SERIAL NETFLIX
Więzienie Zenica w Bośni i Hercegowinie.
Pokomunistyczne, rozpadające się więzienie o zaostrzonym rygorze.
- Strzelałeś do wielu ludzi? - Tak.
Wielu. Nie mam z tym problemu.
W kraju dręczonym przez mafię i przestępczość zorganizowaną
to więzienie jest domem mieszanki bardzo niebezpiecznych ludzi.
Uwielbiałem się bić. Miałem to we krwi.
Od handlarzy bronią, przez szefów gangów, aż po brutalnych morderców.
Poniekąd jestem mordercą. Ale my też mamy serca.
Spędzę tydzień w tym 130-letnim więzieniu,
ale to nie mój pierwszy raz za kratkami.
Nazywam się Raphael Rowe.
W Wielkiej Brytanii skazano mnie za morderstwo, którego nie popełniłem.
Dostałem wyrok dożywocia.
Oczyszczenie z zarzutów zajęło mi 12 lat.
Teraz podróżuję po świecie, by zobaczyć, jak naprawdę wygląda życie
w najcięższych więzieniach świata.
Bośnia, Europa Środkowa.
Mniej niż 30 lat temu to miejsce było polem bitwy.
Wszędzie w Bośni
widać elementy przypominające o okropnym konflikcie,
który się tu rozegrał.
Choćby te dziury po kulach snajpera.
Po upadku socjalistycznej Jugosławii
Bośnia ogłosiła niepodległość,
co dało początek brutalnemu konfliktowi,
który przyciągnął bojowników z całego regionu.
Ponad 200 000 osób zginęło w walkach,
masakrach i czystkach etnicznych.
Kraj opuściły dwa miliony mieszkańców.
Chaotyczny okres powojenny
pozwolił wejść tu grupom mafijnym.
Po wojnie przyszły bieda i brak stabilizacji,
w których mogła się rozwijać przestępczość zorganizowana.
To spowodowało, że ten kraj ma jeden z większych w Europie problemów
z handlem bronią, narkotykami i ludźmi.
Dziś Bośnia jest blisko Rosji
jako jeden z najgorszych krajów dla przestępczości zorganizowanej.
Wielu niebezpiecznych przestępców ląduje po złapaniu w więzieniu Zenica.
Tam spędzę najbliższy tydzień.
Wojna niszczy życia.
Daje grunt dla brutalności i poważnej przestępczości.
W więzieniu, do którego jadę,
trzymani są jedni z najważniejszych członków przestępczości zorganizowanej.
Ci ludzie są znani
ze skrajnej agresji i zastraszania.
Nie wiem, czego mam się spodziewać, a dojedziemy już niebawem.
Więzienie o zaostrzonym rygorze Zenica ma straszną reputację.
Po wojnie w Bośni
prawa człowieka były tu powszechnie łamane.
Dochodziło nawet do tortur.
Mam nadzieję, że będą mnie dobrze traktować.
DZIEŃ PIERWSZY
Obróć się do ściany. Ręce do góry.
Przeszukam cię,
żeby sprawdzić, czy nie masz przy sobie nic zakazanego.
Opuść ręce. Obróć się.
Możemy wejść.
Musisz się rozebrać do przeszukania.
Otwórz usta.
Język do góry i na dół.
Spójrz w lewo. Spójrz w prawo.
Zdejmij bieliznę.
Wiele razy przeszukiwano mnie w więzieniu,
ale rzadko w tak upokarzający sposób.
Unieś genitalia.
Dobrze, obróć się.
Kucnij.
Kaszlnij.
Dobrze.
Wejdź tam.
Stań przy ścianie.
To był bardzo dokładny proces.
Rozebrali mnie, sprawdzali pod jajami,
musiałem kucać i kaszleć.
Bardzo dokładnie upewniają się,
że więźniowie, którzy tu przychodzą,
nie wnoszą kontrabandy.
Stój.
Stój tu.
Załóż spodnie i koszulkę.
Jednakowe stroje dla więźniów
to sposób na pokazanie, że tu trzeba słuchać zasad.
Nie są to najcieplejsze ciuchy, ale za to mam swój uniform.
Chodź ze mną.
