Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
8 JUNI 1990
Vanaf het begin.
'...is het altijd...' Ik zou het iets meer aanzetten, snap je?
Dan heeft het dezelfde waarde, maar dan zonder die variatie.
is het altijd rustig
En 'oord' met een rollende R? Oord.
in dit afgelegen oord
in ons dorp is het altijd rustig
en iets nieuws, dat gebeurt hier niet
in ons dorp zingen alle mensen
steeds hetzelfde lied:
Bonjour! -Bonjour!
Het was de zomer van 1990...
...en we namen in New York de liedjes voor Belle en het Beest op.
Howard Ashman en Alan Menken, met wie hij zijn liedjes schreef...
...hadden al Oscars, Golden Globes en Grammy's gewonnen.
Met hun liedjes gaven zij de fantasie van een hele generatie vorm.
vanaf de dag dat ik haar zo zag praten
ging ik meteen al voor de bijl
zij is net zo knap als ik, zag ik met een eerste blik
dus het duurt niet lang, dan trouwen wij in stijl
We wisten dat er iets bijzonders gaande was.
Maar wat we niet wisten, was dat Howard er negen maanden later niet meer zou zijn.
Howard en ik groeiden op in Flannery Lane, in Baltimore.
Daar stonden allemaal rijtjeshuizen.
Er stond een rijtje van tien huizen...
...en dan een stukje niks en dan weer tien huizen.
Hij was dol op verhalen vertellen.
Als zijn jongere zusje was het mijn taak zo goed mogelijk voor publiek te spelen.
We waren veel alleen thuis en Howard paste vaak op mij.
Dan zei hij dat ik beneden moest wachten.
Ik hoorde dan allerlei gerommel boven, de deur die dichtging en zo.
Dan had hij een handdoek uit de badkamer als een tulband om zijn hoofd gewikkeld.
Ik moest dan naar zijn kamer komen. Daar moest ik de trap voor op.
Het was een lange, smalle, steile trap.
Alle lichten waren uit en de jaloezieën waren dicht.
Er was maar heel weinig licht.
Hij deed iets over de lampenkappen en begon me rond te leiden.
Het was zijn kamer niet meer.
Ik kreeg een rondleiding door het land dat hij had gemaakt.
Er stonden allemaal speelgoedfiguurtjes, zoals cowboys, indiaantjes en soldaatjes.
Maar hij had ze beschilderd en er papier en glitters op geplakt.
Hij had er veel interessantere personages van gemaakt.
En hij had er allemaal situaties omheen bedacht.
Hij liet me alle scènes zien en hij vertelde me wat erin gebeurde.
'Kijk, daar heb je TinkerBell, Peter Pan, of Tijgerlelie.'
Hij had ook een tafereeltje met een spiegel...
...die een meer of een schaatsbaan moest voorstellen.
Hij stopte er al zijn creativiteit in.
De plekken die hij me liet zien...
...vond je nergens bij ons in Baltimore County in Maryland.
Howard vond het geweldig om te doen.
Hij had er plezier in om je mee te nemen op reis, samen met hem.
Hij voerde toneelstukjes op in de achtertuin.
Hij schreef het en verzorgde de casting. Alle buurkinderen speelden een rol.
Al onze oude lakens werden omgetoverd in gordijnen en kostuums.
Ik kon nooit iets weggooien.
Mijn vader heette Ray Ashman.
Hij heeft allerlei baantjes gehad...
...maar ik weet nog dat hij voor een ijshoorntjesfabrikant werkte...
...en dat hij daar begon als ijshoorntjesbezorger.
Toen we voorstelden om Howard op dansles te doen, zei zijn vader meteen:
'Nee, jongens horen niet op dansles.'
Mijn vader was een heel grappige man.
Ik heb van hem geleerd hoe je een verhaal moet vertellen.
Ik vertelde hem eens een mop en daar moest hij om lachen.
De volgende dag had hij een heel verhaal om die mop heen bedacht...
...met zichzelf in de hoofdrol.
