silang umaalis.
Pero 'yong iba, gusto lang maiwan sa wing.
Di nila sinusunggaban 'yong mga alok na proyekto,
so gusto kong makita kung may nagagawa ba sila sa oras nila.
Sabi ko, nagmukha akong payat na bata sa inyo.
Pero gusto nilang makita sa gym kung gaano kalakas ang mga bagong salta.
Kaunting warm-up.
Sige, enjoy.
Sumali ka.
-Isa. Limang beses. -Hindi.
-Alam mo naman 'yong technique? -Bale…
-Okay. -Kaya?
'Yan, magaling. Limang ulit.
Sige. Tatlo pa.
Dalawa.
Ayos. Isa.
Sige. Isa na lang.
Iangat mo pa. Ayos.
Warm-up ang tawag n'yo rito?
Hindi, kaunting warm-up lang.
Naku po.
Gaano kabigat 'yon?
-Bale, seventy. -Seventy?
-Oo. -Gaano kabigat ang kaya mo?
-Mga 220 yata. -Grabe.
Ayos. Kaunti na lang. Ayos!
-Tuwid ba? -Oo!
Magaling.
Sa ngayon, maayos ang pakikitungo ni Toni,
pero ayokong may magawang di niya magugustuhan o ng cellmate niyang si Olli.
Sobrang hirap no'n. Sobra. Tingnan mo, halos di siya makalakad.
Sinabi nilang magkasama silang naaresto,
mga dalawang taon na ang nakakaraan matapos makipaghabulan sa mga pulis.
Ano'ng ginagawa n'yo no'ng nahuli kayo?
-May kinikidnap kami. -May kinikidnap kayo?
-Oo. Naniningil kami ng bayad sa utang. -Mga kolektor kayo ng utang?
Kaya pala ang lalaki ng katawan n'yo.
Hindi, di 'yon ang trabaho ko.
Okay.
Pero matagal nang utang 'yon. At sabi sa akin no'ng lalaki,
"Utang mo mukha mo. Di kita babayaran ng kahit magkano. Sira-ulo ka…"
Bakit di kayo lumapit sa pulis?
-'Yon ang kadalasang ginagawa, di ba? -Kung kukuha ako ng passport.
'Yon lang, wala nang iba.
-Bale kinidnap mo siya sa bahay niya? -Oo. Hindi, sa bahay ng kaibigan niya.
May baril kayo?
Oo. Wala akong… May baril ba tayo no'n?
Yata. O baka wala.
Oo.
Di ko na maalala. Dalawang taon na, e.
Paalalahanan mo ako na wag manghiram sa 'yo sa block, okay?
-Grabe. -Ayaw kong magkautang sa 'yo.
Kaya kung bibigyan mo ako ng pakete ng biskuwit, papalitan ko, okay?
Sige.
Kung di magtatrabaho o mag-aaral ang mga preso,
pagkatapos ng isang oras, babalik na sila sa wing.
Parang mga alpha sa 2.1 sina Toni at Olli,
at mas gusto ko pa silang makilala.
Pero talagang gustong ikuwento ni Toni sa akin ang pagiging rapper niya noon.
C8 Superman.
At ikaw 'yan?
Oo, C8, 'yong rap artist name ko.
Ano'ng ibig sabihin ng C8?
Parang pag sinabi mo sa Finnish,
"C8," "magulo," parang gano'n.
Lahat may mga hawak na totoong baril
at nagpapakita ng droga sa music videos, bale ito 'yong parody no'n.
Bale ginawa mo ito bilang spoof video?
Di ko sinasabing gangster ako o ano pa man,
kasi kahit gangster ka talaga,
di mo naman kailangang ipagsigawan sa lahat 'yon.
Minsan, sa matinong buhay Ayos lang matakot ako…
Puwedeng sabihin ni Toni na di siya gangster,
pero ang ginawa nilang marahas na pagkidnap,
isang nakakabiglang krimen talaga.
Ano'ng ginawa n'yo sa kanya?
