LOẠT PHIM NETFLIX
Nhà tù Zenica, Bosnia và Herzegovina.
Một nhà tù an ninh tối đa thời cộng sản cũ đang mục rữa.
- Anh đã bắn nhiều người chưa? - Nhiều lắm.
Nhiều lắm. Tôi chả quan tâm nữa.
Tại một đất nước đang nhiễu loạn bởi mafia và tội phạm có tổ chức,
nhà tù này giam giữ một tập hợp đáng sợ những kẻ cực kỳ nguy hiểm.
Tôi từng thích đánh đấm, nó ở trong máu tôi rồi.
Từ kẻ buôn vũ khí cho tới trùm xã hội đen và những tên sát nhân man rợ.
Về mặt nào đó, tôi là một kẻ sát nhân, nhưng bọn tôi cũng có trái tim chứ.
Tôi sẽ dành một tuần bị nhốt bên trong nhà tù 130 năm tuổi này,
mà đây không phải lần đầu tôi ngồi tù.
Tôi là Rafael Rowe, từng bị kết án ở Anh tội giết người mà tôi không hề mắc phải
và bị kết án chung thân không ân xá.
Tôi mất tới 12 năm mới được minh oan.
Giờ tôi đi khắp thế giới để khám phá cuộc sống thực sự
bên trong những nhà tù khốc liệt nhất thế giới.
Bosnia, Trung Âu.
Chưa đầy 30 năm trước, nơi đây từng là một vùng chiến sự lớn.
Dù bạn đi bất cứ đâu trên Bosnia này,
bạn liên tục được nhắc nhở về cuộc xung đột khủng khiếp
đã xảy ra nơi đây, như những lỗ đạn do súng bắn tỉa này.
Sau sự sụp đổ của nhà nước xã hội chủ nghĩa Nam Tư,
Bosnia tuyên bố độc lập,
rồi một cuộc xung đột tàn bạo nổ ra,
với nhiều người tham chiến kéo về từ khắp khu vực.
Hơn 200.000 người bị giết khi chiến đấu, tàn sát, hoặc thanh lọc sắc tộc.
Hai triệu người đã bỏ chạy khỏi đất nước.
Nhưng hậu quả hỗn loạn của chiến tranh
dẫn đến việc các băng nhóm kiểu mafia mò tới.
Sau chiến tranh là nghèo đói và bất ổn,
tạo điều kiện cho các mạng lưới tội phạm có tổ chức nở rộ,
và nó dẫn tới một trong những vấn đề lớn nhất của châu Âu xoay quanh
buôn súng, ma túy và buôn người.
Ngày nay, Bosnia đứng sát Nga trên bảng xếp hạng,
là một trong các nước xử tội phạm có tổ chức nặng nhất châu Âu.
Nếu bị bắt,
nhiều kẻ trong số các tên tội phạm nguy hiểm này bị gửi tới Nhà tù Zenica.
Và đó là nơi mà tuần tới tôi sẽ ở.
Chiến tranh hủy hoại các sinh mệnh.
Nó sinh ra sự tàn bạo và những tội ác nghiêm trọng.
Nhà tù tôi đang tới ở Bosnia
là nơi họ giam giữ những tên tội phạm có tổ chức sừng sỏ nhất.
Những kẻ vốn nổi danh
là nỗi khiếp sợ và bạo lực tột bậc
và tôi không biết điều gì sẽ xảy ra khi tôi tới đó, mà cũng sắp rồi.
Nhà tù an ninh tối đa Zenica nổi danh là đáng sợ.
Sau Chiến tranh Bosnia,
việc vi phạm nhân quyền ở nơi đây diễn ra tràn lan
và thậm chí là có cả tra tấn.
Nên hy vọng là họ sẽ đối xử tốt với tôi.
NGÀY THỨ NHẤT
Quay mặt vào tường. Giơ tay lên.
Bọn tôi sẽ tiến hành lục soát phòng khi anh mang vật cấm theo người.
Rồi, hạ tay xuống. Quay về phía tôi.
Ta có thể vào rồi.
Anh phải khỏa thân cho phần kiểm tra này.
Há miệng ra.
Đưa lưỡi lên xuống đi.
Nhìn sang trái. Sang phải.
Cởi quần lót ra.
Tôi đã qua rất nhiều lần khám xét yêu cầu lột đồ trong tù,
và đây là một trong những lần bẽ mặt nhất.
Nâng nhẹ bộ phận sinh dục của anh lên.
Rồi. Xoay người lại.
Ngồi xổm đi.
Ho đi.
Tốt.
Vào đó đi.
Đứng cạnh tường.
Quả là một quá trình kỹ lưỡng.
Lột đồ tôi ra, nhìn bên dưới bi tôi,
bắt tôi ngồi xổm và ho.
Họ thực sự cẩn thận trong việc đảm bảo
những tù nhân tới nhà tù này không mang theo hàng bị cấm trên người.
Dừng lại.
Đứng im.
Mặc quần áo vào.
Bắt buộc tù nhân phải mặc đồng phục
là một cách thể hiện bạn phải tuân theo luật lệ ở đây.
Không phải loại giữ ấm tốt nhất, mà ít ra tôi đã có đồng phục.
Anh sẽ đi với tôi.
Những tòa nhà,
có một hoặc hai tòa có vẻ mới,
nhưng hầu hết…
nơi này nát quá rồi.
