Rove Central Correctional Center, Solomon Islands.
Tahanan ng mga pinakamapanganib na sexual offender.
Sana mapatawad nila ako.
At mga mamamatay-tao.
-Bakit mo pinatay ang 10-anyos mong anak? -Di ko makontrol ang galit ko.
Dalawampung beses ko siyang tinaga nang ganito.
Sobrang kapos sa budget ang bilangguan.
Grabe ang lagay rito.
Madilim. Marumi.
Masama ito para sa tao, pare.
Kongkretong kulungan. 'Yon lang ang meron dito.
At umaasa sila sa simbahan para maituwid ang mga manhid na kriminal.
Kailangan kong malaman kung ano ang tama at mali.
Salamat sa pagligtas sa akin, Panginoon.
Isang linggo akong makukulong sa Rove
para malaman kung relihiyon nga ba ang sagot.
Pero di ito ang unang beses ko sa bilangguan.
Ako si Raphael Rowe.
Nahatulan ako sa UK sa salang pagpatay na di ko naman ginawa
at nasentensiyahan habambuhay na walang parole.
Tumagal ng 12 taon bago ko nalinis ang pangalan ko.
Ngayon, iniikot ko ang mundo
para malaman kung ano ba ang buhay
sa loob ng pinakamahihigpit na bilangguan sa mundo.
Solomon Islands sa malayong dako ng Karagatang Pasipiko.
Tahanan ng mahigit 700,000 katao
na pinagkakasya lang ang anim na dolyar sa isang araw.
Ang tanging kulungan ng bansa na may pinakamahigpit na seguridad,
may pangahas na layuning
ituwid ang mapanganib na mga kriminal
gamit ang maliit na budget.
Nasa likod ako ng prison van papunta sa Rove Correctional Center.
Nandoon 'yong mga pinakamararahas na kriminal ng bansa.
May mga mamamatay-tao at nakulong sa pagnanakaw.
Karamihan sa mga bilanggo,
ang sabi, nandoon dahil sa ginawa nilang marahas na pang-aabusong seksuwal
sa mga kababaihan at batang babae,
isang bagay na para sa akin, mabigat na usapin.
Sinusubukang ituwid ng bilangguan ang mga nagkasala,
'yon ang sabi, pero limitado ang napagkukunan nila ng budget
para magawa 'yon.
Sa nakikita ko sa labas,
sobrang hirap ng buhay rito, at kung di sila makapag-invest sa mga tao,
ano kaya ang hitsura ng bilangguan?
Nandito na ako sa nakakatakot na lugar.
Kinapkapan agad ako pagkarating ko sa bilangguan.
Bumukaka ka.
Baka lang may matatalim kang kontrabando o kung anuman.
Maliliit na matatalim gaya ng kutsilyo.
A, naghahanap ka ng kutsilyo?
-Blades. Oo. -Blades?
Bago ako dinala sa wing, binigyan muna ako ng basic supplies.
Kalagan mo na.
Salamat naman kasi masakit na, e.
Ito ang banig ko, ano?
Oo, ito nga ang banig mo.
-E, ito? -Kumot mo.
-Ito ang kumot ko. -Oo.
-Tuwalya naman 'to. -Oo.
-Tapos, unan. -Oo.
Noong 2008, ginawang correctional center ang Rove,
sa halip na bilangguan,
na may bagong pilosopiya na magreporma imbes na magparusa.
Pero makikita mong kulang sa budget ang lugar na ito,
kaya napapaisip ako sa klase ng rehabilitasyong nangyayari.
Papunta ako ngayon sa… Echo Wing yata ang tawag doon.
Sa ngayon, di na maganda ang naaamoy ko.
'Yong pinaghalong amoy ng nabilad sa araw at amoy na mapanghi.
'Yong hitsura nitong lugar,
medyo hindi nalilinisan.
Halatang gusto na agad akong dalhin ng guwardiya sa loob.
Ang dilim dito.
May tatlong bilanggo akong makakasama sa selda.
Ito ang A wing.
-A wing ito? -Oo.
Hello.
-Kumusta ka? -Mabuti.
-Ako si Raphael. -Hello. Ako si Frank.
-Frank? Frank. -Oo.
-Nice to meet you. Saan ko ilalagay 'to? -Puwede mong ilagay rito sa taas.
-Dito sa taas? -Oo.
-Okay. -Diyan ka.
Ikaw, saan ka?
Dito ako.
-Diyan sa baba? -Oo.
At dito naman si Mr. Alessio.
Alessio. Okay.
At dito naman si Mr. Junior.
A, okay.
Ito ang selda para sa apat na tao, kasama ako, at ito ang mga higaan?
-Ito at itong mga nasa taas? -Oo.
Ay, wow.
Matagal ba bago kayo nasanay matulog sa ganito?
-Oo. No'ng bago kami, medyo mahirap. -E, ngayon?
Dapat tanggapin na lang namin.
Masasanay ka rin siguro sa higaang 'to.