A budynki?
Dwa wyglądają na nowe,
ale większość…
to miejsce się sypie.
Idę na blok,
gdzie poznam współwięźniów
po raz pierwszy.
- Prosto. - Serce mi wali.
Na tym skrzydle siedzą agresywni więźniowie
skazani za broń, narkotyki i handel ludźmi.
To jest nowy.
Mogę dzielić celę z bossami mafii albo mordercami.
Zdejmij buty.
Wchodź.
- Dobra. To moje? - Tak.
- Elvis. - Raphael.
Raphael.
Miło mi.
Raz, dwa, trzy, cztery, pięć. Jest nas tu sześciu?
Pięciu, tak.
Z tobą.
Czterech plus ja, pięciu.
- Tak. - Dobra.
Pościel łóżko.
Natychmiast pościel łóżko!
- Dobra. - Patrz.
- Tak ma wyglądać. - Jasne.
Trzymaj tutaj.
- Też jesteś w tej celi? - Tak.
- Raphael. - Eldin.
Nie gadaj tyle, jak ścielimy!
Pod spód.
Weź to.
Poduszka.
Zrobione.
Dzięki za pomoc, Elvis.
Masz papierosy? Palisz?
Nie.
Masz cokolwiek?
Nie.
Co to za kamizelka?
Podoba ci się mój ocieplacz?
Mam ją z ciebie zdjąć?
To nie jest przyjazne przywitanie.
Lubisz myć szyby?
- Takie? - Tak.
Daj mu gazetę.
I butelka.
Tu ma być czysto.
Jakiś problem? No już!
Dobra.
Mam wrażenie, że każesz mi to robić
nie dlatego, że to konieczne,
ale dlatego, że masz ochotę.
Masz się słuchać.
To więzienie.
Nie przedszkole.
Oczywiście.
Wszystkie cele przy tym korytarzu są takie same?
Nie machaj rękoma, gdy do mnie mówisz.
Gestykuluję, gdy mówię.
Nie pozwalam na to przy mnie.
Za co siedzisz?
Zabójstwo i przestępczość zorganizowana.
Jesteś szefem grupy przestępczej?
Tak.
Lubisz ten tytuł? Wydajesz się uśmiechać.
Jeden ze współwięźniów przybył mi na ratunek.
Znam angielski, jeśli będzie ci łatwiej,
chodź i mów do mnie.
Nie pamiętam twojego imienia.
Eldin.
- Dobrze wymawiam? - Tak.
Dobra.
On siedzi z nami, to Muharem.
- Kolejny, cześć. - Cześć.
- Harem. - Muharem.
Muharem, miło mi.
Za co siedzisz?
Oszustwo, pranie pieniędzy i handel bronią.
Zacząłem pracę dla EUPM,
to europejska policja.
Trzy i pół tygodnia przed ślubem pijany kierowca zabił moją żonę.
Moje życie się odmieniło.
Nie chciałem już być w policji.
Chciałem być przestępcą, grać w kasynie,
kraść i sprzedawać broń.
Dlatego tu jestem.
To twoja pierwsza odsiadka?
- Nie. Siedziałem też w 2011. - Jak długo?
Półtora roku za noszenie broni.
Automat, uzi.
Po co ci taka broń?
Nie umiem tego wyjaśnić.
Eldin zaoferował, że mnie oprowadzi.
Tu wszyscy palą.
Gramy w szachy i czytamy gazety. Codziennie dostajemy nowe.
Tu jest łazienka.
Czuję.
- Pewnie jesteś już odporny. - To prysznic.
- Jasne. - To są toalety.
Dobra.
Czuję bardzo silny zapach.
To przez dziurę w ścianie,
tu cieknie woda.
Nic z tym nie zrobimy, to stary budynek.
Cztery zlewy z wodą.
- Ciepła i zimna woda? - Codziennie jest ciepła woda.
Kto jest odpowiedzialny za sprzątanie?
Codziennie ktoś inny.
Sprzątanie nie sprawi, że to miejsce będzie przyjemne.
Wszystko wyciągnięte z XIX wieku.
Jak często ćwiczycie na zewnątrz?
Dwie godziny na spacer i dwie godziny na trening na siłowni.