Giờ tôi đang tới khu phòng giam, nơi tôi sẽ lần đầu gặp các bạn cùng phòng.
Đi thẳng.
Tim tôi đập dữ quá.
Khu này giam giữ nhiều kẻ bạo lực và những kẻ bị kết án buôn súng,
buôn ma túy, và buôn người.
Đây là tù nhân mới tới.
Có thể tôi sẽ phải ở chung phòng với trùm mafia hoặc kẻ sát nhân.
Bỏ giày ra.
Vào đi.
Rồi. Tôi á?
Phải.
- Elvis. - Elvis. Raphael.
Raphael.
Hân hạnh.
Một, hai, ba, bốn, năm. Sáu người một phòng hả?
Năm. Phải.
Cả anh là năm.
Bốn người, tôi nữa là năm.
- Phải. - Được rồi.
Dọn giường của anh đi.
Dọn giường của anh ngay!
Được rồi.
Nhìn đi.
Phải giống như thế.
Được.
Giữ nguyên.
- Anh cũng ở phòng này hả? - Đúng.
- Tôi là Raphael. - Tôi là Eldin.
Bọn này đang dọn giường, nói bớt đi!
Nhét xuống dưới.
Giữ chỗ này.
Gối.
Xong rồi.
- Cảm ơn Elvis, vì đã giúp tôi. - Mang thuốc lá chứ? Hút thuốc chứ?
Không.
Mang gì theo không?
Không.
Áo khoác gì đấy?
Sao? Anh thích áo giữ nhiệt của tôi à?
Muốn tôi cởi hộ cho không?
Đây không phải màn chào đón thân thiện nhất.
Anh thích lau cửa sổ không?
- Cửa sổ này ấy hả? - Ừ.
Đưa anh ta tờ báo kia đi.
Cả cái chai này nữa.
Trong này là phải sạch.
Có vấn đề gì không? Lau đi!
Được rồi.
Cảm giác như anh bảo tôi lau
không phải vì nó cần lau, mà chỉ bởi vì anh muốn tôi phải làm.
Bảo gì anh cứ làm nấy đi.
Bởi vì đây là nhà tù.
Không phải nhà trẻ.
Không, hẳn rồi.
Các phòng giam khác ở dãy này cũng giống phòng này à?
Đừng có khua tay lúc nói chuyện với tôi.
Ồ, phải rồi. Chỉ là tôi hay cử động khi nói chuyện.
Mà trước mặt tôi thì cấm tiệt.
Anh vào đây vì tội gì?
Giết người và tội phạm có tổ chức.
Vậy anh là trùm tội phạm có tổ chức?
Đúng.
Anh thích danh hiệu đó à? Anh có vẻ khoái chí về nó.
Cuối cùng, một bạn cùng phòng khác của tôi tới giải nguy.
Nếu nói với tôi dễ hơn vì tôi biết tiếng Anh, thì ra đây nói với tôi đi.
- Xin lỗi, tôi chưa biết tên anh. - Eldin.
- Eldin.
- Tôi phát âm chuẩn chứ? Eldin? - Ừ.
- Được rồi. - Và đó là bạn cùng phòng của ta, Muharem.
- Ồ, một người nữa. - Chào.
- Harem. - Muharem.
Muharem. Phải rồi. Hân hạnh được gặp anh.
Anh ở đây vì tội gì?
Lừa đảo, rửa tiền, và buôn bán vũ khí.
Ban đầu tôi làm việc cho EUPM, là cảnh sát châu Âu.
Ba tuần rưỡi trước ngày kết hôn của tôi, một tài xế say xỉn đã tông chết vợ tôi
đảo lộn hoàn toàn đời tôi.
Tôi chả muốn thuộc lực lượng cảnh sát nữa. Tôi muốn phạm tội, muốn bài bạc.
Tôi muốn trộm vũ khí, bán vũ khí. Đó là lý do giờ tôi ở đây.
Đây là lần đầu anh ngồi tù à?
Không. Tôi từng ngồi tù hồi 2011.
Bao lâu?
Một năm rưỡi. Do tàng trữ súng.
- Một khẩu tiểu liên Uzi tự động. - Anh mang khẩu Uzi tự động làm gì?
Tôi chả biết phải giải thích sao.
Eldin muốn chỉ tôi xem xung quanh.
Phòng chính đây, nơi tất cả hút thuốc.
Bọn tôi chơi cờ. Bọn tôi đọc báo. Ngày nào cũng có báo mới.
Còn phòng tắm ở ngay đây.
Ngửi là biết. Chắc là anh miễn nhiễm với mùi này rồi.
- Vòi hoa sen đây. - Rồi.
Bồn cầu thì bên này.
Được rồi.
Anh thì không ngửi thấy, mà tôi thì có. Mùi nặng quá.
Mùi nặng thật, vì lỗ ở trên tường
và nước chảy xuống.
Chịu không làm gì được vụ đó. Tòa nhà cũ quá rồi mà.
Bốn bồn rửa với nước.
- Anh có cả nước nóng và lạnh à. - Bọn tôi có nước nóng mỗi ngày.
Ừ, và ai chịu trách nhiệm dọn sạch chỗ này?
Mỗi ngày một người khác nhau.
Có dọn đến mấy thì chỗ này cũng không sạch nổi.
Vẫn nguyên từ hồi thế kỷ 19 mà.
Anh có hay được ra ngoài tập thể dục không?