-'Yon. -Kaninong drawings ang mga nasa dingding?
Kay Mr. Alessio.
Kumusta ang activities?
Mukhang malakas ka. May gym ba rito?
Wala.
Walang weights dito?
Wala.
-Walang mga gano'n dito? -Wala.
-At ito naman ang banyo n'yo? -Oo. 'Yan ang banyo.
Okay.
Ito 'yong flush.
Okay.
-May showers ba sila rito kung saan… -Kailangan mo ng shower. Nasa labas 'yon.
Sige, ituro mo sa akin.
Ikutin mo lang.
-Ayos, homemade na shower. -Oo, homemade nga.
Okay.
Sa aming pag-iikot, maliit na espasyo sa labas ang huling pinuntahan namin.
Ang ganda no'n. Ang gandang background.
-At least ramdam mo ang pagiging malaya. -Oo nga.
-'Yon na lahat. -Ito na 'yon. Ito ang buhay n'yo.
-'Yong selda, 'yong pasilyo… -Oo. Ito saka 'yong pasilyo.
Parang naglilibang lang ang mga preso sa wing ko
sa paglipas ng oras hanggang mag-roll call sa gabi.
Okay. Magandang hapon.
Salamat.
-Raphael Rowe? -Yes, sir.
-Alessio. -Yes, sir.
-Frankie Ramola. -Kumusta?
-Ayos na. Ipakilala mo. -Okay.
Magpapakilala ang kapatid natin. Kaibigan namin siya.
Ako si Raphael Rowe.
Salamat sa pagtanggap.
Magdadasal tayo ng Ama Namin, okay?
Lahat tayo?
Oo, lahat tayo.
Kahit hindi ka relihiyoso?
Kung gusto mo lang naman.
Halos 90 porsiyento ng nasa Solomon Islands, Kristiyano,
at mukhang napakalakas din ng pananampalataya nila rito sa loob.
…aming mga sala. Para nang pagpapatawad namin sa mga nagkakasala sa amin.
Mananampalataya ang mga bilanggong ito.
May tatlong leader kami,
isang wing rep, isang chief, at isang spiritual leader.
Okay.
Sila 'yong nanguna sa panalangin.
Ito 'yong spiritual leader. Kung gusto mong makilala.
Okay. Hello sir.
Nice to meet you, ikaw pala ang spiritual leader.
Ano ang mga tungkulin mo bilang spiritual leader?
Ginagawa ko ang makakaya ko para mapalapit sila sa Diyos
at para mapagnilayan nila ang banal na kasulatan, ang Bibliya.
Ibahagi sa kanila.
Okay. Bakit mo tinanggap ang responsibilidad na 'yon?
Dahil lumaki ako sa pamilyang Kristiyano.
Ano ang ginawa mo at nakulong ka?
May kaso ako ng panggagahasa.
-Panggagahasa. -Oo.
Gaano kahaba ang hatol sa 'yo?
Tatlong taon.
At nagsisisi ka na?
-Pinagsisisihan mo ba ang ginawa mo? -Oo.
Talaga?
Di ko sinasadya ang krimen na 'yon.
Malaking pagkakamali 'yon.
Nakainom ako no'n.
Nakainom ka?
Unang beses mo 'yon?
Unang beses ko. At nauwi ako rito.
Susubukan kong magbagong buhay paglaya ko rito.
Mainit ang naging pagtanggap nila sa akin,
pero nakakatakot pa rin dito.
Sobrang pangit ng first impression ko.
Madilim. Marumi. Mabaho.
Ang spiritual leader na gumagabay sa kanila, isang rapist.
Inaamin niyang nanggahasa siya ng babae dahil nakainom siya.
Magiging mahirap ang linggong 'to. Sigurado 'yon.
Unang umaga ko sa Rove.
Puwedeng patulong dito?
Okay. So titingnan ko lang ang lane?
Nakakatuwang makita na may activity sila ngayong araw.
Malinaw na out 'yon.
Isang volleyball game sa wing.
Eleven, five.
Dito nila nailalabas ang natutulog na lakas ng katawan nila
sa ilang oras na pagkukulong sa wing.
Kaya niya 'yan.
Pagkatapos ng laro, si Peter na isa sa mga pinakamatagal na guwardiya rito,
nag-alok na ililibot niya ako sa buong bilangguan.
Noon, may mga programa sa Rove
para matuto ang mga bilanggo na magkarpentero, mag-bake, at manahi.
Ano itong mga nandito?
-Panaderya 'tong isang 'to. -Okay.
'Yong isa, classroom at tailor room.
Di na nag-ooperate ang panaderya.
Kinailangang magsara ng mga mananahi dahil sa Covid
pero magbubukas pa naman.
Sinuspinde rin ang iba pang programa.
Marami ba kayong programa rito?
Ang totoo, wala masyado, pero sinusubukan namin.
Ginagawa namin ang makakaya.
Ano 'tong block na 'to?