-Ano'ng ginawa natin sa kanya? -Lahat ng puwede.
Pero kailangan pa ba nating idetalye?
Dinala namin siya sa bahay ko sa Tampere,
at itinali namin siya sa metal na lamesa,
nakatali ng metal zip ties ang mga braso at binti niya.
Dinurog namin ng martilyo ang joints ng mga daliri niya, pati binti't paa niya.
Sinagasaan namin siya,
binaril namin siya ng bow,
mga gano'ng bagay.
Pero karamihan sa mga 'yon, pag-iisip niya ang napuruhan,
napahiya siya, at napuwersa.
Sa tingin n'yo, bakit kinailangan pa
na pahirapan n'yo siya?
Naghalo na siguro 'yong galit at pananabik.
Sa mga oras na 'yon,
pakiramdam namin, kailangan naming gawin 'yon.
'Yong masangkot sina Toni at Olli
sa napakabigat na krimen gaya ng kidnapping, torture…
Medyo nagulat ako kasi di man lang sila nagsisisi.
Di ko alam kung ipinapakita lang nilang malakas sila at nagpapanggap na matatag.
'Yong mga nakilala ko, di nagpakita ng kahit anong pagsisisi.
Di pa nila maipakita.
Pagkatapos palabasin ang mga preso bandang 7:00 a.m.,
bumabalik na sa control room ang mga guwardiya.
Nasa mga preso na kung susunggaban nila ang mga pagkakataong
makapagtrabaho o makapag-aral na ibinibigay ng bilangguan.
At ngayong umaga, may mga di uli pumatos do'n.
Ano ang ibig sabihin ng OG? Orihinal na gangster?
Oo.
Ayos lang ang pagtusok?
Oo, ayos lang naman.
Grabe.
-Gusto mo rin bang magpa-tattoo? -Oo nga.
Salamat na lang.
Gumagamit si Toni ng tattoo gun
na gawa sa pen at Xbox controller.
Saan galing ang ink niyan?
Tinutunaw namin ang mga disposable razor at kinukuha namin 'yong mga uling.
E, paano kung may pumasok na guwardiya at makita kayo?
Ihihiwalay ka.
-Mag-isa ka lang doon. -Ihihiwalay.
Hindi ba mapapansin ng mga guwardiya na may bago kang tattoo?
Napakarami niyang tattoo.
Parang di na nila mapapansin kung may bago akong tattoo.
Tapos na. Ayos. Patayin mo na 'yong machine.
Tapos na?
Oo.
Bagama't ang ilan sa 2.1, nasa mga selda lang nila buong araw,
may mga programang pang-edukasyon naman
at higit sa kalahati lang sa kanila ang nagtatrabaho.
May mga nag-aaral gumawa ng alahas.
Ngayon, sasamahan ko ang wingmate kong si Jani.
-Saan ang punta mo? Sa workshop? -Oo, sa workshop.
Dito ka pumupunta araw-araw?
Araw-araw.
Alam kong may trabaho si Jani, pero nagulat ako
na eksperto pala siya sa paggawa ng mga tradisyunal na Finnish na basahan,
at binabayaran siya ng bilangguan ng 100 euro kada buwan.
Dito tayo. Simple lang 'tong gagawin natin.
-Ito muna. Tama. Simplehan mo lang. -At 'yong isang… Napakasimple.
Natutunan ni Jani na gamitin ang panghabi sa anim na beses na nakulong siya,
at ngayon, nakalahati na niya ang isa pang apat na taong sentensiya.
-Palitan mo na. -Palitan.
Dalawa kanina.
-Isa na lang? -Oo.
-Ayos. -Tapos, puwede na?
Oo, tatlong beses.
-Ang lakas mo, a. -Masisira ko ba 'tong panghabi?
Hindi.
Di ako makapaniwalang ilang beses ka nang naglabas-pasok sa kulungan.
Bakit naglalabas-pasok ka?
Buhay ko 'yon. Gano'n na ang buhay ko.
