BİR NETFLIX DİZİSİ
Bosna Hersek'teki Zenica Hapishanesi.
Komünist rejimden kalma, çürümekte olan, maksimum güvenlikli bir hapishane.
Çok adam vurdun mu?
Evet.
Çok. Beni rahatsız etmiyor.
Organize şebekelerin, mafyanın kol gezdiği bir ülkede
bu hapishane aşırı derecede tehlikeli adamlarla dolu.
Eskiden kavgayı severdim. Benim bir parçamdı.
Silah tacirlerinden mafya babalarına, azılı katillere kadar.
Bir bakıma katil olsam da biz katillerin de kalbi var.
Bu 130 yıllık hapishanede bir hafta geçireceğim.
Ama hapse ilk girişim olmayacak.
Adım Raphael Rowe.
İngiltere'de işlemediğim bir cinayetten
şartlı tahliyesiz müebbet hapse mahkûm edildim.
Adımı temize çıkarmak 12 yılımı aldı.
Şimdi dünyayı dolaşarak
dünyanın en zorlu hapishanelerde hayatın nasıl olduğunu keşfediyorum.
Bosna.
Orta Avrupa.
Burası 30 yıl önce büyük bir savaş alanıydı.
Bosna'da nereye giderseniz gidin
burada yaşanan korkunç çatışmaları hatırlatan izlerle karşılaşıyorsunuz.
Keskin nişancının açtığı bu delik gibi.
Sosyalist bir devlet olan Yugoslavya'nın yıkılmasıyla
Bosna bağımsızlığını ilan etti.
Çıkan şiddetli çatışmalara
bölgenin dört bir yanından silahlı militanlar katıldı.
Çatışmalarla, katliamlarla, etnik temizlikle
200.000'den fazla insan can verdi.
İki milyon kişi ülkeyi terk etti.
Savaş sonrasının kaos ortamında
mafya tarzı yapılanmalar bölgeye yerleşti.
Savaştan sonra yoksulluk ve istikrarsızlık geldi.
Organize suç örgütlerinin büyümesine göz yumuldu.
Avrupa'nın silah, uyuşturucu, insan kaçakçılığı gibi
en büyük sorunları bu örgütlerden kaynaklandı.
Bosna günümüzde organize suç şebekeleri açısından
Avrupa'da Rusya'nın ardından ikinci.
Yakalanan tehlikeli suçluların çoğu
Zenica Hapishanesi'ne gönderiliyor.
Önümüzdeki haftayı geçireceğim yere.
Savaş, hayatları mahveder.
Ciddi bir suç oranına ve gaddarlığa neden olur.
Bosna'da gitmekte olduğum hapishane
en çok organize suç şebekesi mensubunun yattığı yerlerden biri.
Bunlar aşırı şiddet uygulayan,
göz korkutan insanlar olarak tanınıyor.
Orada neyle karşılaşacağımı bilmiyorum.
Pek de yolum kalmadı.
Maksimum güvenlikli Zenica Hapishanesi korkulan bir şöhrete sahip.
Bosna Savaşı'ndan sonra
burada yaygın insan hakları ihlalleri,
hatta işkenceler yaşandı.
Bana iyi davranmalarını umuyorum.
BİRİNCİ GÜN
Duvara dön. Ellerini kaldır.
Yasak madde bulundurma ihtimaline karşı üstünü arayacağız.
Tamam, ellerini indir. Yüzünü bana dön.
Artık girebiliriz.
Bu arama için tamamen soyunacaksın.
Ağzını aç.
Dilini yukarı ve aşağı gezdir.
Sola bak.
Sağa bak.
İç çamaşırını çıkar.
Hapishanelerde pek çok kez soyularak arandım.
Bu en aşağılayıcı olanlardan biri.
Cinsel organını elinle kaldır.
Tamam. Dön.
Çömel.
Öksür.
Tamam.
İçeriye gir.
Duvarın önünde dur.
Ne kadar detaylı bir aramaydı.
Çırılçıplak soydular, testislerimin altına baktılar.
Çömeltip öksürttüler.
Bu hapishaneye giren hükümlülerin yasak bir şey getirmediğinden
emin olmak için çok detaylı arama yapıyorlar.
Dur.
Burada kal.
Hapishane kıyafetlerini giy.
Mahkûmları hapishane kıyafeti giymeye zorlamak
burada kurallara uymak zorunda olduklarını göstermenin bir yolu.
Soğuktan koruyacak kadar kalın değil ama hiç değilse kıyafetim var.
Benimle gel.
Binalar…
Bir iki tanesi yeni gibi görünüyor.
Ama çoğu…
Burası dökülüyor.
Hücre blokuna gidiyorum.