'Yan 'yong block
para sa mga bilanggong nagpapasaway at…
-Bale, segregation unit? -Oo.
-'Yong mga wala sa katinuan, dito. -Mga wala sa katinuan.
Dahil walang budget sa health care,
ang mga may problema sa pag-iisip, kasama rito ng mga pinaparusahan.
Nandito ako ngayon sa segregation block nila.
Ang mga bilanggo…
nakatambay lang.
Parang napakarumi
at ang lungkot ng lugar na 'to.
Sa nakikita ko,
sobrang kaunti ng pasilidad at staff nila
para tulungan ang mga bilanggo rito.
Nakasabit ang mga labahin nila.
Meron silang basahan, banig, at kumot.
Wala silang kutson.
Parang halos walang hangin na umiikot sa kulungang ito.
Kongkretong kulungan. 'Yon lang ang meron dito.
Nabalitaan kong sa bilangguang ito, sinusubukan nilang pagandahin
ang mga programang pangrehabilitasyon, pero wala namang senyales
ng rehabilitasyon sa segregation unit.
At ako naman, marami na akong nakitang ganitong lugar,
parusa talaga ang ganitong pagpaparusa. Ang hirap ng ganito.
Isa ang Solomon Islands sa may pinakamaraming
kaso ng sexual violence sa mundo,
pero di tulad ng maraming bansa,
di nakahiwalay ang mga sex offender sa iba pang bilanggo na nandito.
Di ko pa natatanong ang cellmate kong si Frankie kung bakit nandito siya.
Di ito ang unang beses na nahatulan ka sa isang krimen.
May iba ka pang ginawa.
Nakulong ako nang apat na taon
dahil sa kaso ng armed robbery.
Ilang beses ka nang nakulong?
Di ko na talaga maalala.
Di mo na maalala kung ilang beses ka nang pumasok dito?
Ilang taon ka no'ng una kang nakulong?
Labing-anim na taon ako no'n.
-Labing-anim. -Oo.
At mga thirty ano ka na nga?
Thirty-six na.
Bale, 20 taon ka nang naglalabas-pasok sa kulungan.
Kakalabas lang ni Frankie sa segregation block.
Nandoon siya nitong nagdaang dalawang taon.
Ang hirap siguro no'n.
Mahirap.
Kita mo naman sa lugar na 'yon, nakakasama 'yon sa tao.
Masyadong madilim at mainit.
Muntik ka na bang masiraan?
Oo.
Doon ko lang naranasan 'yong gano'n.
May asawa ako at dalawang anak na lalaki.
Ilang taon na ang mga anak mo?
Pitong taong gulang 'yong isa, at 'yong isa naman, tatlong taon.
Bale, ipinanganak 'yong bunso mo bago ka makulong.
Binibisita ka ba niya kasama 'yong kuya niya?
Di pa niya ako nakikita.
Sa nakalipas na dalawa't kalahating taon?
Dalawa't kalahati.
No'ng naaresto ako, walang bumisita sa akin.
-Wala? -Kahit pamilya ko. Wala.
Inilagay sa segregation si Frankie
dahil nagawa niyang tumakas sa Rove.
-Ilan kayo no'n? -Marami kami.
Dito, ito 'yong mga ginamit namin.
-Itong bolts. -Tinanggal n'yo.
Tinanggal namin sa kandadong 'to,
tapos, ginamit namin
para sirain ang mga wire na 'yon.
Bale, inabot n'yo, sinira n'yo, at umakyat kayo sa taas?
Tinalon namin 'yang razor wire.
Tapos, nakalabas kayo.
-At tumakbo kami nang tumakbo. -At tumakbo.
At dalawang buwan lang, inaresto nila ako,
at idineretso sa segregation block.
Mula nang may makatakas, hinigpitan na ang seguridad,
at matapos ang mahabang pamamalagi niya sa seg,
di na uli susubok si Frankie.
Habang nag-uusap kami, nagtitipon-tipon ang ibang preso
para sa pagsamba tuwing gabi.
Gusto kong makita kung gaano 'yon kaimportante sa kanila.
Oras na para magdasal. Magandang gabi.
-Magandang gabi. -Mabuti ang Diyos.
-Sa lahat ng oras. -Sa lahat ng oras.
Mabuti ang Diyos.
Walang duda na tunay ngang may passion sa pagsamba ang mga bilanggong ito.
Pero iniisip ko kung binabago ba talaga sila no'n.
No'ng nanonood ako, totoong sumasamba sila sa Diyos.
-Totoong sumasamba talaga kay Hesukristo. -Oo.
Talagang dinadama nila ang pagsamba.
Pero bilanggo ang bawat isa sa kanila. May ginawang krimen.
Bawat isa sa kanila, may ginawang di dapat ginagawa ng mabubuting Kristiyano.
Oo. Pag nahaharap sila sa mga pagsubok dito,
napapag-isip-isip nila na mali talaga 'yong ginawa nila.
Kung talagang gusto mong gawin 'to, dapat gawin mo nang totoo at matapat.