Anh có hai giờ để đi loanh quanh và hai giờ để tập luyện, tới phòng tập.
- Rồi. - Một vào sáng, một vào chiều.
Được rồi.
Mà thật đáng ngạc nhiên, trong khu này của nhà tù,
kể cả những tội phạm bạo lực cũng không bị khóa cửa phòng ban đêm.
Họ có thể di chuyển tự do trong khu.
Có mỗi cửa đó là khóa thôi.
Vậy là cứ vào bảy giờ tối, họ sẽ khóa cánh cửa đó lại,
rồi các anh muốn làm gì thì làm?
Phải.
Chế độ khá thoải mái đó chứ nhỉ?
Tôi không thấy bị nhốt ở đây. Tôi không cthấy bị giam giữ.
Hẳn là các anh rất tin tưởng nhau.
Người ta thường nghĩ: "Tù nhân: nguy hiểm, tàn nhẫn, bạo lực.
Sao cho họ nhiều không gian vậy? Hẳn là họ đánh nhau suốt".
Tôi đâu bảo là không có. Có đánh nhau mà.
Tất nhiên.
Tháng trước tôi đánh nhau và bị biệt giam 15 ngày lận.
Lý do là gì?
Ngớ ngẩn lắm. Để tranh điều khiển và Tivi.
Và anh mất 15 ngày bị biệt giam.
Đúng.
Trở lại phòng giam, tôi kiên quyết thử làm thân
với người bạn tù đáng sợ Elvis của tôi, nên bọn tôi ngồi xuống và nói chuyện.
Đây không phải lần đầu anh đi tù.
Đúng.
Lần thứ tư.
- Bốn lần. - Phải.
Vậy tổng cộng từ trước tới giờ anh ngồi tù bao nhiêu năm rồi?
Khoảng 13 năm.
Là người cầm đầu một mạng lưới tội phạm có tổ chức,
anh chỉ đạo họ làm những chuyện gì?
Cướp bóc, gây thương tích nghiêm trọng.
Nhiều thứ khác.
Nếu tôi được thuê đốt ba chiếc xe,
tôi sẽ cử hai hoặc ba đứa đi xử lý.
Giao dịch cả mà.
Nếu có đứa làm phiền anh, anh muốn tôi làm hại nó,
đốt xe, đốt nhà nó,
đơn giản là hủy diệt nó.
Anh kiếm nhiều tiền từ phạm pháp chứ?
Tôi có nhiều thứ lắm.
Tiền bạc, xe xịn,
nhiều vũ khí, nhiều ma túy.
Rất nhiều phụ nữ vây quanh tôi.
- Anh đã bắn nhiều người chưa? - Nhiều lắm.
Nhiều luôn á?
Đúng.
Anh thấy nó vui chỗ nào vậy?
Nó vui vì đó là chuyện rất bình thường với tôi.
Tôi chả quan tâm nữa.
Anh có hối hận về việc mình làm không?
Có hối hận không á?
Có chứ. Có một lần trong một vụ cướp, một án mạng đã xảy ra.
Đáng ra người đàn ông đó không bị giết.
Tôi thấy rất có lỗi với anh ta.
Lúc mới vào phòng giam này, tôi không biết sẽ ra sao.
Nhưng việc gặp gỡ Elvis và các bạn tù khác khá là đáng sợ.
Anh ta từng là trùm tội phạm, và anh ta từng thao túng, kiểm soát người khác.
Nhìn anh ta khá là bất ổn.
Có lúc tôi nghĩ anh ta sẽ nhảy vào tôi, và tôi nghĩ, nếu anh ta nhắm họng tôi,
tôi có thể dùng tay phải gạt đi và đánh anh ta.
Đó là trạng thái tâm lý để sinh tồn trong tù
khi bạn không biết rõ người bạn đang phải đối mặt.
Theo như tôi khám phá ra, nhiều tù nhân ở đây
đều là dân kỳ cựu trong việc phạm tội bạo lực kiểu mafia.
Tôi muốn tìm hiểu xem liệu nhà tù này có làm gì
để thực sự thay đổi những tội phạm sừng sỏ này.
NGÀY THỨ HAI
Đây là sáng đầu tiên của tôi ở Nhà tù Zenica,
Elvis đã rời đi để lao động trong tù từ năm giờ sáng,
nên tôi ở lại phòng cùng với Eldin và Muharem.
Báo cáo.
- Điểm danh đó hả? - Đúng rồi.
Bảy rưỡi sáng mỗi ngày, chuông kêu, và sẽ có một cuộc điểm danh nhanh chóng.
- Xong rồi. - Thế thôi á?
Ừ, xong rồi. Đi được rồi.
Nhìn như ông ấy còn chả đếm gì.
Có một số người phải đi làm lúc năm giờ sáng.
Ông ấy gạch tên sẵn, nên biết rõ bao nhiêu người
còn ở lại đây, và những ai đi làm, và những ai ở chỗ khác.
Anh làm việc chứ? Nay đi làm chứ?
Không, tôi không đi làm được. Tôi bảo rồi.
Tôi đánh nhau hai tuần trước.
- Vậy là anh bị phạt. - Tôi đang bị phạt. Tôi ở nhóm C.
Phải rồi. Anh ở hạng thấp hơn.
Tôi phải chờ bốn tháng cho tới lúc được đi làm lại
hoặc là được làm thứ gì đó tích cực trở lại.
- Thật? Bốn tháng… - Ừ.