Hücre arkadaşlarımla tanışacağım.
Bu taraftan.
Nabzım hızlandı.
Şiddet suçları işlemiş mahkûmlar bu kanatta kalıyor.
Silah, uyuşturucu, insan kaçakçılığından hüküm giymiş olanlar.
Bu yeni mahkûm.
Mafya babalarıyla veya katillerle kalabilirim.
Ayakkabılarını çıkar.
Gir.
Tamam. Benimki bu mu?
Evet.
-Elvis. -Elvis. Raphael.
Raphael.
Memnun oldum.
Bir, iki, üç, dört, beş. Burada altı kişi mi kalıyor?
Beş. Evet.
Seninle birlikte beş.
Dört artı ben, beş.
-Evet. -Tamam.
Yatağını yapalım.
Şimdi yatağını yapalım!
Tamam.
Böyle olması gerek.
Tamam.
Tut.
-Sen de bu hücrede mi kalıyorsun? -Evet.
-Adım Raphael. -Ben de Eldin.
Yatak yaparken gevezelik etme!
Altına sok.
Şuraya götür.
Yastık.
Tamam.
Yardımın için sağ ol Elvis.
Sigara içer misin? Getirdin mi?
Hayır.
Bir şey getirdin mi?
Hayır.
Ne tür bir yelek bu?
Ne? Yeleğimi mi beğendin?
Senden almamı mı istiyorsun?
Bu pek sıcak bir karşılama değil.
Cam silmeyi sever misin?
-Bu camları mı? -Evet.
Şu gazeteyi uzat ona.
Bu şişeyi de ver.
Camları temiz tutmalıyız.
Bir sorun mu var? Haydi.
Peki.
Bana öyle geliyor ki bunu yapmamı gerçekten gerektiği için istemiyorsun.
Sırf yapmamı istediğin için.
Sana ne deniyorsa onu yap.
Çünkü burası hapishane.
Anaokulu değil.
Değil tabii ki.
Bu koridordaki tüm hücreler bu hücre gibi mi?
Benimle konuşurken elini kolunu oynatma.
Tamam. Yalnız, ben konuşurken jestler yaparım.
Karşımda yapılmasına izin vermem.
Neden içeridesin?
Cinayet ve organize suç.
Organize suç patronu musun?
Evet.
Bu unvan hoşuna mı gitti? Bunu duyunca gülümsedin.
Nihayet başka bir hücre arkadaşım imdadıma yetişiyor.
İngilizce bildiğim için
benimle konuşman daha kolay olacaksa yanıma gel ve benimle konuş.
-Adını unuttum. -Eldin.
-Eldin.
-Doğru mu söylüyorum? Eldin. -Evet.
Tamam.
Bu da hücre arkadaşımız Muharem.
-Bu da bir diğeri. -Merhaba.
-Harem. -Muharem.
Muharem. Evet. Memnun oldum.
Sen ne için yatıyorsun?
Sahtekârlık, para aklama, silah kaçakçılığı.
Avrupa polisi EUPM'e çalışmaya başladım.
Nikâhıma üç buçuk hafta kala alkollü bir sürücü, eşimi öldürdü.
Hayatım altüst oldu.
Emniyete daha fazla çalışmak istemedim.
Suçlu olmak, kumar oynamak istedim.
Silah çalmak, satmak istedim.
Bu yüzden buraya düştüm.
Bu ilk mahkûmiyetin mi?
-Hayır, değil. 2011'de de girdim. -Ne kadar süre?
Silah taşımaktan bir buçuk yıl.
Otomatik bir Uzi taşıyordum.
Neden otomatik Uzi taşıyordun?
Bunun için bir açıklamam yok.
Eldin koğuşu gezdirmeyi teklif ediyor.
Burası herkesin sigara içtiği yer.
Satranç oynar, gazete okuruz. Her gün bir gazete gelir.
Tuvalet ve banyo burada.
Kokusunu alıyorum. Kokuya alışmış olmalısın.
-Burası duş. -Tamam.
Bunlar da tuvaletler.
Tamam.
Sen almıyor olabilirsin ama keskin kokuyor.
Keskin kokuyor çünkü duvarlardan aşağıya su sızıyor.
Elimizden gelen bir şey yok. Bina eski.
Burada dört çeşme var.
-Sıcak ve soğuk su var mı? -Her gün sıcak su oluyor.
Burayı temiz tutmak kimin sorumluluğunda?
Her gün sırayla temizliyoruz.
Ne kadar temizlersen temizle, burayı arındıramazsın.
19. Yüzyıl'dan fırlamış adeta.
Spor yapmak için avluya ne sıklıkla çıkıyorsunuz?
Günde iki saat gezmek için. İki saat de spor yapmak için.