Medyo nag-aalangan ako, pero gusto kong makita
kung paano nakakatulong sa mga bilanggo ang lakas ng pananampalataya nila.
Ngayong araw, nabigyan ako ng isa sa mga iilang trabahong available sa Rove.
Sinabihan akong hanapin ang isang nagngangalang Mustin,
na kailangan kong tulungan sa kusina.
Mustin?
Hello.
-Hello. -Mustin? Hi.
-Tulungan daw kita at ang team mo. -Okay. Ayos.
Reward sa pagiging mabait ang makapagtrabaho sa kusina.
Para sa hapunan 'to.
-Okay. 'Yan ang ipapagawa mo sa akin? -Oo.
Sige. Bale, di ito ang ginagawa n'yo sa labas?
Hindi. Di talaga kami nagluluto sa labas.
Mga asawa namin ang nagluluto.
Mga asawa n'yo. Di nagluluto ang mga lalaki?
-Di nagluluto ang mga lalaki. -Bakit?
'Yon ang kultura namin. Babae lang ang gumagawa ng mga gawaing-bahay.
-Hanggang ngayon? -Oo.
Kumusta naman ang buhay mo rito sa loob?
A, mahirap talaga. Ituturing mong walang kuwenta ang sarili mo.
Bale, ilang taon ka nang nasa kulungan?
-Labing-apat na taon at siyam na buwan. -Para sa pagpatay 'yan.
Oo.
Tulungan mo ako. Ibababa natin 'tong kaldero.
Dahan-dahan lang.
-Ang bigat nito, ano? -Oo. Mas malakas ka naman sa akin.
-Handa ka na? -Oo.
Go.
Sige. Ilagay natin doon.
Ang bigat.
Isang kamay ka lang para ipakitang mas malakas ka?
Oo.
-Ipapatong? -Oo.
-Ayos, pare. -Sandali.
-Ako ang maglalagay. Ikaw ang magtatakip? -Okay.
Heto.
Ilan? At saan ko ilalagay? Pagpatung-patungin ko lang dito?
-Doon na lang. -Okay.
Hindi. Ako na.
Sino ang pinatay mo?
Sarili kong anak.
Ilang taon siya no'n?
Mga sampu o 11 taong gulang.
Pagpatung-patungin mo ang magkakasukat. Lima-lima.
Para di masyadong kakain ng espasyo.
Mustin.
Ano?
Bakit mo pinatay ang sampung taon mong anak?
Di ko talaga…
binalak na patayin siya, ang alam ko, pagdidisiplina lang 'yon
na ginagawa ng isang ama sa anak niya.
Dinidisiplina mo ang anak mo, pero pinatay mo siya?
At…
aksidenteng…
namatay… siya.
Ano ba ang ginawa niya?
Nagnakaw siya ng pakwan sa kapitbahay.
Dahil doon, nagalit ako at di ko nakontrol ang galit ko.
Ninakaw niya ang pakwan ng kapitbahay, at bilang kaparusahan, pinatay mo siya?
Sa pamamagitan ng pagpalo, at namatay siya.
Kamay ba ang gamit mo o…
Patpat.
-Patpat. -Oo.
Alam mo naman siguro na…
O nakita mo, Mustin, na sobra na 'yong ginagawa mo no'n.
Di ko mailarawan.
Grabe talaga 'yon,
at pinagsisisihan ko 'yon.
May mga bago akong natutunan sa bilangguan.
Mukhang malaki na ang ipinagbago ni Mustin,
at mukhang ang pananampalataya niya, di ang anumang rehab program,
ang dahilan no'n.
No'ng tinanggap ko si Hesus bilang Panginoon ko at Tagapagligtas,
may nabasa akong kasulatan,
Juan, Kabanata 1, Bersikulo 9. Ang sabi ro'n,
"Kung aaminin natin ang mga kasalanan natin,
makakaasa tayong papatawarin niya ang ating mga kasalanan
at huhugasan ang lahat ng kasamaan natin."
'Yon 'yong mensaheng nagbibigay sa akin ng pag-asa.
Binago no'n 'yong kung paano ako mag-isip.
Ano ang gagawin mo kapag nakalaya ka na?
Gusto kong tulungan ang mga tao sa amin. Ayun.
Tingin mo, tatanggapin ka nila pagkatapos ng ginawa mo?
-Oo. -Talaga?
Handa na silang tanggapin ako uli.
Sa kultura namin at sa itinuturo ng Kristiyanismo,
may paraan kami para masolusyonan ang anumang problema.
Tanggapin ang bawat isa, magpatawad, at magmahalan.
Sa pamamagitan no'n, makakapagsimula kami uli
kasama ang mga pamilya namin at mga tao sa komunidad.
Paano man nagawa ni Mustin, mukhang pinagsisihan na niya ang krimen niya,
at pagdating ng tamang panahon, handa na siyang umuwi.
Bale, may pag-aabutan ka naman nito…
-Oo, siya ang magbibigay sa block. -Okay.