- Dobra. - Rano i po południu.
Co ciekawe, w tej części więzienia
nawet agresywni przestępcy nie śpią w nocy za zamkniętymi drzwiami.
Mogą swobodnie się przemieszczać.
To jedyne zamknięte drzwi.
O 19.00 zamykają te drzwi,
a wy jesteście zostawieni sami sobie?
- Tak. - To raczej luźne zasady, prawda?
Nie czuję się tu zamknięty.
Musicie sobie wszyscy ufać.
Ludzie myślą: „To więźniowie.
Są niebezpieczni, bezlitośni i agresywni.
Jak można im dawać tyle wolności? Na pewno cały czas się biją”.
- Nie twierdzę, że bójki się nie zdarzają. - Jasne.
Miesiąc temu wdałem się w bójkę i odseparowali mnie na 15 dni.
O co poszło?
O głupotę. Chodziło o pilota do telewizora.
- Więc straciłeś 15 dni. - Tak.
W celi chcę spróbować
nawiązać lepszą relację z budzącym grozę Elvisem,
więc siadamy do rozmowy.
To nie jest twoja pierwsza odsiadka.
Nie.
Czwarta.
- Cztery razy. - Tak.
Ile lat życia spędziłeś w więzieniu?
Jakieś 13 lat.
Byłeś szefem siatki przestępczej.
Czym się zajmowaliście?
Kradzieże, pobicia.
Różne rzeczy.
Jeśli ktoś zlecał podpalenie auta,
wysyłałem dwóch albo trzech gości.
Zwykła transakcja.
Ktoś ci przeszkadza, więc prosisz, żebym go skrzywdził.
Podpalam auto albo dom,
żeby go zniszczyć.
Dużo zarabiałeś na przestępstwach?
Miałem mnóstwo rzeczy.
Pieniądze, dobre auta,
dużo broni, mnóstwo narkotyków.
I mnóstwo kobiet wokół.
Strzelałeś do wielu osób?
Bardzo wielu.
- Bardzo wielu? - Tak.
Czemu cię to bawi?
Śmieję się, bo dla mnie to nic niezwykłego.
Nie przeszkadza mi to.
Żałujesz czegokolwiek?
Czy żałuję?
Tak, kiedyś przy okazji napadu doszło do morderstwa.
Ten człowiek nie powinien był zginąć.
Jest mi go szkoda.
Wchodząc do celi, nie wiedziałem, czego się spodziewać.
Spotkanie Elvisa i reszty współwięźniów było onieśmielające.
Był szefem grupy przestępczej, kontrolował ludzi i nimi manipulował.
Wydaje się być niestabilny.
Parę razy myślałem, że się na mnie rzuci.
Uznałem, że jak zaatakuje gardło, spróbuję oddać prawą ręką.
To mentalność niezbędna do przetrwania jeśli nie znasz ludzi, z którymi siedzisz.
Dowiedziałem się, że wielu więźniów
to weterani brutalnych mafijnych przestępstw.
Chcę się dowiedzieć, czy to więzienie robi cokolwiek,
żeby zmienić tych przestępców.
DZIEŃ DRUGI
Mój pierwszy poranek w więzieniu Zenica.
Elvis wyszedł do pracy o 5.00,
więc zostałem z Eldinem i Muharemem.
Raport.
- Liczenie? - Tak.
Codziennie o 7.30
alarm wzywa więźniów na liczenie.
- Koniec. - I tyle?
Możemy iść.
Chyba nawet nie policzył.
Niektórzy poszli do pracy o 5.00.
Ich odhaczył.
Wie, ile osób jest tutaj,
a kto jest gdzieś indziej.
Pracujesz? Idziesz dziś do pracy?
Nie mogę, już ci mówiłem. Dwa tygodnie temu wziąłem udział w bójce.
- Karzą cię? - Tak. Jestem w grupie C.
Jesteś więźniem niższej kategorii.
Do pracy będę mógł wrócić dopiero za cztery miesiące.
Wtedy wrócę do pozytywnych rzeczy.
- A cztery… - Tak.
- Twój wyrok to cztery miesiące. - Taka kara.