-Tamam. -Biri sabahtan.
-Biri öğleden sonra. -Tamam.
Ama ne şaşırtıcıdır ki hapishanenin bu bölümünde
geceleri en tehlikeli suçluların bile koğuş kapıları kilitlenmiyor.
Bu bölgede serbestçe dolaşabiliyorlar.
Kilitli olan tek kapı o.
Akşam yedide o kapıyı kilitlediklerinde
hepiniz kendi başınıza kalıyorsunuz.
Evet.
Çok serbest bir rejim, değil mi?
Burada kendimi kısıtlanmış, bir yere kapatılmış gibi hissetmiyorum.
Aranızda bir güven bağı oluşmak zorunda.
"Bunlar tehlikeli, gaddar, vahşi mahkûmlar" diye düşünecekler.
"Nasıl bu kadar serbest bırakılırlar? Sürekli kavga ediyor olmalılar."
Kavga yok diyemem. Kavgalar çıkıyor.
Elbette.
Geçen ay kavgaya tutuştum. 15 gün tek kişilik hücreye atıldım.
Mesele neydi?
Aptalcaydı. Televizyon ve kumanda kavgası.
15 gün hücre hapsi aldın.
Evet.
Hücreye dönünce göz korkutucu hücre arkadaşım Elvis'le
daha iyi anlaşmaya çalışmayı deniyorum.
Sohbet etmek için oturuyoruz.
Bu ilk mahkûmiyetin değil.
Değil.
Dördüncü.
-Dört kez. -Evet.
Hayatının toplam kaç yılını hapiste geçirdin?
Aşağı yukarı 13 yılını.
Organize suç örgütü patronluğu yapmış biri olarak
onlara ne tür işler yaptırıyordun?
Soygun,
ağır yaralama.
Pek çok şey.
Üç arabayı yakmam söylendiğinde
iki üç adam gönderip işi yaptırırdım.
Bu bir muamele.
Biri seni rahatsız ederse onu incitmemi söylersin.
Arabasını, evini yakmamı,
kısacası onu mahvetmemi.
Suç işleyerek çok para kazandın mı?
Her şeyim vardı.
Param, güzel arabalarım.
Bir sürü silahım, uyuşturucum.
Çevremde bir sürü kadın vardı.
Çok adam vurdun mu?
Çok.
Çok mu?
Evet.
Bunu neden komik buldun?
Komik çünkü benim için sıra dışı bir şey değil.
Beni rahatsız etmiyor.
Yaptığın ve pişman olduğun bir şey oldu mu?
Pişman mıyım?
Pişmanım. Bir keresinde soygun esnasında bir cinayet işlendi.
O adamın ölmesine gerek yoktu.
O adama üzüldüm.
Bu hücreye girerken neyle karşılaşacağımı bilmiyordum.
Elvis ve hücre arkadaşlarıyla tanışmak bir hayli korkutucuydu.
Elvis eski mafya babası.
İnsanları yönetmeye, manipüle etmeye alışmış.
Dengesiz görünüyordu.
Bana saldıracağını düşündüğüm anlar oldu.
Boğazıma sarılırsa sağ elimle ona vurabilirim, diye düşündüm.
Hapishanede hayatta kalma psikolojisi.
Karşındakinin kim olduğunu bilmiyorsun.
Buradaki hükümlülerin birçoğunun
mafyavari suçlar işlemiş emektar suçlular olduğunu keşfediyorum.
Hapishanenin bu azılı suçluları ıslah etmek için
bir şey yapıp yapmadığını merak ediyorum.
İKİNCİ GÜN
Zenica Hapishanesi'nde ilk sabahım.
Elvis sabahın beşinde hapishanedeki işine gitmiş.
Eldin ve Muharem'le kalıyorum.
İçtima.
-Sayım zamanı, değil mi? -Evet.
Her sabah yedi buçukta alarm çalıyor ve hızlı bir sayım yapılıyor.
-Bitti. -Bu kadar mı?
Evet, bitti. Gidebiliriz.
Saymış gibi bile gelmedi.
Sabah beşte çalışmaya gidenler oldu.
Onları listeden düştü. Koğuşta tam olarak kaç kişi olduğunu biliyor.
Kimin işte, kimin başka yerde olduğunu.
Bugün sen de işe gidecek misin?
Hayır, işe gidemem.
Daha önce de söyledim. İki hafta önce kavga ettim.
Cezalısın yani.
Cezalıyım. C grubundayım.
Tamam. Düşük kategoridesin.
Tekrar çalışmaya, herhangi bir pozitif şey yapmaya başlamak için
dört ay beklemem gerekiyor.
-Gerçekten mi? Dört ay. -Evet.
-Ceza dört ay mı? -Cezam bu.