-Ano ba ang buhay mo sa labas? -Puro droga at karahasan.
-Droga at karahasan? -Oo.
-Nagbebenta ng droga. Alam mo na. -Oo.
'Yong kadalasan.
Ano 'yong mga drogang gamit mo?
Cocaine. Amphetamine.
Cocaine at amphetamine.
Bakit ka nakulong ngayon?
-Dahil sa karahasan. -Dahil sa karahasan?
-Oo. -Ano ba'ng ginawa mo?
May sinaksak ako. Away na nauwi sa saksakan.
Nasa maling lugar at panahon ako.
Walang espesyal do'n. Mali lang talaga.
Ano'ng nangyari do'n sa sinaksak mo?
Salamat sa Diyos, buhay siya, pero…
Magandang sensyales 'yan na ipinapakita mong nagsisisi ka.
Ayos.
At kapag umaabante na 'to, galawin mo nang ganito.
-Para tama ang hugis. -Okay.
-Para di maging ganito. -Okay.
Nababahala ako kasi ikaw 'yong tipo
na labas-pasok dito,
ibig sabihin, 'yong rehabilitasyon, 'yong pagtulong nila sa mga tulad mo…
Oo, nakakatulong sila kung gusto mong tulungan ka nila.
At siya rin ang instructor mo palagi?
Oo, siya lagi.
Napapagod at nagsasawa ka na sigurong makita siyang bumalik dito.
Oo, sana di na niya kailanganing bumalik.
-Nagtitino naman na siya ngayon. -Oo.
Mukhang magkasundo kayong dalawa.
Magkasundo nga kami. Napapag-usapan namin lahat.
Mga babae, droga, lahat.
Okay. Paano ka natutulungan no'n?
Di ko alam. Masarap pag-usapan, e.
Puro lalaki kasi ro'n sa section.
Oo. Tama nga naman.
Oo.
Ngayong dalawang taon na ako rito, maayos na akong nakakapag-isip.
Parang therapy na 'to sa akin. Nakikita kong may pinapatunguhan ito.
-Okay. Ikaw na ang tumapos, ha? -Sige.
Kahit nasentensiyahan siya nang maraming beses,
mukhang nagagawa nang magbago ni Jani sa wakas.
At 'yong paghiwalay niya sa mga lalaki sa wing araw-araw,
mukhang nakakatulong din.
Pagbalik namin sa 2.1, nagkakagulo ang buong wing.
Okay. Tigil!
Ang sabi, nanakit daw ng bagong salta si Toni,
na ngayon ay ililipat sa ibang wing.
-Kakarating lang niya rito? -Oo.
-Tapos, sinuntok mo? -Oo.
Sa selda niya. Alam mo na.
-O, pumasok ka sa selda niya? -Oo.
Okay.
Alam mo na, may mga camera kasi rito, e.
A, okay.
Bakit mo siya sinuntok?
Ano kasi…
Ilang taon na ang nakakaraan, nanglaglag siya.
Tungkol saan ba 'yon?
Sa droga.
Bale, ito 'yong ganti mo?
Oo.
Di ko kayang mabuhay kasama ang mga gano'ng tao.
Pagtatawanan ako ng mga tropa ko pag umuwi ako na wala man lang ginawa.
Gaano kalala ang tama niya?
Hindi ko alam.
Ang cellmate ni Toni na si Olli, nasa wing din nang mangyari ang insidente.
Binanggit sa akin ni Toni 'yong…
Oo.
Pero kailangan niyang gawin 'yon.
Talaga?
Oo.
Di alam ng mga guwardiya?
Hindi.
Hindi pa.
May magsasalita kaya sa kanila?
Wala siguro.
Nakita ko no'ng pumasok siya sa kuwarto kasama no'ng guwardiya.
Mukhang di naman siya magsasalita.
-Ayos. -Ano'ng lasa?
Sobrang sarap. Maraming salamat. Salamat.
Walang anuman.
Dahil di nakita ng mga guwardiya ang nangyari,
di naparusahan si Toni.