- I to za bójkę. - Tak. Plus 15 dni w izolatce.
Wiem z nieprzyjemnego doświadczenia, że 15 dni w izolatce to ciężka sprawa.
Kara za złamanie zasad jest tu surowa i natychmiastowa.
Ale jestem nowym więźniem, mam czyste konto i komplet przywilejów,
więc mogę pracować.
- Tu? - Tak.
Zgłaszam się do kuchni.
- Mam to zrobić? - Tak. Z każdej strony.
- Też mówisz po angielsku? - Tak.
Dobrze.
- Ty to ugotowałeś? - Tak.
O tak, widzisz?
- Będzie szybciej. - Jasne.
Będą nas winić, jeśli…
Nie jestem zachwycony, że jest tu mój współlokator Elvis.
Źle to robisz. Rób to o tak.
On kazał to robić inaczej.
- Ty chcesz to robić tak. - Właśnie.
Zdecydujcie się.
Elvis odsiedział siedem lat z dwudziestoletniego wyroku.
Roztacza złowieszczą aurę,
ale wygląda na to, że przywykł do ciężkiej pracy.
Dziś jest też odrobinę bardziej przyjazny.
Opróżniamy je. Przynieś to tutaj.
Wezmę najlżejszą.
Przynieś też tę drugą.
Myślałem, że mam lekką robotę,
a tu muszę dźwigać.
Cholera, ciężkie.
Jesteś tu od 5.00?
Tak. Siedzę tu od 5.00 do 12.00.
Płacą ci za tę pracę?
Tak.
Dostaję 100 euro miesięcznie.
Taka pensja wystarcza w więzieniu na przyzwoite życie.
Możemy kupować owoce,
pastę do zębów i wszystko, czego potrzebujemy.
Czemu lubisz tu pracować?
Chcę się nauczyć gotować.
Po co?
Może po wyjściu zostanę kucharzem.
Spora zmiana stylu życia.
Spróbuję, może się uda.
Myślałem, że zastanę cię tu z nogami na stole
wydającego innym polecenia.
Zaskoczyłeś mnie, Elvis. Naprawdę pracujesz.
Teraz myślę inaczej niż kiedyś.
Mój umysł i moje myśli są zdrowsze.
Tu przyzwyczaiłem się do pracy, bo nigdy nie miałem uczciwej roboty.
Bardzo się zmieniłem. Nie jestem już tym samym człowiekiem.
Dowiedziałem się, jak wszystko tu działa,
ale poznałem też Elvisa.
To fascynujące.
Wierzy, że ta praca zmieniła jego osobowość i charakter.
Ale ma też drugą stronę, roztacza złowieszczą aurę,
którą przy nim wyczuwam.
Ale na pewno ciężko pracuje, to go inspiruje.
To coś pozytywnego.
Skończyłem zmianę w kuchni.
Dobrze zachowujący się więźniowie jak ja
mogą spędzać czas na świeżym powietrzu.
Codziennie możemy trochę poćwiczyć i właśnie to zamierzam teraz zrobić.
Mają boisko do koszykówki
i do piłki nożnej.
Do tego siłownia za ogrodzeniem.
Widzę chyba stare zardzewiałe ciężary.
Sprzęt jest trochę stary,
ale lepsze to niż nic.
Jestem pod wrażeniem,
bo więźniów zachęca się do dobrego zachowania
przez możliwość pracy w kuchni albo ćwiczenia na siłowni.
Mam wrażenie, że chcą zrobić coś,
żeby ci ludzie mogli się zmienić.
DZIEŃ TRZECI
To mój trzeci dzień w więzieniu Zenica w Bośni.
Szukam Eldina, mojego przyjaźniejszego współwięźnia,
ale nie mogę go znaleźć.
Przejdziemy się.
Jeden ze strażników mówi mi,
gdzie mogę go znaleźć.
Poznałem Eldina parę dni temu,
a on znowu wpakował się w kłopoty.
Ten typ tak chyba ma.
Siedzi w izolatce.
Możesz liczyć na sporą dawkę wolności, jeśli dobrze się zachowujesz,
ale teraz zobaczę, co się dzieje, gdy tego nie robisz.
Jak się masz?