-Kavga eden, ayrıcalıklarını yitiriyor. -Evet. 15 gün de hücre hapsi.
15 gün hücre hapsinin zor olduğunu kendi tecrübelerimden biliyorum.
Burada kuralları çiğnediğinde hemen en ağır şekilde cezalandırılıyorsun.
Ama yeni mahkûm olarak sicilim temiz ve tüm ayrıcalıklara sahibim.
Yani çalışabilirim.
-Buraya mı? -Evet.
Çalışmak için mutfağa giriyorum.
-Bunu mu karıştırayım? -Dört yandan.
-Tamam. Senin de İngilizcen var. -Evet.
Tamam.
-Sen mi yaptın bunu? -Evet.
Böyle. Bak.
Daha hızlı olur.
Tamam. Peki.
Tamam. Yoksa suçlanırız…
Eski mafya babası hücre arkadaşım Elvis'i görünce keyfim kaçıyor.
Düzgün yapmıyorsun. Bu şekilde yapacaksın.
Bana o yönde yapmamı söyledi. Şimdi tersini söylüyorsun.
Böyle yap.
Karar verin beyler.
Elvis 20 yıllık cezasının yedi yılını yatmış.
Göz korkutucu havasına rağmen
burada çalışkan birine dönüşmüş gibi görünüyor.
Bugün biraz daha sıcakkanlı.
Bunları boşaltalım. Onu getir.
Hafif olanı alayım.
Diğerini de getir.
Tamam. Hafif işi yapacağımı sandım.
Bana ağır işi yaptırıyorsun.
Vay canına. Ağır.
Sabah beşten beri mi buradasın?
Evet. Beşten 12'ye kadar.
Burada çalıştığın için para alıyor musun?
Evet.
Günde 100 avro kazanıyorum.
Bu maaşla bir mahkûm burada rahatça geçinebilir.
Meyve satın alabiliriz.
Diş macunu
ve benzeri ihtiyaçlarımızı görebiliriz.
Burada çalışmayı neden seviyorsun?
Şef olmayı öğrenmek istiyorum.
Neden?
Belki çıkınca şef olabilirim.
Yaşam tarzını bir hayli değiştirmiş olursun.
Evet. Deneyeceğim. Olursa olur.
Buraya geldiğimde seni ayaklarını uzatmış,
birilerine talimat verirken görmeyi bekliyordum.
Sıkı çalıştığını görmek beni şaşırttı Elvis.
Eskisine göre düşünce yapım değişti.
Şimdi daha sağlıklı düşünebiliyorum.
Çalışma alışkanlığı edindim.
Bugüne kadar hiç düzgün bir işim olmamıştı.
Çok değiştim.
Artık eskisi gibi biri değilim.
Çok şey öğrendim. Burada işlerin nasıl yürüdüğünü.
Elvis hakkında da çok şey öğrendim.
İnanılmaz bir şey.
Bu işin kişiliğini, karakterini değiştirdiğine inanıyor.
Ama Elvis'in bir yüzü daha var.
Yanındayken hissettiğim, göz korkutucu bir yanı.
Ama çok çalışıyor ve iş ona ilham veriyor.
Bu bana göre olumlu bir şey.
Mutfaktaki mesaim bitti.
Benim gibi davranış sicili olumlu olan mahkûmların
avluda temiz hava almasına izin veriliyor.
Her gün biraz spor yapabiliyoruz.
Şimdi oraya gidiyorum.
Basketbol ve futbol sahaları var.
Kafesli bir ağırlık odaları var.
Eski, paslı halterleri var.
Biraz eski püskü
ama hiç yoktan iyidir.
Mahkûmları uslu durmaya teşvik etmelerinden etkilendim.
Ödülü de mutfakta çalışmak veya spor sahasına çıkabilmek.
Buraya düşen mahkûmların davranışlarında
biraz da olsa değişime sebep olmaya çalışıyorlar.
ÜÇÜNCÜ GÜN
Bosna'daki Zenica Hapishanesi'nde üçüncü günüm.
Daha sıcakkanlı olan hücre arkadaşım Eldin'i bulmak istiyorum
ama görünürde yok.
Bu taraftan dolanalım. Haydi.
Gardiyanlardan biri onu nerede bulabileceğimi söylüyor.
Eldin'le tanışalı birkaç gün oldu.
Başını tekrar belaya sokmayı başarmış.
O tür bir karakteri olduğunu anlamıştım.
Hücre hapsine çarptırılmış.
Burada uslu durduğunda bolca özgürlüğe sahipsin.
Şimdi de uslu durmadığında ne olduğunu göreceğim.
Nasılsın?
Ne oldu dostum? Neden buraya düştün?