Kung ang mga presong tulad ni Toni, dadaanin sa dahas ang mga problema,
wala talagang mababago sa kanila.
Magdamag silang nakakulong sa selda.
Di pa lumalabas sa selda sina Toni at Olli.
Si Jani, busy pa rin at maraming ginagawa.
Lagi siyang mukhang masigla at masaya tuwing umaga.
'Yong pagtutok ni Jani sa programa ng bilangguan,
mukhang nakakatulong sa kanya para makaiwas sa droga at karahasan,
at napapasaya siya no'n.
Pero di lang trabaho ang dahilan ng pagbangon niya.
Nakakatanggap ako ng e-mail mula sa girlfriend ko kada umaga.
Sa opisina pala dumadaan?
-Sa mga guwardiya? -Oo.
Sabi niya, buksan ko raw ang TV
dahil ia-update niya 'yong sports channel ko.
Matagal na ba kayo?
Hindi. Dito kami nagkakilala.
Nandito ako sa loob. Nakipag-blind date siya sa akin.
Paano mo siya nakilala rito?
Dahil sa kaibigan ko.
-A, ipinakilala ka niya. -Oo, ipinakilala niya ako.
Dagdag motivation kay Jani 'yong karelasyon niya
para ituloy 'yong rehabilitasyon na inaalok dito.
Pero di lahat sa 2.1, katulad niya na nakikitaan ko ng pagbabago.
Magdala kayo ng pagkain. Pambihira talaga.
Pagkain ng aso 'to, e.
Si Michael, di niya tunay na pangalan, kalapit ko ng selda. Siya ay 18-anyos.
Di siya nagtatrabaho at lagi lang nagmumukmok sa selda niya.
Ngayon, mukha siyang balisa.
Di naman sa nalulungkot ako, pero kahit papaano,
nakakadismaya na nandito ka sa bilangguan at gusto mong gumaan ang loob mo.
Karamihan sa mga nandito, nag-ehersisyo kaninang umaga.
Bakit di ka lumabas para makapagpahangin
at gawin mo 'yong paraan
para mabawasan ang tensiyon na nararamdaman mo…
Araw-araw naman akong lumalabas.
Parang wala ka lang gana ngayon?
Hindi ko alam. Medyo aligaga ang pakiramdam ko,
at di ako puwedeng mapirme rito.
-Sorry, maninigarilyo muna ako. -Okay.
Madalas na nagpapahinga lang si Michael sa selda niya nang ilang oras buong araw.
Di ko pa alam kung bakit siya nakulong o kung ano ang mga pinoproblema niya.
-Ano 'yon? -Kumusta ka?
Mabuti naman.
Gusto mong makipag-usap?
Oo. Ayos 'yan. Pasok.
Dito tayo mag-usap.
-Pasok ako? Okay. -Welcome. Ayos.
Kumusta na ang pakiramdam mo? Kanina kasi, medyo…
Mabuti naman.
Bakit ka pala nakulong? Bakit ka nandito?
Umalis ako sa bahay na para sa mga bata
at pumunta sa Tampere,
kung saan naging palaboy ako at naging lulong sa droga, puro droga ang hanap ko.
May nangyari sa Tampere kung saan dalawang 40-anyos
ang inakusahan akong ninakaw ko raw 'yong speed stash nila,
at sabi no'ng lalaki, ibalik ko raw 'yong droga sa loob ng tatlong segundo
o babasagin niya ang mga ngipin ko gamit ang baseball bat.
Tapos, parang nawala ako sa katinuan
at kinuha ko 'yong kutsilyo sa bulsa ko, at sinaksak 'yong lalaki sa leeg.
Tapos, dumating 'yong isa at itinulak ako,
at ipinangharang 'yong kamay niya nang ganito,
tapos, sinaksak ko nang dalawang beses, banda rito, saka rito.
Pero bata ka lang no'n.
Nakatanggap ka ba ng tulong habang nakakulong ka
para maunawaan mo ang bigat ng gano'n
karahas na krimen?