Tutulong naman ako sa isa pang bilanggo.
Si Christopher.
-Hello. -Hello. Saan ko ilalagay 'to?
Sundan mo ang mga sign.
Ang sunod na gagawin ko ngayon, ipapamahagi ko ang mga pagkaing nasa tubs.
Di ko alam kung ano ang lasa dahil di ko man lang
nagawang tikman 'to, pero mainit talaga ang laman.
-Hello. -Hello.
Ayan.
Kanin, noodles, at repolyo?
Oo.
Na may kaunting… May naaamoy akong isda.
Tama.
Labing-apat.
Labinlima.
Ganito ang ginagawa mo araw-araw?
-Oo. -Araw-araw?
Oo, araw-araw.
Dalawa na lang.
Oo.
-Salamat, sir. -Sige.
Ngayon na ba?
Maliit na komunidad ang kulungang ito,
at kung may kaaway ka, mahirap ang umiwas.
Parang kinakabahan si Christopher.
Mukhang kabado ka. Ayos ka lang?
Para sa akin, napakahirap nito.
Paano mo nasabi?
May ilan sa kanila na gustong makipag-away.
-Ayun. -Bakit ka nakulong?
Ano ba ang nagawa mo na di gusto ng mga tao at dahilan ng pagkakakulong mo?
Pumatay ako.
Kaya ako nandito.
Ilan sa mga kamag-anak ng pinatay ko, nandito rin sa loob ng bilangguan.
Ikuwento mo. Ano ba ang nangyari?
Limang lalaki mula sa village nila,
ginahasa ang anak ko.
-Ginahasa nila ang anak mo? -Oo.
Ilang taon siya no'n?
Kinse-anyos.
Panganay ko siyang anak na babae, at mahal na mahal ko siya.
Bumawi si Christopher sa isang kinse-anyos na inosenteng estudyante,
na mula sa parehong village ng mga gumawa ng panggagahasa.
Nabalot ako ng galit.
Kaya pumatay ako. Hiniwa ko ang parehong binti niya.
Tinalian ko ng lubid ang leeg niya, at isinabit ko siya sa taas ng puno.
'Yong pinatay mo, kamag-anak ng ilan sa mga nakakulong dito?
Oo.
Takot ba sila sa 'yo o ikaw ang takot sa kanila?
-Ako ang takot. -Takot siya sa kanila.
Ipinangako nilang papatayin nila ako.
Pag sumugod sila nang walang ibang nakatingin, papatayin nila ako.
Mukhang di pa matatapos ang nakakalungkot na kuwentong ito.
Sobrang bihira ang mga marahas na krimen sa Solomon Islands na babae ang may gawa.
Sa buong bansa, anim na babae lang ang nakakulong
at lahat sila, nasa hiwalay na block dito sa Rove.
Gusto kong malaman kung ano ang lagay nila.
Si Elizabeth ang bumati sa akin.
Magandang umaga.
-Puwede mo ba akong ilibot? -Oo.
Ito ang mga selda namin.
Dito kayo natutulog?
Doon ako.
May privacy kayo. Walang ganyan 'yong mga lalaki.
-Talaga? -Wala.
At mabango dito. Parang malinis.
Ito ang cell two.
-Okay. At ito ang cell number three. -At ito ang cell three.
-Isa lang ang tao rito? -Isa lang.
May problema siya sa pag-iisip…
-A, okay. -Kaya mag-isa siya rito.
-Okay, may sakit siya sa pag-iisip. Okay. -Meron, oo.
-Kasi pinatay niya ang lola niya. -Pinatay niya ang sarili niyang lola?
Oo. Hinati niya 'yong katawan sa tatlo.
-Hinati niya sa tatlo? -Tatlo.
Putol 'yong mga braso. Dito. 'Yong mga binti.
At kasama n'yo siya kahit na di n'yo alam kung kailan siya susumpungin?
-Nakakatakot 'yon. -Bale… Oo.
-Natatakot ka ba? -Oo naman.
Simple lang din ang block na ito,
pero higit na mas malinis kaysa sa wing namin.
O, mas malamig dito.
At mukhang mas abala rin ang mga babaeng ito kaysa sa mga lalaki.
Wow, ang ganda.
Saan ginagamit 'to?
-Doormat 'yan. -Sobrang ganda nito.
Sinasabi ni Elizabeth na nandito siya dahil pinuwersa siyang gumawa ng krimen
ng isang bayolenteng lalaki,
pero di ko naman mabeberipika ang mga sinasabi niya.
Bakit ka nakulong?
Nasa finance ako.
-Finance. -Oo.
-Panloloko, tama? -Oo.
Bakit mo ginawa 'yon?
'Yong boyfriend ko,
hingi nang hingi ng pera,
pero wala akong sapat na pera para ibigay sa kanya.
Pag di ko siya binigyan ng pera, sasapakin niya ako.
-Nasapak ka na ba niya dati dahil sa pera? -Oo.