- Hình phạt của anh đó à, bốn tháng… - Ừ.
- …mất quyền lợi vì đánh nhau. - Ừ, và 15 ngày biệt giam nữa.
Từ kinh nghiệm cay đắng của tôi, 15 ngày biệt giam rất khắc nghiệt.
Có vẻ nếu bạn phá luật ở đây, hình phạt nghiêm khắc sẽ tới ngay lập tức.
Nhưng là một tù nhân mới, tôi vẫn trong sạch, nên tôi có đủ đặc quyền,
nên tôi được làm việc.
- Trong này à? - Ừ.
Tôi tới nhà bếp để nhận nhiệm vụ.
- Anh muốn tôi làm nó? - Thế, từ mọi phía.
- Ừ. Anh cũng biết tiếng Anh? - Ừ.
Được rồi, tốt quá.
- Anh làm món này à? - Ừ.
Như thế này, nhìn nhé?
Như thế nhanh hơn.
À, rồi, hiểu.
Được rồi. Vì họ sẽ đổ tại ta…
Tôi không quá vui khi nhìn thấy bạn tù Elvis của tôi, cựu trùm tội phạm.
Anh làm sai rồi. Phải làm thế này cơ.
Anh ấy chỉ tôi một cách. Anh lại chỉ tôi một cách.
Như này này.
Thống nhất đi chứ.
Elvis đã đi bảy năm trên tổng số án phạt 20 năm.
Dù từ anh ta tỏa ra sự uy hiếp,
ít ra, có vẻ anh ta đã thành công nhân chăm chỉ ở đây,
và hôm nay, anh ta có vẻ thân thiện hơn chút.
Đổ chỗ này đi nào. Mang nồi kia đi.
Tôi sẽ bê nồi nhẹ nhất.
Mang cả nồi kia nữa.
À rồi. Tôi tưởng mình được làm việc nhẹ, và giờ anh lại bắt tôi làm việc nặng.
Trời, nặng quá đi.
Anh ở dưới này từ lúc năm giờ sáng?
Ừ. Tôi ở đây từ năm giờ tới 12 giờ.
Làm việc ở đây anh có lương không?
Có.
Mỗi tháng được 100 euro.
Mức lương đó là đủ để tù nhân sống ổn trong này rồi.
Ta có thể mua hoa quả,
kem đánh răng, và mọi thứ khác mà ta cần.
Sao lại anh muốn tới đây và làm việc?
Tôi muốn học cách làm đầu bếp.
Vì sao?
Ừ thì, biết đâu lúc ra ngoài tôi có thể trở thành một đầu bếp.
Một thay đổi khá lớn so với lối sống của anh đó.
Ừ, tôi sẽ thử xem. Được thì được, không được thì thôi.
Lúc xuống đây, tôi tưởng sẽ thấy anh ngồi gác chân lên sai bảo người khác,
nhưng anh làm tôi ngạc nhiên vì đã có một ca chăm chỉ đấy, Elvis.
Giờ tôi suy nghĩ khác so với ngày xưa rồi.
Tôi có một tâm trí và suy nghĩ lành mạnh hơn.
Vào đây, tôi có thói quen làm việc, do trước giờ chưa từng có việc nào tử tế.
Tôi đã thay đổi nhiều. Tôi không còn là con người đó nữa.
Tôi không chỉ biết được nhiều điều về cách thức làm việc dưới này,
mà tôi nghĩ tôi cũng biết được nhiều điều về Elvis. Thật hấp dẫn.
Anh ta tin rằng làm việc này đã thay đổi bản tính, tính cách anh ta.
Nhưng Elvis còn một mặt khác,
cảm giác uy hiếp mà tôi cảm thấy từ sự hiện diện của anh ta.
Mà anh ta đang làm chăm. Nó khuyến khích anh ta. Với tôi thế là tích cực rồi.
Ca của tôi ở nhà bếp đã kết thúc.
Tôi được bảo rằng các tù nhân như tôi, những người hành xử đúng luật,
được phép ra ngoài hít thở không khí.
Mỗi ngày, bọn tôi được phép tập luyện một chút, và tôi đang đi đây.
Bọn tôi có sân bóng rổ, sân bóng đá.
Họ có một phòng tập tạ trong lồng
cùng với những thứ trông như những cục tạ gỉ sét.
Mọi thứ hơi cũ, mà thế là tốt lắm rồi, có còn hơn không.
Điều làm tôi ấn tượng là các tù nhân có một động lực để cư xử tử tế,
dù là được làm việc trong nhà bếp, hay được đi tập tạ.
Với tôi, họ trông như đang cố làm gì đó
mà sẽ tạo ra những thay đổi ở bên trong những cá nhân phải vào đây.
NGÀY THỨ BA
Đây là ngày thứ ba tôi ở Nhà tù Zenica, Bosnia.
Tôi muốn đi tìm bạn tù thân thiện hơn của tôi, Eldin,
nhưng không thấy anh ấy đâu.
Vòng qua kia. Đi nào.
Một trong những lính gác chỉ tôi chỗ có thể tìm thấy anh ấy.
Vài ngày sau khi quen Eldin,
anh ấy lại lao đầu vào rắc rối lần nữa.
Làm tôi phải nghĩ về kiểu tính cách đó.
Anh ấy lại bị biệt giam.