Begin nooit met: 'Er kwam een man een kroeg binnen'...
…maar zeg: 'Ik kwam een kroeg binnen'. Zo was mijn vader.
Hij heeft geprobeerd Howard kennis te laten maken met vissen en honkbal...
...maar hij had er geen interesse in.
Ze gingen vissen, zaten op de oever en hadden hun hengel uitgegooid.
Ze zaten daar samen, maar Howard was geen...
Ray was ook geen visser...
...maar hij dacht dat je dat soort dingen met je zoon hoorde te doen.
Ze zaten daar en ze keken elkaar aan. Hij vroeg Howard of hij het leuk vond.
Hij zei van niet. Ray ook niet, dus zijn ze naar huis gegaan.
Ze zijn dus zonder vis thuisgekomen.
Mijn moeder werkte op een gegeven moment als zangeres.
Ze heeft een keer op tv gezongen. In het begin was mijn moeder de ster.
Howard heeft die rol van haar overgenomen. Maar we hadden altijd al wat met showbizz.
Toen hij een jaar of zes was, zijn we naar een voorstelling gegaan.
Het was een voorstelling met kinderen.
Toen ze het toneel opkwamen, stootte hij me aan...
...en zei hij dat hij dat ook wel graag zou willen doen.
Ik heb het een en ander uitgezocht...
...met wat mensen gesproken en geregeld dat hij bij het kindertheater terechtkon.
Dat leek me leuk voor hem, want hij speelde graag de personages na.
Dan speelde hij kapitein Haak. Hij speelde alles wat hij wilde.
Als je vroeg of hij iets kon spelen, dan deed hij dat.
Ik had veel vrienden die piano speelden...
...en ik was altijd in de weer met Rodgers and Hammerstein Vocal Selections.
En toen zag ik Mitzi Green de hoofdrol in Gypsy spelen, in Ford's in Baltimore.
Ik weet niet meer wie de hoofdrol in My Fair Lady speelde.
Iedereen van mijn leeftijd kent die stukken en heeft ze in hun hart gesloten.
Hij schreef altijd gedichtjes. Voor verjaardagen, vakanties, jubilea.
Die gedichtjes werden verhalen.
En die verhalen werden toneelstukken en liedteksten.
Die liedteksten vertelden altijd een verhaal.
Op mijn veertiende maakte ik letterlijk overal een musical van.
Op school zette ik mijn hele waslijst op muziek. Dat was een soort hobby van me.
Howard en ik waren de eersten in onze familie die gingen studeren.
Onze ouders hadden geen idee...
...dat Yale de beste school was voor als je het theater in wilde.
Howard ging naar Boston University en daarna naar Goddard.
De grap was dat er geen vrijere, gekkere school was dan Goddard.
Ze deden er niet aan cijfers. Het was een plek voor vrije geesten.
Hij had het daar erg naar zijn zin. Hij heeft daar veel theater gedaan.
Hij maakte kennis met experimenteel theater. Dat was heel onconventioneel.
Volgens mijn moeder lag hij eens voor haar neus naakt op de vloer te kronkelen.
Dat was voor allebei geen hoogtepunt.
Hij heeft een zomer een theatercursus gevolgd waar hij Stuart White ontmoette.
Ze noemden hem toen 'Snooze'. Snooze White.
Hij kwam ook uit Baltimore, maar ze hadden elkaar nooit ontmoet.
Op een gegeven moment kregen ze in het geheim een relatie.
Stuart bruiste van de energie. Hij was een soort elfje.
Hij kon geweldig acteren, maar zijn hart lag bij het regisseren.
Dat was wat hij echt wilde.
Ze werden verliefd.
Voor hun masterstudie hebben ze zich allebei aangemeld bij Indiana University.
Ze kregen allebei een beurs omdat ze bij het schooltoneel zaten...
...en ze gingen samenwonen. Ze kregen echt een leven samen.
Howard was daar erg gelukkig.
Ik heb Howard in 1971 ontmoet...