Nakikita mo 'tong mga peklat na 'to?
-Siya ang may gawa niyan? -Oo.
Binato niya ako ng bato.
Mga di maayos na pagsasama ng mga lalaki't babae
dito sa Solomon Islands
ang tila ugat ng karamihan sa mga krimen ng mga preso.
Alam kong karamihan ng mga lalaki na nandito ay dahil sa mga sexual offense.
Bakit talamak 'yon sa bansa ninyo?
Wala kaming halaga.
Kaya ginagawa lang nila ang anumang gusto nila,
tulad ng pananakit sa mga babae, panggagahasa.
Alam nilang labag sa batas 'yon,
pero ginagawa pa rin nila.
Sa tingin mo, bakit nasa kultura n'yo
na iniisip ng mga lalaki na puwede nilang gawin 'yon nang di sila napaparusahan?
Siguro di nakapag-aral 'yong iba sa kanila.
At kadalasan, pag nalalasing sila.
E, kayo? Ano'ng puwede n'yong gawin para protektahan ang mga sarili n'yo?
Ang magagawa lang naming mga babae ay respetuhin ang mga kalalakihan,
at kailangan din nila kaming irespeto.
Bago ako umalis, sa pagdarasal tinapos ng mga babae ang pagkikita namin.
Salamat dahil ligtas na ako sa pangalan ni Hesus.
Ito ang panalangin ko. Amen.
Tulungan mo ako
Nagsusumamo ako sa 'yo
Hesus, nagpapaubaya ako
O, nagpapaubaya ako
Ikaw ang nagbibigay-liwanag sa buhay ko
Pananampalataya lang ang tanging kinakapitan
ng mga bilanggo rito, mapababae man o lalaki.
Pagbalik ko sa wing,
ang mga kaibigan ni Frank, kumakanta ng sarili nilang awitin ng pagsamba
tungkol sa pag-aasam ng magandang kinabukasan paglaya.
Ito ang wikang Pidgin namin.
Okay.
Parang broken English.
Parang Christian song 'yan.
Okay.
Tungkol 'yan sa kalayaang espiritwal.
Malaya ako dahil sa pagmamahal mo.
'Yon ang sinasabi…
-Malaya sa isip nila? -Oo.
Walang sapat na budget ang kulungan
para sa rehabilitation programs para sa lahat ng preso,
pero nag-imbita sila ng simbahan para gumawa ng 12-linggong kurso,
kung saan lahat ng sex offenders, kailangang pumunta.
Nabalitaan kong si John,
di niya tunay na pangalan, nagte-take ng kurso.
Nahatulan siya sa salang grave sexual offenses
sa maraming biktima,
kaya gusto kong kumustahin ang progress niya.
Magulo lang.
-Sige, maupo ka diyan. -A, sige.
Gusto niya yatang nakasara ang pinto.
Parang di ako ligtas, e.
-Tingin mo? -Nakatitig sila sa akin.
Puwedeng… Baka may plano sila,
masasamang plano, mga patibong. Patayin ako. Gawan ng masama.
Nahatulan ka sa mga anong kaso?
Apat na count.
Indecent assault.
Ano na ang nararamdaman mo ro'n sa ginawa mo?
Sana mapatawad nila ako.
Umamin na ako, at pinananagutan ko na.
Maraming tao, pero higit sa lahat, 'yong mga biktima,
naapektuhan sa ginawa mo.
At kasuklam-suklam ang ginawa mo.
At wala akong masasabi tungkol diyan. Tama naman.
Mukhang nagsisisi na talaga si John,
pero nag-iba ang tono niya nang pag-usapan namin ang sentensiya
sa mga ginawa niyang krimen.
At ilang taong pagkakakulong ang hatol sa 'yo?
Nakakagulat 'yong anim na taong pagkakakulong.
Hindi dapat ganito.
Sa tingin mo, masyadong mahaba?
Kompara sa iba,
na nakipagtalik sa mga anak nilang babae.
Limang taon lang ang hatol sa kanila.
Inanyayahan ako ni John na sumali sa isang session
ng pastor na tumutulong sa mga sexual offender sa loob.
Tinatawag namin itong faith-based na sexual offender program.
Magandang umaga.
-Ito si Pastor Titus Rory. -Okay. Magandang umaga.
Magandang umaga, Pastor. Si Raphael. Sasamahan niya tayo ngayon.
Para sa 'yo, ano ang natutunan mo sa mga session na 'to?
Natulungan ako nito sa pagkakaroon ng…
Bagong pag-iisip, bagong mentality.
-'Yong mga babae. -Oo.
Dapat silang tratuhin nang pantay at respetuhin.
-Kung paano tingnan ang mga babae. -At… Oo.
Pag nakita mo sila, di sila mga bagay na puwede mong gamitin.
Kundi mga nilikha sa imahe ng Diyos.
Ang mga lalaki at babae, pantay pagdating sa dangal at halaga.
May problema ako.
Sa kaluluwa ko.