Co się stało? Czemu tu wylądowałeś?
Strażnik kazał mi wracać do celi,
a ja nie wykonałem rozkazu,
powiedziałem, że nie wejdę.
Pokłóciliśmy się,
więc mnie skuł i z powrotem wrzucił do izolatki.
Jestem pyskaty, lubię mówić.
Mówię szybciej, niż myślę.
Czternasty pobyt w izolatce na przestrzeni sześciu lat.
Przez swoje słowa dostał kolejnych 15 dni na osobności.
Surowa cela, prawda?
Masz tu krzesło i stolik,
a do tego kawał betonu z materacem.
To wszystko. Dwie poduszki, dwa koce i materac.
Żadnych papierosów, jedzenia, gazety. Nic tu nie można robić.
Spędzasz tu 23 godziny, jedną godzinę spacerujesz na zewnątrz.
To twój 14. raz, więc system ewidentnie nie działa.
- Przynajmniej na ciebie. - Idzie tu zwariować, mówię poważnie.
To pogarsza sprawę, robię się wkurzony.
Gdy wychodzę, jestem na wszystkich wkurzony.
Potem znowu robię głupoty i ląduję w izolatce.
Zamknijcie mnie i wyrzućcie klucz.
Będę się zachowywał przez 20 dni, może miesiąc,
ale potem coś mi się przestawia,
a ja zachowuję się tak jak wcześniej.
Powiedziałbyś, że twoje zachowanie jest powiązane ze zdrowiem psychicznym?
Przeżyłem wojnę.
Miałem dziewięć lat, gdy do domu weszli uzbrojeni ludzie
i wzięli mnie z tatą do obozu koncentracyjnego.
To wpłynęło na moje dzieciństwo i całą resztę.
Ale nie chcę, żeby to była wymówka.
Nie mogę zwalać na to wszystkich błędów.
Ludzi spotykały gorsze rzeczy.
Niektórzy tracili na wojnie całe rodziny.
Chcę tylko, żebyś zrozumiał,
co sprawiło, że zmieniłem się
z pozytywnej w negatywną osobę.
Rozumiem.
Mam nadzieję, że od teraz będziesz na wszystko patrzył inaczej.
Jasna sprawa.
- Miłego dnia. - Trzymaj się.
Będę.
Dla kogoś, kto przeżył taką traumę jak Eldin,
izolatka raczej nie jest odpowiedzią.
Muszę podkreślić, jak bardzo źle wpływa na ludzi
spędzenie długich dni z samymi sobą.
Sam spędziłem w podobnej izolatce długie miesiące.
To nie zmienia człowieka,
raczej pogłębia złość i frustrację.
On też tak mówi.
Chcę zrozumieć, jak strażnicy usprawiedliwiają taką surowość.
Borys Soko pracuje tu od 15 lat.
Byłem w luźniejszym miejscu
i w ciasnej przestrzeni, w której są karani.
Jaki jest tego cel?
Celem takiego układu,
w którym izoluje się więźniów bezustannie sprzeciwiających się
zasadom i regulaminowi,
jest nauczenie osadzonych, że tylko ich dobre zachowanie
będzie skutkowało nagrodami.
Sami muszą się tego nauczyć podczas swojego pobytu tam.
Dużo się zmieniło od czasu, gdy zostałeś strażnikiem?
Z perspektywy więźniów tak,
jest im teraz łatwiej odsiadywać swoje wyroki.
Ale praca strażników stała się trudniejsza.
To wspólny wysiłek, chcemy pomóc więźniom,
którzy popełnili przestępstwa na wolności,
zresocjalizować się podczas pobytu tutaj
i stać się praworządnymi obywatelami,
którzy przestrzegają zasad społeczeństwa.
Można uzasadniać surową metodę kija i marchewki,
jeśli ta naprawdę pomaga więźniom się zmienić,
ale mafiosi i recydywiści, którzy tu siedzą,
nie są łatwi w resocjalizacji.
Następnego dnia
podszedłem do mojego współwięźnia, szefa gangu Elvisa.
Lepiej się dogadujemy, więc idę z nim na obiad.
Każdy dostaje to samo, czy można wybrać menu?
Możesz wybrać.