Gardiyan bana odama dönmemi söyledi.
Kesin bir emre itaatsizlik ettim.
Odama dönmeyeceğimi söyledim.
Gardiyanla tartışmaya başladım.
Beni kelepçeledi.
Hücre hapsine getirdi.
Gevezeyim. Çok konuşmayı seviyorum.
Ağzım beynimden hızlı.
Altı yıl içinde hücreye 14'üncü girişim.
Eldin'in çenesi 15 gün daha hücre hapsine çarptırılmasına yol açmış.
Bayağı boş bir hücre, değil mi?
Bir masan, sandalyen var.
Bir beton karyola, üstünde de yatak…
Her şeyim bu. İki yastık, iki battaniye ve yatak.
Sigara, hiçbir şey yok. Yemek var. Gazete yok. Zaman geçirecek bir şey yok.
Günün 23 saati hücredesin.
Bir saatliğine avluya çıkabiliyorsun.
14 kez buraya girdiğine göre bu yöntem işe yaramıyor.
Seni caydırmıyor.
Doğrusunu istersen, insanı delirtiyor.
Beni daha kötü, daha kızgın biri yapıyor.
Beni kudurtuyor. Buradan çıkarken herkese öfkeli oluyorum.
Aptalca şeyler yapmaya devam edip hücre hapsine dönüyorum.
Beni hücreye kapatıp anahtarı atarsanız
belki ayın 15, 20 günü iyi olurum
ama sonra kafam kısa devre yapar
ve yine önceki gibi davranmaya başlarım.
Davranışının akıl sağlığı probleminden kaynaklandığını söyleyebilir misin?
Savaşı yaşadım.
Evdeydim. Dokuz yaşındaydım.
Otomatik silahlı adamlar gelip babamı ve beni toplama kampına götürdü.
Çocukluğumu, her şeyimi etkiledi.
Bunu mazeret olarak kullanmak istemiyorum.
Yanlış şeyler yapmaya devam edip bunu bahane gösteremem.
Başına daha kötü şeyler gelenler oldu.
Savaşta tüm ailesini kaybeden oldu.
Kafamı neyin attırdığını anlatmaya çalışıyorum…
-Anlıyorum. -Nasıl negatif biri olduğumu.
Anlıyorum.
-Umarım farklı görmeye başlamışsındır. -Sıkıntı yok.
-Sana iyi günler. -Sana da.
-Kendine iyi bak. -Bakarım.
Eldin gibi çok şey yaşamış biri için
hücre hapsinin çare olduğunu sanmıyorum.
Bunun çok negatif bir şey olduğunu ne kadar vurgulasam azdır.
O hücrede günlerce tek başlarına kalmaları çok sakıncalı.
Ben de öyle bir hücrede aylarca tek başına kaldım.
İnsanların davranışlarını değiştirmiyor.
Daha yılmış, kızgın biri yapıyor.
Eldin de böyle hissettiğini söylüyor.
Gardiyanların bu sert yaklaşımı nasıl mazur göstereceğini merak ediyorum.
Boris Soko burada 15 yıldır görev yapıyor.
Çok rahat bir ortamda da bulundum.
İmkânları çok kısıtlı bir yerde cezalandırıldıklarını da gördüm.
Faydası ne? Nasıl bir amacınız var?
İnan bana, bu şöyle bir düzen…
Kurallara ve düzenlemelere
sürekli itaatsizlik eden hükümlüleri
izole ettiğimiz alanlar şunun için var,
hücreye giren hükümlü kendini düzeltmenin ve ödül almanın
yalnızca kendi davranışını iyileştirmekten geçtiğini öğreniyor.
Bu dersi kendi başlarına kavramaları ve anlamaları gerekiyor.
Hücrede tek başlarınayken.
Gardiyan olduğunuz dönemden beri burada önemli bir düzelme oldu mu?
Hükümlüler açısından şöyle söyleyeyim,
burada cezalarını çekmeleri kolaylaştı.
Ama biz gardiyanların buradaki işleri zorlaştı.
Dışarıda bazı suçlar işlemiş,
burada yattığı süre içinde rehabilite edilip
kanunlara saygılı düzgün vatandaşlar olmaları gereken hükümlülere
yardımcı olmak ortak çaba gerektiriyor.
Mahkûmlar gelişme kaydediyor olsa bu ödül ve ceza sisteminin sertliğini
mazur görmek mümkün olurdu belki.
Ama burada yatan azılı suçluları ve mafya üyelerini
rehabilite etmek kolay değil.
Ertesi gün yemek saatinde mafya babası hücre arkadaşım Elvis'i görüyorum.
Aramız düzeldiğinden, öğle yemeğinde ona eşlik ediyorum.