Pag-alis ko rito,
Susubukan kong… Di ko susubukan. Dapat gawin ko.
-Sa tulong ng Diyos. -Tama.
Sa tulong ng Diyos, dapat kong malaman…
kung ano ang tama at mali.
Tama.
-Salamat. -Salamat.
Salamat. At salamat uli sa pagpunta.
Walong taon nang tinutulungan ni Pastor Titus ang sex offenders sa Rove.
Mahirap ba para sa inyo
na mag-handle ng napakaraming bilanggo
na may gano'ng klase ng kaso?
Napakahirap talaga. Napakahirap.
Mahalaga na maging responsable sila
sa mga krimeng ginawa nila.
Magiging mataas ang tsansa na di na sila uulit.
Nakatutok kayo sa mga nahuli na at nakakulong,
pero nakikita n'yo bang matinding problema 'yon?
Oo naman.
'Yong mga walang trabaho ang nakakagawa ng krimen.
Binibigyan ni Satanas ng pagkakaabalahan 'yong mga walang trabaho.
Puwede nilang sabihin, "Oo, gusto kong magbago,"
pero paglaya nila rito, doon magkakasubukan.
Kakagaling ko lang sa session ni Pastor Titus.
Para bang nauso na sa mga presong ito
'yong paggamit ng debosyon nila sa relihiyon na dito nila natagpuan
sa pagsasabing, "Di ko na uulitin." Para sa akin, di 'yon sapat.
Alam mo 'yon, 'yong mga hangarin, mga tukso na nagtulak sa kanila
para gawin 'yong mga bagay na ginawa nila sa labas,
'yong panggagahasa sa mga babae,
sa mga bata…
hindi ako naniniwalang mababawasan
sa pamamagitan lang ng pagtanggap sa Diyos.
Pero sa kabila ng lahat, may taong nandiyan para sa kanila.
At least may tao sa bilangguang ito
na sinusubukang ipaintindi sa ilan sa kanila
na mali ang ginawa nila.
Paglaya nila, di na dapat nila gawin uli 'yon.
At kung talagang nauunawaan nila 'yon, panahon lang ang makakapagsabi.
Bibiyahe ako ngayon sa labas ng Rove prison,
kasama ang dalawang bilanggo na ilan sa masusuwerteng
ipinapadala sa Tetere farm prison para doon kompletuhin ang sentensiya.
Dito, puwedeng matuto ng vocational skills ang mga bilanggo.
Gaano katagal ka nang nakakulong?
Limang taon.
Maalog ang biyahe natin.
At ano ang nararamdaman mo ngayong nandito ka sa van?
Sobrang saya ko.
Masaya ka?
Masaya ako na aalis na ako doon sa pahirap na lugar.
Anong krimen ang ginawa mo?
Rapist ako.
-Nakasuhan ka ng panggagahasa? -Oo.
E, ikaw?
Incest.
Incest?
Isang count ng incest?
Dalawang count ng incest. Dalawa.
Paulit-ulit lang,
pag tinatanong ko sila kung bakit sila nakulong,
halos alam ko na kung ano ang sagot.
Krimen ng seksuwal na pang-aabuso sa mga kababaihan at mga batang babae.
Pero nagugulat pa rin ako ro'n. Nagugulat pa rin ako.
No'ng makita ko ang bilangguang ito, para bang ibang mundo ang nakita ko.
Sobrang ibang-iba 'to sa Rove.
Parang ramdam mong mas malaya ka.
Mas malayang nakakapaglakad ang mga bilanggo rito.
At marami sa kanila ang mas nabibigyan ng oportunidad
dahil may napatunayan na sila.
Sa kasalukuyan, 36 lang ang nakakulong dito.
Dahil di sila naging pasaway, nandito na sila ngayon.
Siya na yata 'yong sinabi nilang dapat kong makilala.
-Ikaw si Joseph, tama? Hi, ako si Raphael. -Hello.
-Okay, Raphael. -Oo.
Abala si Joseph sa pag-alaaga sa mga hayop araw-araw.
-Doon tayo magtatrabaho ngayon? -Oo.
Trabaho kong mag-alaga ng mga baboy.
Pakainin sila.
Ikaw ang maglilinis, okay?
Ang baho.
Okay. Halika.
-Alin 'yong lilinisan? -'Yon saka 'yon.
Okay. Doon kayo.
Ganyan nga. Sige.
Ang pangit ng ganitong trabaho.
Tingnan mo 'yong maliit.
-Oo. -At 'yong isa, mas maliit pa.
Munting sanggol.
Munting baboy. Dalawang linggo na 'yan.
-Dalawang linggo. -Oo.
Okay, ikaw naman.
Bayad ka ba sa trabahong 'to?
Tatlong dolyar sa isang araw.
-Solomon dollars? -Oo.
Katumbas 'yon ng 35 US cents kada araw.
-O, itong isang 'to. Dumumi ka uli agad. -Alis.
Sige, haluin mo.
Nag-iingay ba sila dahil naaamoy nila 'yong pagkain?