Niewiele miejsc ma ciągle takie metalowe tacki.
To bardzo niebezpieczna broń,
ale tu ufa się więźniom,
więc można im je wydawać.
Nie widziałem ich od czasu mojej odsiadki.
Chcę zrozumieć, czemu Elvis
został gangsterem.
To jest…
- Brat. - To twój brat.
- Tak. - Witaj.
- Witam. - Miło cię poznać.
- Nazywam się Sami. - Sami.
Elvis i jego starszy brat Sami byli w przestępczości zorganizowanej.
Szukam podobieństwa, ale już widzę, że jest przystojniejszy.
Obaj odsiadują długie wyroki za napady z bronią w ręku i morderstwa.
Opowiedzcie mi o sobie
i waszym dzieciństwie.
- Było kiepsko, dorastaliśmy w biedzie. - Byliśmy biedni.
Tata walczył w armii Bośni i Hercegowiny, był przez to niepełnosprawny.
Jak sądzicie, czemu zajęliście się przestępczością zorganizowaną?
Głównie przez biedę.
W kraju panowała wojna.
Taty nie było stać na rzeczy, których chcą lub potrzebują nastolatkowie.
Postanowiliśmy sami się tym zająć.
Pogubiliśmy się i do dziś żałujemy konsekwencji.
Jesz kiełbaski?
- Nie. - Ja tak.
Myślałem, że mnie polubiłeś, ale chodziło o moje jedzenie.
Pijesz kawę?
- Kawę? Tak. - Tak.
- Idziemy. - Chodźmy.
Idziemy na kawę.
- Gorąca. - Nie można jej pić byle gdzie.
Każdy ma swoje miejsce do picia kawy
i do jedzenia.
To jest wasz kąt, wy tu pijecie kawę?
Tak.
Tu pijemy kawę.
Mówiłeś o dołączeniu do przestępczości zorganizowanej.
Wytłumaczcie mi, z czym to się wiąże.
Po wojnie mieliśmy łatwy dostęp do wielu rzeczy.
Na przykład do broni, zupełnie jak dziś.
Dziś też znajdziesz broń za bezcen, praktycznie jak prezent.
- Łączyliśmy się w grupy. - Tak.
On miał swoją, ja swoją.
Zastraszaliśmy ludzi, żeby dla nas pracowali.
Ciągle chcieliśmy więcej,
więc dzień po dniu pakowaliśmy się w to coraz dalej.
Zawsze mieliśmy za mało. To chciwość.
Sami, jak bardzo zmieniłeś się w więzieniu?
Naprawdę bardzo.
Kiedyś byłem bardzo porywczy,
ale zmieniłem tok myślenia, wiem, że działania mają konsekwencje.
Uwielbiałem się bić, to było w mojej krwi.
Teraz wiem, że każda bójka wiąże się z karą.
Myślę, zanim cokolwiek zrobię.
Dwie bardzo ciekawe i bardzo otwarte postaci.
Ich życia są, do pewnego stopnia, spuścizną po wojnie,
bo mieli dostęp do broni,
z której korzystali do napadów.
Pobyt w więzieniu wykorzystali na przemyślenia.
Twierdzą, że nie są już tymi ludźmi, których inni kiedyś się bali.
DZIEŃ PIĄTY
W Zenicy największa nagroda za dobre zachowanie
to przeniesienie do skrzydła, które nie przypomina więzienia.
Tam się teraz wybieram.
Niektórzy mówią, że jest to więzienie otwarte.
Samochody, piesi i domy
są stąd widoczne.
Coś łączy cię ze światem zewnętrznym.
Możesz mieszkać w tych warunkach, jeśli przestrzegasz zasad
i zbliżasz się do końca wyroku.
To idealne miejsce do oceny,
czy więzienie naprawdę zmienia więźniów na lepsze.
Dzień dobry.
Witam.
Mam na imię Raphael.
- A ty? - Mirza.
To jest siłownia?
Wszyscy mogą z niej korzystać?
Każdy stąd.
Dobra, dawaj.
Gramy?
Jak przegrasz, płacisz za kawę.
Mirza był członkiem organizacji mafijnej.