Herkes aynı şeyi mi yiyor yoksa seçme şansı var mı?
Seçebilirsin.
Birçok yerde bu tabildot tepsilerinden kalmadı.
Tehlikeli bir silaha dönüşebiliyor ama burada hükümlülere
öyle güveniyorlar ki bu tepsilerle servis yaptırıyorlar.
Kendi mahkûmiyetimden beri görmemiştim hiç.
Elvis'i mafyaya katılmaya iten şeyi merak ediyorum.
Bu…
-Ağabeyim. -Ağabeyin mi?
-Evet. -Merhaba.
-Memnun oldum.
Benim adım Sami.
Sami.
Ağabeyi Sami de Elvis gibi organize suça karışmış.
Sizi benzetmeye çalışıyorum ama ağabeyin daha yakışıklı, değil mi?
İkisi de silahlı soygundan ve cinayetten uzun mahkûmiyetler almış.
Bana biraz geçmişinden bahset.
Çocukluğun nasıldı?
Çocukluğum kötüydü. Yoksulduk.
Yokluk çektik.
Babamız, Bosna Hersek ordusunda savaşırken
engelli oldu.
Suç dünyasına bulaşmanızın ardında hangi sebep olduğunu düşünüyorsunuz?
Öncelikle yoksulluk.
Çünkü ülkede savaş vardı.
Babamız bir gencin ihtiyaçlarını karşılayacak imkânlara sahip değildi.
Kendimiz edinmeye karar verdik ve bu yolu seçtik.
Yolumuzu kaybettik. Bugüne dek pişmanlık duyduğumuz kötü sonuçları oldu.
Sosislerini yiyecek misin?
Hayır.
Evet.
Bana iyi baktığını gördüm. Meğer yemeğime göz dikmişsin.
Kahve içer misin?
-Kahve mi? Olur. -Evet.
-Tamam, gidelim. -Haydi.
Kahve içmeye gidelim.
Sıcak!
İstediğin köşede içemezsin kahveni.
Normalde herkesin kahve içtiği, yemek yediği yer bellidir.
Yer derken, bu sizin kahve köşeniz mi?
Evet.
Kahvemizi burada içeriz.
Tamam. Organize suça karışmaya başladığınızı söylemiştiniz.
Bunun ne anlama geldiğini anlamama yardım edin.
O andan itibaren her türlü imkâna kavuştuk.
Mesela silaha. Bugün bile.
Bugün her türlü silaha ucuza sahip olabilirsin.
Hediye gelir.
-İkimiz ayrı çeteler kurduk. -Evet.
Onun tarafı ve benim tarafım.
Onları korkutarak bizimle çalışmaya zorladık.
Her gün biraz daha. Bunu istiyorum, şunu istiyorum.
Her gün biraz daha derine çekildik.
Hep daha fazlasını istersin. Açgözlülük.
Hapishane seni ne kadar değiştirdi Sami?
Çok değiştirdi.
Eskiden dürtüsel hareket ederdim.
Ama şimdi farklı düşünmeye başladım. Her eylemin bir sonucu oluyor.
Eskiden kavgayı severdim. Benim bir parçamdı.
Şimdi her kavganın ceza demek olduğunu biliyorum.
Artık bir şeyi yapmadan önce düşünüyorum.
İki çok ilginç, açık karakter.
Hayatları bir bakıma, burada yaşanan savaşın kalıtı.
Çünkü silahlara ulaşabiliyorlarmış.
Sonra da o silahlarla soygun yapmışlar.
Hapishanede bulundukları sürede düşünme fırsatı bulmuşlar.
Eskiden herkesin korktuğu insanlar olmadıklarını söylüyorlar.
BEŞİNCİ GÜN
Zenica'da kurallara uymanın en büyük ödülü
hapishanenin hapishane gibi olmayan bölümüne transfer edilmek.
Bu sabah oraya gidiyorum.
Buna "açık cezaevi" diyenler olabilir.
Hapishanenin bu bölümünden
arabaları, yayaları, konutları görebiliyorsunuz.
Dış dünyayla hâlâ bir bağları var.
Kurallara uyarsanız ve tahliye edilmenize kısa bir süre kalmışsa
bu açık rejimde yaşayabiliyorsunuz.
Burası hapishanenin, hükümlüleri
temelli ıslah edip etmediğini görmek için mükemmel bir yer.
Selam.
Merhaba.
Merhaba. Ben Raphael.
-Adın ne? -Mirza.
Mirza. Burası spor salonu mu?
Burayı herkes kullanabiliyor mu?
Burada kalan herkes kullanabilir.
Gel bakalım.
Sen ve ben mi?
Kaybedersen kahveler senden.
Mirza mafyavari bir suç örgütünün üyesiymiş.