Binisita ko 'yong rehabilitation worker
at psychologist, at oo, nakatulong 'yon sa akin.
Binisita ka ba ng kahit sino sa mga kapamilya mo?
Ano na rin… Naku, ang tagal na rin no'ng huling may bumisita sa akin.
Di ko alam kung kailangan ko pa ba ng bisita. Okay naman ako rito.
Maganda 'tong cell block. Mabubuti ang mga tao rito,
may mga kaibigan ako rito, at… ayos naman dito.
Isa sa mga biktima ang namatay
dahil sa marahas na pag-atake ni Michael.
Dahil sa edad niya, napatawan lang si Michael
ng dalawa't kahating taong pagkakakulong dahil sa pagpatay.
Kaya ilang buwan na lang siyang matutulungan ng bilangguan na magbago.
Lahat ng mga preso, higit 14 oras sa isang araw nakakulong,
pero madalas, nasa selda lang si Michael, kahit may choice naman siya,
at parang malayo siya sa lahat.
Isang 18-anyos na binata ang nakakulong sa selda
sa pangmatandang bilangguan mula 4:40 ng hapon
hanggang alas-siyete ng umaga kinabukasan.
Rehabilitasyon ba 'yon? Pagpaparusa ba 'yon?
Ginawa ko 'to. Ako mismo ang gumawa nito,
ang makulong sa selda habang tirik ang araw,
at nakakasama 'to sa pag-iisip.
Nasa puder nila siya. Dapat may gawin sila.
Kahit ano pa ang nagawa niya
sa murang edad, puwede pa siyang matulungan.
KYLMÄKOSKEN PRISON
Dalawang araw na lang ako sa Kylmäkoski Prison.
May nakilala akong isang bilanggo, na tulad ni Michael,
may nagawa ring matinding karahasan no'ng teenager pa siya.
-Raphael nga pala. -Leif.
-Ano'ng pangalan mo? Leif. -Leif.
Ngayon na halos 50-anyos na siya,
nag-commit na sa wakas si Leif
sa regular counseling na programa sa bilangguan.
Ilang beses ka nang nakulong?
Labing-isang beses sa Finland,
anim na beses sa Sweden,
dalawa sa Denmark, at isa sa Norway.
Sabi ni Leif, bahagi siya ng Roma Gypsy community.
Dalawampu't tatlong taon na siyang nakakulong,
nahatulan sa maraming marahas na krimen,
kabilang ang dalawang pagpatay.
Lumaki ako sa mga institusyon.
At nakulong ako noong 15 taong gulang ako.
Pinatay ang kapatid ko. Kaya binaril ko sa ulo 'yong killer.
Paghihiganti 'yon.
Ano ang nagtulak sa 'yo para maging marahas?
Pag may Romany family na pinamamahayan ng galit,
pag di ka nakaalis sa gano'ng sitwasyon, lalala ang mga bagay.
May gano'n sa panahon ngayon kung saan lahat may baril.
Bigla na lang mangyayari. Lalamunin ka no'n agad.
At ayaw kong tumanggap ng tulong noon.
Bakit ngayon lang at di pa noon?
Nalulong ako sa maraming droga noon.
Pero ngayon, habang nakakulong ako,
palagi kaming nag-uusap ni Hanna.
Simula nang tumigil si Leif magdroga, lagi silang may regular session ni Hanna,
ang espesyal na counselor ng bilangguan para sa mga violent offender.
Anong klaseng lugar ang naiisip mo
na ideal na rehabilitation center?
Christian substance abuse rehab center ang pinakamaganda.
-Para may halong espiritwal. -Oo.
Karamihan sa mga nakakausap mo, mga violent offender tulad ni Leif.
Droga at alak ba ang nasa likod ng karahasang 'yon?
Halos gano'n lagi, o kaya,
napakahirap ng naging buhay nila.
May mga problema sila sa pamilya, o karamihan sa kanila, inampon,
o nanggaling sa mga institusyon,
at minaltrato noong mga bata pa sila.