...op de theaterafdeling van Indiana University.
Ik was eerstejaars...
...en hij was acteur bij de Indiana Touring Company.
Hij zag zichzelf niet echt als acteur, maar hij kon geweldig acteren.
Hij had alleen andere ambities. Hij wilde schrijven en regisseren.
Hij was bezig met een master toneelschrijven.
Voor zijn scriptie wilde hij een eigen versie van De Sneeuwkoningin schrijven.
Hij zou de liedteksten schrijven en het stuk regisseren.
Iedereen, en iedereens broers en zussen, wilde in deze productie spelen.
Howard was heel charismatisch en hij had altijd allerlei groupies achter zich aan.
Howard was altijd heel opgewekt.
En Stuart was heel aanwezig, maar op een onschuldige manier.
Zij trokken samen...
...heel veel mensen aan.
Met hun krachten gebundeld, waren ze ontzettend sterk.
Ze pasten heel goed bij elkaar. Howard schreef en Stuart regisseerde.
Na hun studie zijn ze samen naar New York vertrokken.
In de jaren 70 was New York doodeng en smerig.
Het was angstaanjagend.
Het sprak tot de verbeelding en was bedreigend tegelijk.
Ik ben een paar keer beroofd...
...maar je kon de creatieve energie daar gewoon voelen.
Howard zat niet in het theaterkliekje.
Veel acteurs en regisseurs hadden banden met Yale en die had hij niet.
Zijn vrienden waren zijn vrienden van Indiana University...
...en wij hadden nog niks bereikt.
In New York ben ik als auteur bij een project begonnen...
...want ik schreef toneelstukken en mijn stukken werden af en toe opgevoerd.
Korte eenakters en zo.
Hij verdiende nog geen stuiver met al zijn bezigheden in New York.
Op een gegeven moment besloot hij te stoppen met theater...
...en een baan bij een uitgever te zoeken.
Hij ging flapteksten schrijven omdat hij geld nodig had.
Hij mocht de redactie van het Mickey Mouse Clubhouse Scrapbook doen.
Dat vond hij geweldig, want als kind keek hij daar altijd met plezier naar.
Hij mocht naar Disney in Californië om eraan te werken.
Dat was echt zijn favoriete project.
Maar dit was niet de baan waar zijn hart lag.
Hij wilde het liefst schrijven en regisseren.
Zoveel jonge mensen voelden zich aangetrokken door de kunsten...
...maar wisten er nooit werk in te vinden. Dus hebben ze hun eigen banen gecreëerd.
Howard belde me op en vroeg wat ik ervan vond om een eigen theater te beginnen.
Prima idee.
JULI 1977
Stuart vond een bovenverdieping. Het leek op een soort theaterlokaal.
Op de tweede verdieping.
Het was een klein, onopvallend theater. Het was er donker en somber.
Het zat boven een heel smerige donutwinkel.
Iedereen die we kenden, raadde het ons af.
Er kwam niemand op Lower Fifth Avenue. Je had er niks.
Mensen zouden er niet naartoe gaan. Het was er 's avonds doodeng. Niet doen.
Toen kwam er een Koreaans bordeel op de bovenste verdieping...
...en dat liep natuurlijk een stuk beter dan alle andere zaken die er zaten.
Ze besloten een lege, nietsbetekenende ruimte te veranderen in een theater.
Een vlakkevloertheater.
De grootte van het podium was perfect. Er konden 99 bezoekers in.
Het plan was dat ik de directeur zou worden.
Howard en Stuart zouden de artistieke leiding op zich nemen.
Howard koos de toneelstukken uit en Stuart regisseerde de stukken.
Ze konden doen wat ze wilden met dit theater.
Het was een soort heilig clubhuis. Het was heel knus.
Het was bijna een artistiek klooster of zo.
Het was echt een magische plek, want alles was daar mogelijk.
Broadway was niet per se het hoogst haalbare.
Je had ook deze buitengewone beweging ver buiten Broadway.
Eenmaal in New York kwam het beest in Stuart los.