Bir dizi suçtan hüküm giymiş.
Yakında tahliye edilip sokaklara dönecek.
Bu iyi. Hoş ve dinlendirici.
Burada herkes iyi vakit geçiriyor.
Burası temiz ve düzenli. Buradaki adamların hepsi iyi.
Spora, egzersize, çalışmaya, aileye önem veriyorlar.
Burası cennet gibi.
Burayı nasıl hak ediyorsun?
Düzgün davranarak. Çalışarak.
Burası en iyi yer. Gelmek için kafalı olmalısın.
Hapiste mücadele vermelisin.
Zamanla insanın aklı başına geliyor. Orada yalnız olmak mı,
burada olmak mı daha iyi, karar veriyor ve akıllanıyor.
Egzersizin bitince odanı, hücreni görebilir miyim?
-Tabii, sorun değil. -Göster haydi.
Üstümü değişeyim.
Çok iri kıyım.
Ama korkmuyorum. Sıcakkanlı görünüyor.
Tamam.
Bu taraftan.
Nasıl gidiyor? Yeni oda arkadaşım.
Güzel manzara, değil mi?
Evet.
Tamam. Teşekkürler.
VIP!
Burası.
Çok ilginç.
Burada iki kişi mi var? Bu odada iki kişi mi kalıyorsunuz?
Bir oda arkadaşım vardı.
Ama bir hata yaptı. O yüzden buradan atıldı.
Bu kanatta hükümlüler hâlâ dikkatle izleniyor.
Burada kalmanın yolu tek bir hata bile yapmamak.
Mirza kanunlara harfiyen uymaya dikkat ediyor.
Peki gerçekten değişti mi?
Bu ayrıcalıklardan bahset.
Tahliye edilmeye hazır olup olmadığını böyle anlıyorlar.
Örneğin bir ayın beş gününü dışarıda geçirebiliyorsun.
Büyük bir ayrıcalık.
Bu beş günden sonra aptalca bir şey yapmamak için elimden geleni yapıyorum.
Hangi suçtan hüküm giydiğinden bahset.
Uyuşturucu mu, soygun mu?
Uyuşturucu yok.
Uyuşturucuyla işim olmaz.
Tamam. Uyuşturucu değil.
Haraç kesme.
Sadece haraç.
Kimse dokunmasın diye insanları koruyorsun.
Reddederler, istemezlerse teklifini kabul etmeleri için
elinden geleni yapıyorsun.
Yaptığım işlerin çoğu…
Kimi için ceza aldım, kimi için almadım.
Ne olduğumu biliyorum.
Ama hapiste bana en çok neyin faydası oldu biliyor musun?
Bunun faydası olur.
Kur'an.
Yüce Allah. Kur'an. İslam.
Buradan çıkınca Avrupa'ya gideceğim.
Çünkü Bosna yoksul.
Burada para yok.
Avrupa'da para bol. Bana da para düşecek.
Parayı nasıl kazanacaksın?
Tıpkı önceki gibi.
Hayat böyle. Bunu yapmayı seçtim. Devam edeceğim.
Asla değişmeyeceğim.
Bunu bana neden itiraf ediyorsun?
Çünkü dürüstüm. Diğer ödlekler gibi değilim.
Sokaklardan geliyorum.
Hapishane beni değiştirmedi. Yapsa yapsa daha kötü yapar.
Çok çalkantılı bir karakterdi.
Çıktığında aynı yaşam tarzına döneceğini söylüyor.
Birini istediğin kadar rehabilitasyon programından geçir,
değişmeye hazır olmadığı sürece değişmez.
ALTINCI GÜN
Zenica Hapishanesi'nde son günüm.
Burada birçok katil var.
Ama ayrılmadan önce
belki de en kötü şöhretli hükümlüleriyle tanışmaya davet edildim.
Hapishanenin en yüksek güvenlikli yerlerinden birine götürülüyorum.
Burada kalan hükümlüler…
hem kendilerine hem de diğer hükümlülere zarar vermemeleri için burada tutuluyor.
Tanışmak üzere olduğum adam
çok tehlikeli biri olarak görülüyor.
Dehşet verici suçlar işlediğini duydum.
Bu nedenle biraz endişeliyim.
Merhaba.
Jasminko?
Evet.
Ben Raphael.
Memnun oldum.
Jasminko Jašarević bir Bosna mahkemesince verilmiş
en uzun mahkûmiyetlerden birini almış.
Bosna'da müebbet hapis cezası verilmiyor ama Jasminko'ya 42 yıl verilmiş.
Halen 16 yıldır hapishanede.
Ne tür suçlar işledin?
Cinayet.
Cinayetlerden biri 2000 yılından.