Di sila namuhay nang normal kaya ang naisip nila,
gagawa na lang ako ng krimen at mananakit ng mga tao.
Naniniwala si Hanna na ang Finnish school system,
inilalayo ang loob ng ilang kabataang lalaki.
Noong kabataan ko no'ng '90s, naaalala ko pa nang malinaw
na itong mga pasaway, lalo 'yong magugulo, dinidisiplina sila kadalasan.
Nasangkot sila sa gulo. Minaliit sila.
At sa tingin ko, ang Finnish society,
mas gusto nila ang kalmado at mahinahong behavior,
at pag di gano'n, magulo na ang tingin do'n.
At malinaw na senyales 'yon na, "Isa kang problema."
Tama. 'Yong mga preso ba na may pagkamarahas,
kailangan talagang lumapit sa mga tulad mo?
Maraming preso ang kusang pumupunta rito,
kaya puno na ang schedule ko ng mga gano'ng tao.
Bale, Leif, sa pagpunta mo rito, sa pag-participate mo sa session,
paano ka natutulungan nito?
Puwede kasi nating pag-usapan ang kahit ano.
Di ko kailangang magsinungaling
sa nararamdaman ko at kung saan ko kailangan ng tulong.
At alam kong sa atin lang ang mga pinag-uusapan natin.
Mukhang maganda ang nagagawa ni Hanna,
pero siya lang ang violence counselor ng bilangguan.
At nasa mga preso na kung hihingi sila ng tulong sa kanya.
Hawak nila ang mga taong ito sa lugar na 'to
at maaari nilang ituro, itulak, o ipakita sa kanila ang tamang landas.
Di ko nakikita dito 'yon.
Nasa mga bilanggo ang rehabilitasyon dito.
Nasa kanila ang lahat ng desisyon kung sa tingin ba nila, nagbago na sila.
Walang bumabago sa kanila.
Sina Leif at karamihan sa mga presong nakilala ko
ay nagsabing droga ang nagtulak sa marahas nilang krimen.
Kaya gusto kong malaman kung may access pa sila sa droga sa loob ng bilangguan.
Dahil kung meron pa, maaapektuhan no'n ang kakayahan nilang magbago.
Malakas ang impluwensiya mo sa wing, tama?
Nirerespeto ka ng lahat?
Normal lang.
Kung gusto kong mag-marijuana o mag-ampethamine, o…
Madali lang bang magpasok dito?
-Oo. -Talaga?
-Oo. Gusto mo? -Mabuti o…
Gusto ko ba?
Mahigpit ba sa droga ang mga guwardiya? Lagi ba silang bumabalik para maghanap?
Naghahalughog ba sila rito? Hinaharang nila lagi 'yon?
Pag nasa labas kami, pag nasa gym kami. Mga gano'n.
Hinahalughog ang selda n'yo pag wala kayo?
Oo.
Anong droga ang nahahanap nila? Ano 'yong madalas makita?
Kadalasan, wala naman.
-Wala silang nakikita? -Wala.
Mga tatlong milligram ng Subutex.
'Yon ba ang mabentang droga? Subutex?
Oo, parang 'yon 'yong sikat na Finnish na droga sa mga bilangguan.
Okay.
-Ano'ng epekto no'n? Di pa ako nakagamit. -Di maganda. Masusuka ka sa una.
Tapos, dalawang araw sasama ang pakiramdam mo.
Pero pagkatapos no'n, alam mo na,
pakiramdam mo, mas malakas ka at…
May makikita ka rito na 'yong mga mata, maliliit ang pupils.
Oo.
Okay.
-'Yon ang palatandaan, maliliit na pupils. -Oo.
Karamihan sa mga bilangguan,
ilegal na droga ang sentro ng mga pagtatalo
at takutan sa pagitan ng mga bilanggo.
Sobrang lala ng naranasan ng isa sa mga preso sa wing ko
kaya nagpalipat siya sa mas ligtas na wing.
Kumusta, kaibigan? Gusto mong maglaro?