Hij liet zich in met dingen waar een volwassener persoon voor zou bedanken.
Hij wilde meer avontuur, vooral op seksueel gebied.
Howard wilde juist meer huiselijkheid.
Hij ging er volgens mij in mee tot hij het niet meer kon opbrengen.
Hij noemde Howard weleens 'oma', want Howard gedroeg zich meer als de ouder...
...en voor Stuart was het lang leve de lol.
Hij wilde New York onveilig maken.
Stuart had geen zin om te werken en dat deed hij ook niet.
Hij was continu dronken. Hij was alleen maar aan het drinken.
Hij ging vreemd. We waren al bijna 30 jaar.
Hij had nog nooit een dubbeltje verdiend.
Stuart was zelfdestructief bezig.
We liepen eens op Eight Avenue en we hadden het over ouder worden.
Hij zei dat hij toch geen 39 wilde worden.
Howard vertelde me dat ze het WPA waren begonnen...
...omdat hij hun relatie wilde redden.
En dat is niet gelukt.
Ze gingen uit elkaar en dat had zijn weerslag op de hele familie.
Je moest namelijk een kant kiezen, net als bij een scheiding.
Stuart vertrok.
Ik zei altijd ja tegen Howard en Stuart omdat ik in hen allebei geloofde.
Buiten het WPA trof Stuart het wat minder.
Veel mensen wezen hem af en vonden dat hij zich als een diva gedroeg.
Om zelf te kunnen overleven, heb ik Howards kant gekozen...
...omdat ik dan met hem kon blijven werken.
Het was voor mij duidelijk...
...dat Howard een veelbelovende kant op ging.
Daar wilde ik bij zijn.
Ik was pianist bij balletlessen, begeleidde zangers...
...en schreef liedjes voor Sesamstraat.
We grepen alles aan om succesvol te worden.
Je moest de concurrentiestrijd aangaan...
...om te proberen het grote publiek te bereiken en kansen te krijgen.
We kennen elkaar... Ik werd gebeld door Maury Yeston.
Hij kende een auteur, Howard Ashman...
...en die wilde Gods Rijkste Zegen, Mr. Rosewater opvoeren.
Ik vond Vonnegut geweldig.
Maar hij zei dat hij de tekst wilde schrijven. Prima, ik wilde wel afspreken.
Toen stond er een jongen voor de deur met gaten in zijn broek en een bomberjack aan.
Het was een bruin lederen bomberjack met een bontkraag die omhoog stond.
Hij had zijn kraag dus omhoog en hij droeg een shirt zonder mouwen.
Hij kwam binnen. Hij rookte als een ketter en had zich niet geschoren.
Wie is die vent? Howard heeft met meerdere componisten gesproken...
...maar hij wilde met mij werken. En dat deden we dus.
Ik weet nog dat ik dacht dat we samen aan het schrijven zouden gaan...
...en dat ik hem met mijn ervaring als tekstschrijver wel zou moeten helpen.
Ik wilde hem zoveel mogelijk helpen, dus dan gaf ik commentaar...
...en dan wees hij met zijn lange vinger naar de tekst die er stond.
'Nee, ik wil het zo.' En dan zei ik: 'Goed.'
Hij had niet alleen een beeld bij hoe de tekst moest klinken...
...maar ook bij de muziek.
Hij was geen componist en bespeelde geen instrument...
...maar hij kon prachtig zingen.
Hij had alles in zijn hoofd.
Ik denk dat hij Alan flink achter de broek zat...
...om het te krijgen zoals hij wilde.
Ik durfde geen liedteksten te schrijven.
Naast mij, als auteur, waren er een tekstschrijver en componist bij betrokken.
Dat frustreerde me, want ik had bepaalde dingen voor ogen...
...en ik begreep eigenlijk niet waarom ik zelf die teksten niet durfde te schrijven.
Toen ben ik het zelf gaan doen.
Ik kwam erachter dat ik er goed in was en dat er niets was wat ik liever deed.