Có vẻ như ở đây, bạn sẽ được thoải mái tự do nếu như bạn biết điều,
mà giờ tôi sẽ chứng kiến sẽ có chuyện gì nếu bạn không thế.
Anh sao rồi?
Có chuyện gì thế? Sao lại bị vào đây rồi?
Quản giáo bảo tôi về phòng, và tôi đã bất tuân một mệnh lệnh trực tiếp
và bảo anh ta là tôi sẽ không về.
Tôi tranh cãi với anh ta, nên anh ta còng tay tôi lại
và đưa tôi trở lại biệt giam.
Miệng tôi lớn. Tôi thích nói nhiều. Tôi nói nhanh hơn tôi kịp nghĩ.
Trong sáu năm, đây là lần thứ 14 tôi phải vào biệt giam.
Cái miệng của Eldin đã tặng anh ta thêm 15 ngày cô độc.
Phòng giam này trơ trọi quá nhỉ?
Có mỗi cái bàn với cái ghế,
thêm tấm bê tông với tấm nệm…
Có mỗi thế thôi. Tôi có hai cái gối, hai cái chăn và một tấm nệm.
Không thuốc lá. Không gì cả. Vẫn được ăn. Không có báo. Chả làm được gì cả.
Hai mươi ba giờ, anh ở trong đây, và rồi anh được ra ngoài đi bộ trong một giờ.
Vì anh đã phải vào đây 14 lần rồi, rõ là nó vô ích. Vô ích đối với anh.
Nó gần như khiến anh phát điên. Tôi phải nói thật.
Nó làm tôi tệ hơn. Nó làm tôi tức giận hơn.
Làm tôi bực. Tôi bực với tất cả mọi người khi tôi ra khỏi đây,
rồi lại làm những thứ ngu ngốc và bị tống vào biệt giam.
Anh có thể khóa tôi trong phòng và ném chìa đi,
và tôi sẽ tử tế trong cỡ 15, 20 ngày, một tháng,
rồi có gì đó trong đầu tôi lại nhảy về chỗ cũ,
và tôi lại quay lại cách cư xử y hệt như trước.
Theo anh, cách anh cư xử có phải sinh ra từ vấn đề sức khỏe tâm lý của anh không?
Tôi đã trải qua chiến tranh. Hồi chín tuổi, tôi đang trong nhà
thì người ta mang súng tự động tới, đem bố tôi tới trại tập trung,
đem tôi tới trại tập trung.
Điều đó ảnh hưởng rất lớn tới tuổi thơ và mọi thứ của tôi.
Tôi không muốn dùng nó làm cái cớ.
Tôi không thể cứ sai mãi được. Tôi cứ đổ tại là do nó.
Người ta còn gặp nhiều thứ tệ hơn mà.
Có người bị giết cả nhà trong chiến tranh.
Tôi chỉ cố giúp anh hiểu điều gì làm tôi chuyển…
- Hiểu. - …từ tích cực sang tiêu cực.
Tôi hiểu mà.
Hy vọng từ đây anh sẽ bắt đầu nhìn mọi thứ khác đi.
- Hiểu chứ? - Không sao.
- Ngày mới vui vẻ. - Anh nữa. Bảo trọng.
Được rồi.
Với một người đã trải qua nhiều đau buồn như Eldin,
tôi không chắc biệt giam là cách làm đúng.
Tôi không thể diễn tả nổi một người phải chịu tổn thương tới mức nào
khi họ phải cô độc nhiều ngày liên tục trong không gian đó.
Bản thân tôi đã từng bị biệt giam suốt nhiều tháng trời như vậy.
Nó không có tác dụng thay đổi con người.
Đôi khi nó khiến bạn giận dữ và nản lòng hơn.
Anh ấy có nói là anh ấy cũng vậy.
Tôi muốn biết các lính canh biện minh sao về chế độ ngặt nghèo này.
Boris Soko đã làm ở đây 15 năm.
Tôi đã tới một môi trường thoải mái hơn.
Tôi đã tới không gian rất hạn chế nơi họ bị trừng phạt.
Nó có ích gì? Mục đích của nó là gì?
Tin tôi đi, mục đích của sự sắp xếp này,
khu vực nơi bọn tôi cô lập các tù nhân liên tục bất tuân
các luật lệ và quy định,
là khi ở trong đó, các tù nhân sẽ nghiệm ra chỉ có các hành vi của họ,
các hành vi đúng mực, mới đem lại kết quả là sự tiến bộ và phần thưởng.
Họ cần phải tự học và hiểu bài học này,
trong thời gian ở đó.
So với hồi anh mới làm lính gác, mọi thứ có thay đổi đáng kể không?
Tôi có thể nói rằng các tù nhân
hiện giờ được thi hành án một cách dễ thở hơn nhiều.
Trong khi nó khiến cho công việc của lính gác bọn tôi khó khăn hơn.
Đó là một nỗ lực tập thể để giúp các tù nhân,
những người đã phạm pháp ngoài đó,
phục hồi nhân phẩm trong thời gian họ ở đây,
thành công dân tuân thủ luật pháp bình thường,
những người sẽ tuân theo các quy tắc xã hội.
Có lẽ bạn có thể biện minh cho một cơ chế thưởng phạt rất ngặt nghèo
nếu nó thực sự làm các tù nhân thay đổi tốt lên.
Nhưng những tay mafia sừng sỏ và những kẻ tái phạm họ có ở đây
không hề dễ cải tạo.