-Oo, sige isa. Oo, ayos lang. -Puwede 'tong bat na 'to?
Antti ang pangalan niya, at nasa protection wing siya
para sa kaligtasan niya.
Pero iba ang tawag ng mga bilanggo rito.
Sabi nila sa akin, lizard wing daw ito.
-Alam kong di… -'Yan nga ang tawag nila. Oo.
Ano'ng ibig nilang sabihin?
Mga sex offender. Mga nanglalaglag.
Bakit ka pala nandito?
Dahil 'yon sa akin at sa katayuan ko
na kaya ko naman silang tulungan sa droga, pero tumanggi ako.
Ano'ng ibig mong sabihin sa tulungan sila sa droga?
Bale, binibisita kasi ako ng asawa ko.
At, alam mo na, gusto nilang tulungan ko sila ro'n,
para makapagdala ng package dito ang asawa ko, mga gano'n.
-Di ko siya kayang ilagay sa alanganin. -Hindi.
Tinatawagan kasi nila ang asawa ko sa labas,
alam mo na, at wala akong alam na nakikisuyo pala sila.
Ayun, kaya naman sobrang nagalit ako sa kanila.
Nagtalo kami at kinailangan kong umalis.
No'ng nalaman mong ilalagay ka nila sa 2.1,
natakot ka ba?
Natakot?
Oo naman. 'Yong mga 'yon, tulad ko sila.
Gagawin nila anuman ang maisip nila.
Di sila mag-aalinlangan.
Gusto kong makalaya balang-araw. Ayokong makapatay rito.
At ayokong mapatay ng sinuman dito.
Pero iba ang mga bilangguan noon.
Sa panahon ngayon,
wala nang sumusunod sa mga patakaran.
Parang sila na ang gumagawa ng mga patakaran.
Hari ang may pinakamaraming droga. Di ko alam bakit gano'n.
'Yon.
Isa sa pinakamalaking hamon sa mga bantay ng kulungan
ang pagpigil sa pagpasok ng droga.
Pero pag nakapagpasok ka ng droga rito, gumagawa ka ng black market.
Nabubuo rin no'n 'yong mga posisyon,
kontrolado ng mga may droga ang bilangguan.
Ibig sabihin, sila ang masusunod. At sobrang mapanganib 'yon.
Huling araw ko na sa wing 2.1.
-Kumusta? Ayos naman? -Oo, ayos lang.
Nakipagkuwentuhan ako kay Jani.
May dalawang taon pa siyang bubunuin, pero pinaghahandaan niya ang future.
Sa lahat ng nasa 2.1,
siya ang pinakababad sa mga programang pangrehabilitasyon dito.
Gusto kong malaman,
dahil nakita ko ang kabutihan mo,
ano ang gagawin mo paglaya mo?
Magsasama kami ng girlfriend ko.
May trabaho at bahay na ako, at handa na ang lahat.
-Magandang senyales 'yan. -Maganda nga.
Iba na ngayon, kasi dati di naman ganito, e.
May kikitain akong pamilya pagkaraan ng dalawang linggo.
-Unang beses n'yong magkikita. -Una. Oo.
Conjugal visit. Para mas maging intimate kayo.
Oo.
At pagkatapos ng dalawang buwan, unang bakasyon ko.
-Marami ka palang inaabangan. -Maraming magagandang bagay.
Good luck. Sana ito na 'yon.
-Salamat. -Salamat.
Ang relasyon ni Jani, kasama ng plano niya pagkalabas,
natutulungan siyang maging committed sa proseso ng rehabilitasyon.
Di na aabot ng isang buwan, laya na si Toni.
Sa kabila ng di niya pagsali sa mga programa rito,
gusto kong malaman kung nabago ba siya ng bilangguan.
Nakikita kong ito ang pagkatao ko.
Ganito 'yong dapat.
Mabait ako sa mababait, at sobrang sama ko sa masasama.
Di naman kasi ako full-time na gangster.
Nangyari lang 'yon isang weekend, at ngayon, nakulong ako nang dahil doon.