-Naaamoy nila. -Alam nilang papakainin na sila.
Oo.
-Malinis na ang semento, ilagay na natin… -Okay.
-Okay na 'to? -Oo, okay na 'yan.
Bakit ako lang ang nagtatrabaho?
Nagpapahinga ka ngayon.
-Ako ang pinagtatrabaho mo, ha? -A, oo.
Sa akin 'yong isang dolyar sa tatlong dolyar mo.
Sige.
Labinlimang taon nang nakakulong si Joseph
at sinabi niyang habambuhay siya rito dahil pinatay niya ang asawa niya.
Natutulog kami no'n at nanaginip ako.
Ano'ng panaginip mo?
Napanaginipan ko ang tatay ko at dalawa pang lalaki.
Inakala kong 'yong dalawang 'yon,
gusto akong lasunin.
Bale, nagalit ako,
kumuha ako ng kutsilyo at sinaksak ko siya.
Dalawampung beses ko yata siyang tinaga nang ganito.
Tingin mo ba, sa haba ng pagkakakulong mo,
nabago ka ba no'n kahit papaano? Iba ka na ba mag-isip?
A, oo. Natuto akong wag nang maging iritable at magagalitin.
Gusto ng Diyos na magmahalan tayong lahat.
Ano ang hinahangad mo para sa sarili mo sa hinaharap?
Magtatayo ako ng babuyan at manukan.
Magtatanim din ako ng mga gulay.
Maaaring lumaya si Joseph sa loob ng ilang buwan,
at umaasa akong mamumuhay siya bilang isang farmer.
Malinaw na binigyan siya ng Tetere farm prison ng pagkakataon.
Kompara sa Rove, may mga oportunidad sa lugar na ito.
Nakakapag-develop sila ng skill na magagamit nila sa pag-aapply sa labas.
Malinaw na kaysa sa Rove, mas maraming naibibigay ang lugar na ito sa mga preso.
Pagbalik ko sa wing ko sa Rove,
parang mas naging di kaaya-aya ang paligid.
Okay, isa. Sige.
Magbilang ka. Isa.
Dalawa.
Huling araw ko na sa Rove Correctional Center.
Ayos ka lang talaga?
Oo, ayos lang ako. Sige, tama na.
Dumaan lang ako para magpaalam kasi lalabas na ako.
-Okay? Tapos na ako rito. -Okay.
Oras na para lumabas ka.
Ayun, sobrang saya.
Good luck. 'Yon ang masasabi ko. Good luck sa kung anumang mangyayari.
Wag na sana kayong babalik. 'Yon lang.
-Sige. -Oo.
-Maraming salamat. -Salamat.
Bago ako umalis, gusto kong makausap ang director dito na si Commander Needy.
Ayos ka lang?
Ang unang babae sa posisyon,
may dalawang buwan lang siya para makagawa ng pagbabago.
'Yong kalagayan ng bilangguang ito ang unang napansin ko pagdating ko rito.
'Yong amoy ng imburnal, 'yong di pagpansin sa basura.
May mga daga, ipis, at kung ano-anong insekto.
Nasa gobyerno na kasi 'yon, kung magbibigay sila ng budget.
Nauunawaan ko na ang pagkakaroon ng malinis na kapaligiran
para sa mga staff dito pati na ang serbisyo,
napakahalagang aspeto na dapat isaalang-alang.
Ipinaparating namin ang isyu
sa executive level,
at tinitingnan na nila ang lahat ng mga isyu.
Okay, nakakatuwang marinig na may mga plano kayo
o nakikita n'yo 'yong mga napapansin ko.
At nakilala ko pala si Pastor Titus
at nakausap ko siya tungkol sa faith-based na programang ginagawa niya.
Ano ang masasabi mo sa mga hamon pagdating sa pag-handle
sa isang sexual offender?
Sa tingin ko, 'yong pagkontrol sa gawi nila
at 'yong mga programa rito, malaking tulong talaga.
Pero kung pangmatagalan, sa tingin ko kailangan naming magkaroon
ng parang psychological counseling
upang maituwid talaga 'yong nakagawian nila.
Matagal-tagal pang matutupad 'yon,
pero hangga't nasa correctional service ako,
'yon 'yong pagsusumikapan kong makamit.
May mga malalaking plano si Commander Needy at ang kanyang team.
Pero habang wala pang mapagkukunan ng budget para tulungan ang mga preso,
kailangan nilang umasa sa simbahan at sa pananampalataya ng mga bilanggo.
Parehong may ilang magagandang hakbangin ang Rove at Tetere,
at mapipigilan ang mga presong gumawa ng krimen sa pagkulong sa kanila,
pero limitado ang budget ng mga bilangguan.
At hangga't walang malaking pagbabago sa lipunan
sa labas ng bilangguang ito,
mananatiling malaking hamon ang pagreporma sa karamihan sa mga bilanggo rito.
Tagapagsalin ng subtitle: John Vincent Lunas Pernia