Trong giờ ăn ngày hôm sau, tôi đi tìm bạn tù của tôi, trùm tội phạm Elvis.
Giờ khi bọn tôi đã thân hơn, tôi đi ăn trưa cùng anh ta.
Tất cả ăn suất giống nhau hay ai muốn ăn gì thì chọn?
Anh được chọn.
Các khay kim loại này không còn tồn tại ở nhiều nơi nữa.
Nó là một vũ khí nguy hiểm, nhưng tù nhân ở đây rất tin tưởng nhau
đến mức họ vẫn phát loại khay này.
Từ hồi tôi ngồi tù, tôi chưa thấy lại loại khay này.
Tôi muốn biết lúc đầu điều gì đã biến Elvis thành một tay xã hội đen.
Đây là…?
- Anh trai. - Ồ, anh trai anh.
- Ừ. - Xin chào.
- Chào. - Hân hạnh.
Tên tôi là Sami.
Sami.
Elvis và anh trai Sami đều dính dáng tới tội phạm có tổ chức.
Tôi đang cố tìm điểm giống nhau, mà anh ấy đẹp trai hơn nhỉ?
Cả hai đều đi những án dài do cướp có vũ trang và giết người.
Kể tôi đôi chút về việc anh tới từ đâu đi. Tuổi thơ của anh như thế nào?
Tuổi thơ bọn tôi khổ sở, nghèo đói.
Tuổi thơ nghèo khó.
Bố bọn tôi là thành viên quân đội Bosnia và Herzegovina và đã bị tàn tật.
Theo anh, lý do anh tham gia vào các hoạt động tội ác là gì?
Chủ yếu là do nghèo.
Do đất nước có chiến tranh.
Bố bọn tôi không đủ tiền mua những thứ mà một cậu nhóc hay một thiếu niên cần.
Nên bọn tôi quyết định tự làm và chọn con đường này.
Bọn tôi đã lạc lối, và tới ngày nay có những hậu quả mà bọn tôi rất hối tiếc.
- Anh có ăn chỗ xúc xích kia không? - Không.
Tuyệt.
Tôi tưởng anh nhìn tôi trìu mến cơ, hóa ra là tia đồ ăn của tôi.
Uống cà phê không?
- Cà phê à? Có. - Ừ.
- Rồi, đi nào. - Đi.
Đi làm cốc cà phê thôi.
Nóng quá.
Không dừng bậy bạ mà uống cà phê được.
Thường mỗi người có một chỗ riêng để uống cà phê, ăn uống, vân vân.
Nói chỗ riêng, tức là góc này là để anh uống cà phê?
Phải.
Bọn tôi uống cà phê ở đây.
Rồi, anh đang kể mình bắt đầu dính dáng tới tội phạm có tổ chức.
Giúp tôi hiểu vụ đó nghĩa là gì đi.
Sau chiến tranh, có nhiều thứ có sẵn,
như vũ khí chẳng hạn, hệt như ngày nay.
Ngày nay anh cũng có thể kiếm vũ khí, đủ loại như một món hời, món quà.
- Bọn tôi lập các băng riêng. - Ừ. Phe của anh ấy và phe của tôi.
Bọn tôi dọa để ép họ làm cho bọn tôi.
Ngày qua ngày, tôi muốn thứ này, tôi muốn thứ kia,
và ngày qua ngày, anh lại càng lún sâu hơn.
Không bao giờ là đủ cả. Nó gọi là lòng tham đấy.
Nhà tù đã thay đổi anh nhiều không, Sami?
Rất nhiều.
Tôi đã từng hành động bốc đồng,
mà giờ tôi bắt đầu nghĩ khác rồi, các hành động đó đều có hậu quả cả.
Tôi từng thích đánh đấm, nó ở trong máu tôi rồi.
Giờ tôi biết mỗi một lần đánh nhau là một lần bị phạt.
Nên giờ tôi nghĩ kỹ trước khi làm gì đó.
Hai tính cách rất cởi mở và thú vị.
Cuộc sống của họ, ở mức độ nào đó, là hậu quả của cuộc chiến diễn ra ở đây,
do họ có thể tiếp cận vũ khí,
và rồi dùng số vũ khí đó để cướp bóc.
Thời gian họ ở tù đã là một khoảng thời gian để suy ngẫm,
và giờ họ nói rằng họ không còn là loại người mà người ta từng khiếp sợ.
NGÀY THỨ NĂM
Phần thưởng giá trị nhất cho việc cư xử tốt ở Zenica,
là được chuyển tới một khu của nhà tù
không hề giống với nhà tù chút nào, và sáng nay tôi sẽ tới đó.
Nhiều người sẽ miêu tả nó như những điều kiện mở.
Bạn có thể thấy xe cộ, người đi đường, và những ngôi nhà của dân chúng
từ khu này của nhà tù.
Vẫn còn có kết nối với thế giới bên ngoài.
Bạn sẽ được sống dưới chế độ mở này nếu bạn tuân thủ luật lệ
và bạn sắp được thả ra. Điều đó khiến đây là nơi hoàn hảo để đánh giá
xem liệu nhà tù có thực sự giúp các tù nhân thay đổi tốt lên không.
Chào.
Xin chào.
Ồ, xin chào.
Chào. Tôi là Raphael.
- Và anh là? - Mirza.
Mirza. Đây là nhà thể chất hả? Ai cũng có thể dùng nhà thể chất này à?
Tất cả bọn tôi ở đây đều được dùng.