İki cinayetim daha var.
İkincisi 2003'te,
üçüncü cinayetim 2004'te.
Kaç kişi öldürdün?
Dört.
İki kişiyi para için öldürdüm. Tek söyleyebileceğim bu.
Cinayet kurbanları arasında altınları ve parası için
evinde öldürülen 71 yaşında bir kadın var.
Jašarević bu suçları Bosna Savaşı'ndan yıllar sonra işledi.
O dönemde bu ülkede bulunan
Uluslararası Barış Gücü'nde bile görev yapmış.
Ama barışı sağlayacağına, para için tekrar tekrar cinayet işlemiş.
Bahsettiğin, 2000 yılında işlenen cinayet
barış gücü askeri olarak görevinle bağlantılı mıydı?
Öldürdüğüm adam
savaş muhabiriydi.
Bazı video kayıtlarını almak için iki kişi tarafından tutuldum.
Kayıtları aldığım kişiyi öldürmem gerekti.
Hükümlü Jasminko'yu değil, gerçek Jasminko'yu anlat bana.
Resmî görevliydim.
Sonra suçu seçtim. Hatam bu oldu.
Tehlikeli, şiddete düşkün biri değilim.
Bir bakıma katil olsam da biz katillerin de kalbi var.
Ben de senin gibi etten, kemikten bir varlığım.
Öldürdüğün insanların aileleri,
sevenleri
buna nasıl anlayış gösterebilir?
Öldürdüm.
Öldürülen kişiyi hiç kimsenin, hiçbir şeyin
aile fertlerine geri kazandıramayacağını biliyorum.
Beni idam etseler bile
ölen kişiyi geri getirmez bu.
Çok uzun yıllar hapis yatacaksın.
Bir gün hapisten çıkacağına inanıyor musun?
Şöyle diyelim…
İki üç yıl sonra cezamın yarısını tamamlamış olacağım.
Umarım
özgür kalacağım zamana kadar sağlığımı kaybetmem
ve aklıma mukayyet olurum.
Tanıştığım pek çok kişinin yaptıklarını belirli bir bağlamda değerlendirebildim.
"Savaştan kaynaklanabilir. Yoksulluktan kaynaklanabilir."
Dört kişiyi öldüren birinin yaptıklarını bu bağlamda değerlendiremiyorsun.
Belki de asla tahliye edilmemesi gereken biri.
Zenica Hapishanesi'nden ayrılmadan önce
hapishanenin müdürü Redzo Kahric'e
kısmen rahat, kısmen aşırı sıkı rejiminin
hükümlüleri ıslah ettiğini düşünüp düşünmediğini sormak istiyorum.
Hapishanenin yeni kısmında buluşuyoruz.
Hükümlülerin bazıları yakında buraya taşınacak.
Tek hedefim hükümlülerin bana güvenmesini sağlamak.
Cezaevinin ana görevi, başarıya ulaştırdığımız hedefi
hükümlülerin hayatlarını dönüştürmek.
Birine güven aşıladığında,
inan bana, hükümlülerin çoğu, sözüne dışarıda gördüğün
sıradan vatandaştan daha sadık.
Sorun çıkarmak isteyenlere, kurallara uymayanlara gelince,
kendileri düzelmek istemiyorsa idarenin elinden ne gelir?
Hapishane tekrarlanan suçları azaltmakta ne kadar başarılı?
Hükümlülerin kaçı çıktıktan sonra tekrar hapishaneye dönüyor?
Benim gözlemlerime göre denetimli serbestlikle çıkan
hükümlülerin çoğu
cezaevine dönmeyi utanç kaynağı olarak görüyor.
Düzgün insanlar olmak, kötü işleri unutmak istiyorlar.
Bu çok zor ama giderek artan sayıda hükümlü
bu düşünce tarzını kabullenip pozitif bir hayata doğru ilerliyor.
Zenica Hapishanesi'nden ayrıldığım sırada Eldin hâlâ hücre hapsindeydi.
Umarım bu yıkıcı davranış döngüsünü
bir şekilde kırmayı başarır.
Elvis ve ağabeyi Sami bahsettikleri dönüşümlerini sınamadan önce
içeride daha uzun yıllar geçirecek.
Bu duvarların ardında Bosna'nın en tehlikeli suçlularıyla tanıştım.
Onları hayatlarını değiştirmeye ikna etmek kolay olmadı.
Ama bu değişimi sağlamaları için
Zenica Hapishanesi'ndekilerin elinden geleni yaptığına şüphem yok.
Ülkenin hâlâ karşı karşıya olduğu karmaşık sorunları da düşünürsek
ellerinden ancak bu kadarı geliyor.
Alt yazı çevirmeni: Çetin Soy