Ano na ang gagawin ni Toni?
Bale, ang iniisip namin ni Olli,
magtatayo kami ng negosyong papatakbuhin namin.
Magiging ama na ako sa tag-araw.
At gusto kong maging mabuting ama sa mga anak ko.
Gusto kong gumawa ng kanta kung kaya pa ng oras ko.
Wala na akong balak na bumalik pa rito.
Sa nakita ko, maraming bilanggo ang hindi talaga nagbabago
hangga't di nakukulong nang maraming taon.
Sa Finland, sa kabuuan, 57 porsiyento ng mga violent offender
ang nagpapatuloy sa paggawa ng krimen sa loob ng limang taong pagkakalaya.
'Yong sinasabi ba nilang ang mga bilanggo ang responsable
sa sarili nilang rehabilitasyon,
ang tamang pilosopiya?
Pinuntahan ko at kinausap si Prison Director Harri Ramö.
Maraming mga violent offender dito na ilang beses nang nakulong,
at mahalagang elemento ang rehabilitasyon sa pagpapababa ng pag-ulit ng krimen.
May ilan na nangangailangan ng paggabay.
Bilang gobernador ng bilangguang ito, gaano kaepektibo ang rehabilitasyon dito?
Ang pinakaimportante rito, tinitingnan namin ang mga bilanggo…
Tinitingnan namin ang mga tao bilang mga tao.
Ang unang ginagawa namin,
talagang sinusubukan naming ayusin ang buhay ng bawat bilanggo.
Para makapamuhay sila nang maayos sa labas nang walang droga at krimen.
Naniniwala ako na kung pursigido ka at gusto mong maayos ang buhay mo,
ang Kylmäkoski Prison at ang prison system ng Finland,
bibigyan ka ng tools at mga oportunidad para gawin 'yon.
Pero nasa sa 'yo 'yon. Sa 'yo magsisimula 'yon.
Kung may maibibigay kang kahit ano sa kulungan,
kung may kakayahan kang magbigay ng kahit ano para makatulong
sa pagpapaganda ng rehabilitasyon at repormang inaalok n'yo rito,
ano 'yon?
Dalawang taon nang iisa lang ang violence counselor namin,
at sa tingin ko, kailangan pa namin ng dagdag na dalawa o tatlo.
Sa palagay ko, isa ang restorative justice projects
sa dapat meron ang mga bilangguan.
May mga droga sa kulungan.
Gaano kahirap sa bilangguang ito
na abutin 'yong zero policy na malamang ay gusto n'yong mangyari?
Oo, di namin magagawang selyado ang lugar na ito.
Tingin ko, may dalawang nagagawa na kami para sa problemang ito.
Isa 'yong pagpigil sa supply,
salamat sa pagkontrol na ginagawa namin dito.
At 'yong isa, pagpigil sa demand,
at 'yon 'yong rehabilitasyon, mga trabaho,
pagbibigay sa kanila ng ibang pagkakaabalahan imbes na droga.
Sinusunod namin ang values namin.
Paggalang sa dignidad ng tao,
katarungan, tiwala sa kakayahan ng isang tao na magbago at maging mabuti.
Naniniwala ako na marami sa mga bilanggo
ang seryoso na mailayo ang mga sarili nila sa droga at krimen,
pero di 'yon madali, at kailangang pursigido ka talaga.
-Akala ko tatakas ka na lang, e. -Papalayain n'yo ako.
Tama. Ikinulong kita, e.
Marami sa mga nakilala ko, ilang ulit nang violent offenders,
at maraming magsasabi na dapat lang na makulong sila.
Pero sa palagay ko, di puwedeng ikulong lang sila,
kailangang baguhin mo sila.
Natutulungang magbago ang ilan, at may magandang nangyayari dito.
Pero pagdating sa karamihan sa mga violent offender na adik sa droga,
kailangan pang mas umaksiyon ng bilangguan.
Tagapagsalin ng subtitle: John Vincent Lunas Pernia