Ồ. Tới đi.
Anh với tôi à?
Anh mà thua là phải bao cà phê đấy nhé.
Mirza từng là thành viên của một tổ chức tội phạm kiểu mafia,
và đã bị kết án một loạt tội danh,
nhưng anh ấy sẽ sớm được thả ra ngoài đường phố.
Tuyệt quá. Thật vui vẻ và thư giãn.
Ở đây ai cũng vui vẻ cả.
Ở đây sạch sẽ, gọn gàng. Trong đây toàn người tốt cả.
Họ mê thể thao, họ tập luyện, làm việc và có gia đình.
Ở đây hệt như thiên đường ấy.
Ồ. Sao anh được vào đây?
Nhờ cư xử tử tế. Nhờ làm việc.
Nơi đây là tốt nhất, mà cần có não mới vào đây được.
Anh phải chiến đấu trong tù.
Nhưng dần dần một người tốt lên và nhận ra trong này tốt hơn
so với bị biệt giam ngoài đó, nên anh ta bình tĩnh lại.
Sau khi tập xong, chỉ tôi chỗ anh ngủ nhé…
- Phòng giam của anh ấy? Chỉ tôi với. - Vô tư.
Ừ. Thay đồ đã.
Ừ.
Anh ấy bự con quá.
Mà tôi không thấy sợ. Anh ấy có vẻ khá thân thiện.
Được rồi.
Đi lối này.
Khỏe chứ? Bạn cùng phòng mới của tôi đó.
Cảnh đẹp quá nhỉ?
Ừ.
Được rồi. Cảm ơn anh.
VIP!
VIP! V-I-P.
Đây.
Rất thú vị.
Vậy là có hai người bọn anh à? Một, hai người ngủ trong phòng này?
Tôi có một bạn cùng phòng
cho tới khi anh ấy phạm một lỗi, nên bị đuổi khỏi đây.
Các tù nhân vẫn bị giám sát chặt chẽ ở khu này,
và không được phép mắc sai lầm nếu còn muốn ở lại đây.
Mirza đã rất cẩn thận để tuân thủ chặt chẽ luật lệ,
mà liệu anh ấy đã thực sự thay đổi?
Kể tôi nghe chút về các đặc quyền đi?
Ví dụ, anh sẽ được
năm ngày ra ngoài mỗi tháng,
để xem liệu anh đã sẵn sàng để được họ thả ra chưa.
Đặc quyền lớn đấy.
Sau năm ngày này tôi sẽ cố hết sức để không làm điều gì ngu ngốc
Cho tôi biết anh phải vào tù vì tội gì đi. Anh dính tới ma túy, trộm cướp à?
Không ma túy. Không bao giờ dây vào ma túy.
Rồi. Không ma túy.
Chỉ tội nhỏ thôi.
Vài tội nhỏ ấy mà. Bảo kê người ta để không ai chạm vào họ.
Khi họ từ chối, họ không muốn, thì anh bằng mọi giá khiến họ nhận lời.
Nhiều tội trong số các tội này…
nhiều tội tôi đã từng bị kết án, nhiều tội thì không.
Tôi vẫn là tôi thôi.
Mà tôi nói anh nghe thứ đã giúp tôi nhất trong tù nhé?
- Đây là thứ có thể có ích. - Kinh Koran.
Thánh Allah, Koran, Hồi giáo.
Giờ khi tôi được thả, tôi sẽ tới châu Âu,
vì Bosnia nghèo quá.
Ở đây làm gì có tiền.
Châu Âu thì đầy tiền, nên sẽ có thêm tiền cho tôi.
Và anh sẽ làm gì để kiếm tiền?
Ừ thì vẫn bằng cách cũ.
Cuộc đời mà, tôi đã chọn cách đó, và sẽ tiếp tục.
Không bao giờ khác.
Sao anh lại thừa nhận điều đó với tôi?
Vì tôi thành thực. Tôi không giống những tên hèn khác.
Tôi là dân đường phố mà.
Nhà tù không thay đổi tôi. Nó chỉ có thể làm tôi tệ hơn thôi.
Tính cách của anh ấy thay đổi như chong chóng.
Anh ấy nói khi ra ngoài, anh ấy vẫn sẽ quay về lối sống cũ.
Ý tôi là, bạn có thể cho một người đủ loại chương trình cải tạo tùy ý.
Trừ khi họ sẵn sàng khác đi, không thì họ sẽ chả khác.
NGÀY THỨ SÁU
Đây là ngày cuối tôi ở Nhà tù Zenica.
Ở đây có lắm kẻ sát nhân,
mà trước khi rời đi,
tôi được mời gặp kẻ có lẽ là tù nhân khét tiếng nhất của họ.
Tôi đang được dẫn tới một khu hạn chế hơn của nhà tù,
nơi mà tù nhân…
tù nhân được giam hoặc là để bảo vệ họ
hoặc là để bảo vệ những tù nhân khác.
Người mà tôi chuẩn bị gặp…
được cho là rất nguy hiểm,
và tôi được nghe là anh ta đã phạm những tội ác rất kinh khủng,
nên tôi đang cảm thấy hơi e sợ.
Xin chào.
Jasminko?
Phải.
Thế à? Raphael.
Hân hạnh.
Jasminko Jašarević đã phải nhận một trong những bản án dài nhất
từng được tòa án Bosnia đưa ra.