Skazano go za liczne przestępstwa,
ale wkrótce ma wrócić na ulicę.
Miło tu, odprężająco.
Wszyscy dobrze się tu bawią.
Jest ładnie i czysto, nikt nie robi problemów.
Wszyscy lubią sporty, trenują, pracują i mają rodziny.
Jest tu jak w raju.
Jak na to zasłużyłeś?
Dobrze się zachowywałem i pracowałem.
To świetne miejsce, ale żeby tu trafić, trzeba mieć mózg.
W więzieniu musisz walczyć,
ale po czasie rozumiesz, że lepiej jest być tutaj, niż w izolatce.
To sprawia, że robisz się spokojniejszy.
Po treningu pokażesz mi, gdzie śpisz?
- Pokażesz mi celę? - Jasne.
- To chodźmy. - Tylko się przebiorę.
To duży facet.
Ale nie czuję się zagrożony, wydaje się miły.
No dobrze.
Tędy.
Jak leci? To mój nowy współlokator.
- Ładny widok, prawda? - Tak.
Dobra, dziękuję.
VIP!
- Cela VIP-a. - Proszę.
To bardzo ciekawe.
Jest was tu dwóch? Śpią tu dwie osoby?
Miałem współlokatora,
ale popełnił błąd, więc go stąd wyrzucili.
Więźniowie na tym skrzydle są uważnie obserwowani.
Jeśli chcą tu zostać, nie mogą pozwolić sobie na błędy.
Mirza przestrzega przepisów,
ale czy naprawdę się zmienił?
Powiedz coś o przywilejach.
Zacznijmy od tego,
że raz w miesiącu możesz wyjść na pięć dni,
żeby sprawdzić, czy jesteś gotowy na wolność.
To ogromny przywilej.
Po takiej przepustce robię wszystko, żeby unikać głupot.
A za co siedzisz w więzieniu?
Narkotyki? Kradzieże?
Nie narkotyki.
Żadne narkotyki.
Dobra, czyli nie narkotyki.
Tylko wymuszenia.
Parę wymuszeń.
Zajmowałem się ochroną osobistą.
Kiedy z ciebie rezygnują, robisz, co tylko możesz,
by przyjęli twoją ofertę.
Za wiele z tych rzeczy
dostałem wyrok, ale nie za wszystkie.
Jestem tym, kim jestem.
Wiesz, co najbardziej pomogło mi za kratami?
- To pomaga. - Koran.
Drogi Allah, Koran i Islam.
Gdy stąd wyjdę,
wyjadę do Europy.
Bośnia jest biedna, nie ma tu pieniędzy.
W Europie jest ich mnóstwo, więc znajdą się i dla mnie.
Jak masz zamiar zarabiać?
Tak jak wcześniej.
Takie jest życie, taką podjąłem decyzję.
Nie zmienię się.
Czemu mi to powiedziałeś?
Bo jestem szczery, nie jestem tchórzem jak reszta.
Pochodzę z ulicy.
Więzienie mnie nie zmieniło. Mogło tylko pogorszyć sprawę.
Pełna sprzeczności osobowość.
Mówi, że gdy stąd wyjdzie, wróci do tego samego życia.
Możesz próbować kogoś zresocjalizować na przeróżne sposoby,
ale nikt się nie zmieni, póki nie będzie gotowy.
DZIEŃ SZÓSTY
To mój ostatni dzień w Zenice.
Jest tu wielu morderców,
ale zanim wyjdę,
mam spotkać się z najbardziej niesławnym więźniem.
Idę teraz do bardziej strzeżonej części więzienia.
Więźniowie są tu lokowani
dla bezpieczeństwa swojego
albo innych osadzonych.
Mężczyzna, z którym się spotkam,
ma być bardzo niebezpieczny.
Ponoć popełnił okropne przestępstwa,
więc trochę się stresuję.
Dzień dobry.
- Jasminko? - Tak.
- Raphael. - Miło mi.
Jasminko Jašarević dostał jeden z najdłuższych wyroków
w historii bośniackiego sądownictwa.
W Bośni nie ma dożywocia, więc skazano go na 42 lata więzienia.
Odsiedział już 16.
Za co tu jesteś?
Za morderstwa.