Ở Bosnia không có án chung thân, nhưng anh ta phải đi 42 năm.
Tới giờ anh ta đã ngồi tù được 16 năm.
Anh đã phạm những tội gì?
Giết người.
Một vụ là vào năm 2000.
Và hai vụ còn lại,
lần thứ hai vào năm 2003, còn lần thứ ba vào năm 2004.
Anh đã giết bao nhiêu người?
Bốn.
Hai người là giết vì tiền, tôi chỉ có thể nói vậy.
Trong số các tội ác của anh ta, có vụ sát hại dã man một phụ nữ 74 tuổi,
bị giết trong nhà bà ấy vì trang sức và tiền.
Tội ác của Jašarević diễn ra nhiều năm sau Chiến tranh Bosnia.
Anh ta thậm chí còn gia nhập lực lượng gìn giữ hòa bình quốc tế
hồi đó từng có ở đây.
Nhưng thay vì gìn giữ hòa bình, anh ta liên tục giết người vì tiền.
Vụ giết người anh kể vào năm 2000
có liên quan tới vai trò của anh là người gìn giữ hòa bình chứ?
Người đàn ông đó từng là…
phóng viên chiến trường hồi chiến tranh.
Tôi được hai người thuê để lấy lại vài đoạn phim
và giành lại nó từ người mà cuối cùng tôi đã giết.
Chia sẻ với tôi xem Jasminko là ai, trái ngược với một tội phạm bị kết án đi.
Tôi từng là một sĩ quan. Rồi tôi đã chọn con đường phạm pháp, một sai lầm của tôi.
Tôi không hề nguy hiểm. Tôi không hề bạo lực.
Về mặt nào đó, tôi là một kẻ sát nhân, nhưng bọn tôi cũng có trái tim chứ.
Giống anh, tôi cũng từ máu thịt mà ra thôi.
Gia đình của những người anh đã sát hại, những người yêu thương họ,
làm sao mà họ hiểu điều đó được?
Đúng là tôi đã giết họ.
Tôi biết không có ai và không có gì bù đắp nổi
cho những thành viên gia đình của những người đã bị tôi giết.
Kể cả họ có kết án tử hình với tôi,
cũng không làm những người tôi giết sống lại.
Anh đang phải thụ một án rất dài.
Anh có nghĩ sẽ có ngày mình được thả ra không?
Hãy nói là…
hai hoặc ba năm nữa là tôi đã thụ được nửa án rồi.
Tôi hy vọng
mình sẽ có sức khỏe tốt và sẽ giữ được tâm trí ổn định
khi tôi được tự do.
Với nhiều người tôi đã gặp, có thể hiểu hoàn cảnh dẫn tới việc họ làm.
Có thể là do chiến tranh. Có thể là do nghèo đói.
Nhưng với một kẻ đã giết bốn người thì chịu không hiểu được.
Có lẽ anh ta là loại người mà không bao giờ nên được thả.
Trước khi tôi rời Nhà tù Zenica,
tôi muốn hỏi quản đốc nhà tù, Redzo Kahric,
ông ấy nghĩ chế độ của mình, phần thì thả lỏng, phần thì khắc nghiệt,
có thực sự thay đổi các tội phạm theo hướng tốt hơn.
Tôi gặp ông ấy ở một khu hoàn toàn mới của nhà tù,
nơi mà nhiều tù nhân sẽ sớm chuyển vào.
Mục đích duy nhất của tôi là phát triển niềm tin với các tù nhân
và vai trò chính của nhà tù, mục đích mà bọn tôi đã đạt được,
là thay đổi cuộc sống của các tù nhân.
Khi bạn trao ai đó sự tin tưởng, tin tôi đi,
phần lớn các tù nhân, bằng cách nào đó, lại giữ lời tốt hơn
hầu hết những người bên ngoài, các công dân bình thường.
Với những người muốn gây rối và không tuân thủ luật lệ,
nếu họ chả muốn tự giúp mình, ban quản lý cũng chả thể giúp.
Nhà tù đã thành công tới đâu trong việc giảm tái phạm?
Nói cách khác, có bao nhiêu tù nhân được thả đã lại phải quay lại đây?
Theo như tôi quan sát, phần lớn tù nhân
được ân xá
thực sự xấu hổ khi phải quay lại nhà tù.
Để trở thành những người trung thực và quên đi những việc xấu của họ.
Việc đó rất khó, mà càng ngày bọn tôi càng có thêm tù nhân
chấp nhận lối suy nghĩ đó và đang chuyển biến theo một hướng tích cực hơn.
Khi tôi rời Nhà tù Zenica, Eldin vẫn đang bị biệt giam.
Hy vọng bằng cách nào đó anh ấy có thể thoát
khỏi vòng lặp hành vi phá hoại mà anh ấy đang kẹt phải.
Elvis và anh trai Sami còn phải ngồi tù nhiều năm nữa
trước khi họ có thể đem sự thay đổi mà họ nói ra kiểm chứng.
Sau những bức tường này, tôi đã gặp những tội phạm nguy hiểm nhất Bosnia.
Cố gắng động viên họ thay đổi không hề dễ,
mà tôi không nghi ngờ gì là Nhà tù Zenica
đang làm hết sức mình để tạo ra khác biệt.
Mà với những thách thức phức tạp đất nước này vẫn đang đối mặt,
họ chỉ có thể làm tới vậy mà thôi.
Biên dịch: Nathalie Nguyen