Jedno było w 2000.
Pozostałe dwa?
Drugie w 2003, a trzecie w 2004.
Ile osób zabiłeś?
Czworo.
Dwoje dla pieniędzy, tylko tyle mogę powiedzieć.
Jedno z jego przestępstw to brutalne morderstwo 71-letniej kobiety.
Zabił ją w jej domu dla biżuterii i gotówki.
Jego przestępstwa miały miejsce długie lata po wojnie.
Był nawet częścią międzynarodowych sił pokojowych,
które tu stacjonowały.
Zamiast pilnować pokoju, zabijał dla pieniędzy.
Morderstwo z 2000
miało związek z twoim zaangażowaniem w siły pokojowe?
Pewien mężczyzna
był na wojnie reporterem.
Dwójka ludzi zatrudniła mnie, żebym zdobył pewne materiały
od osoby, którą koniec końców zabiłem.
Kim jest Jasminko poza skazanym przestępcą?
Byłem urzędnikiem.
Potem wybrałem drogę przestępczą, to był błąd.
Nie jestem niebezpieczny ani agresywny.
Poniekąd jestem mordercą, ale my też mamy serca.
Jestem z krwi i kości jak ty.
Co z rodzinami ludzi, których zabiłeś?
Jak ich ukochani
mają to zrozumieć?
Tak, zrobiłem to.
Wiem, że nie da się zadośćuczynić
członkowi rodziny zamordowanej osoby.
Mogą mnie skazać na karę śmierci,
ale nie przywrócą im życia.
Odsiadujesz bardzo długi wyrok.
Myślisz, że kiedyś wyjdziesz z więzienia?
Powiem tak:
za dwa albo trzy lata będę w połowie wyroku.
Mam nadzieję,
że będę zdrowy psychicznie,
że nie zwariuję
zanim wyjdę na wolność.
Czyny wielu poznanych przeze mnie osób da się zobaczyć w kontekście.
Czasem chodzi o wojnę, czasem o biedę.
Ale cztery morderstwa? Tu nie da się szukać kontekstu.
Może ktoś taki nigdy nie powinien stąd wyjść.
Zanim opuszczę to więzienie,
chcę spytać naczelnika Redzo Kahrica,
jak jego zdaniem połączenie luzu i skrajnej surowości
zmienia przestępców na lepsze.
Spotykamy się w nowej części więzienia,
do której wkrótce zostanie przeniesiona część więźniów.
Moim celem jest zdobycie zaufania więźniów,
a celem więzienia, celem, który udało nam się spełnić,
jest odmienienie ich żyć.
Proszę mi wierzyć, że gdy obdarzamy ludzi zaufaniem,
większość więźniów dotrzymuje danego słowa
w większym stopniu niż zwykli obywatele.
A ci, którzy chcą problemów i nie przestrzegają zasad?
Jeśli nie chcą pomóc sami sobie, to my nie możemy im pomóc.
Jak duże sukcesy odnosi więzienie na polu zapobiegania recydywie?
Ilu więźniów wraca do więzienia po odsiedzianym wyroku?
Z moich obserwacji wynika, że większość więźniów,
którzy idą na warunkowe,
wstydzi się powrotu do więzienia.
Chodzi o to, żeby być uczciwym i zapomnieć o swoim występkach.
To bardzo trudne, ale mamy coraz więcej osadzonych,
którzy przyjmują ten tok myślenia i idą w dobrym kierunku.
Gdy opuszczam więzienie Zenica, Eldin jest dalej w izolatce.
Mam nadzieję, że uda mu się wyrwać
z błędnego koła destrukcyjnych zachowań.
Elvis i jego brat Sami
spędzą za kratami wiele lat,
zanim będą mogli sprawdzić, czy zmiany, o których mówią, są trwałe.
Za tymi murami poznałem jednych z najgorszych przestępców Bośni.
Zmotywowanie ich do zmiany nie jest łatwe, ale nie mam wątpliwości,
że więzienie Zenica stara się, jak tylko może.
Gdy spojrzymy na złożone wyzwania, z którymi zmaga się ten kraj,
raczej nie mogą zrobić nic więcej.
Napisy: Jędrzej Kogut