Ik vind het veel leuker om liedjes te schrijven dan om dialogen te schrijven.
Daar stond voor het eerst een liedtekst van Howard voor me op de piano.
Ik ervoer voor het eerst hoe het was...
...om een tekst van Howard Ashman voor je neus te hebben.
Als we daar samen zaten, voelde je de creatieve energie stromen.
Het was worstelen zonder beperkingen.
Er was maar één regel...
...en die was dat we pas weg mochten als er een goed liedje was geschreven.
Hij stimuleerde, hij joeg aan, hij liet zijn enthousiasme zien...
...hij zong... Het deed me altijd goed om hem te horen zeggen: 'Dat is het.'
'CHEESE NIPS' UIT DE VERNIEUWDE GODS RIJKSTE ZEGEN, MR. ROSEWATER!
We waren een voor een de scènes aan het repeteren en de deur ging open.
Ik hoorde iemand roepen:
'Kurt Vonnegut is er.' We keken hem allemaal zenuwachtig aan.
Ik weet nog dat hij heel streng keek...
...terwijl hij toekeek en luisterde naar wat we deden.
Na de repetitie, of na de lezing, waren we klaar en stond hij op.
Hij vertrok huppelend, met een grote lach. Toen wisten we dat het goed was.
Hij vond het goed. Hij vond ons goed.
Rosewater werd heel goed ontvangen toen we het in het WPA speelden.
Warner Brothers wilde het wel produceren.
We verhuisden daarna naar het Entermediatheater.
Maar het komt niet altijd over als je zoiets op een andere plek speelt.
Het is niet zo'n goed idee om een klein, intiem verhaal...
...op te voeren op een set met bewegende onderdelen en realistische decors...
...in een theater op Broadway.
Hoe kleiner het verhaal en hoe meer het op mensen gericht is...
...in plaats van op energie, hoe belangrijker een klein theater is.
Zijn specialiteit was het klein houden.
Voor mij was dat onze eerste belangrijke les.
Wat werkt in een klein theater, waar je verwachtingen bescheiden zijn...
...waar je dat verrassingselement duidelijker hebt...
...waar het publiek dichtbij zit...
...waar je dingen ziet waarin je jezelf herkent...
...is anders dan wat je ziet in een groot theater, waar je de hoofdprijs betaalt...
...op afstand zit en sneller een oordeel hebt over wat je ziet.
Het was bijna één grote nachtmerrie.
De producent van Warner Brothers wilde Howard op een gegeven moment ontslaan.
Er waren veel spanningen.
Het was een flop.
Walter Kerr heeft het in de New York Times zelfs finaal afgekraakt.
Na mijn bewerking van Gods Rijkste Zegen, Mr. Rosewater...
...wat een beetje een succès d'estime was, gezien het op Broadway niet echt liep...
...besloot ik iets te maken dat de aandacht op zich zou vestigen...
...maar met een cast van maximaal acht mensen.
Het middelpunt moest één grote gimmick zijn, zodat het niet te missen was.
Ik heb honger. -Dat kan me niet schelen.
Zie je niet dat ik het moeilijk heb? Ik heb net iemand vermoord.
Ik was 14 toen ik de film voor het eerst zag.
Ik moest allang naar bed en ik lag in mijn kamer in de kelder...
...en hij kwam op televisie. Het is een humoristische horrorfilm.
Het was een soort horrorparodie. Ik had nog nooit zoiets grappigs gezien.
In de artistieke wereld was het ook iets heel aparts...
...want er is zelden een film gemaakt met een lager budget.
De film is in 1960 in twee dagen tijd geschoten op de set van een andere film.
Die plant is zo leuk. Die maakte de film zo interessant.
Voor zover ik weet, heeft niemand ooit een monsterfilm op het toneel gebracht.
Wel horrortoneelstukken...
...maar volgens mij is er nooit een horrorfilm bewerkt voor het toneel.
Ik weet nog dat we bij elkaar zaten en dat hij vertelde dat hij dat wilde doen.
We keken hem aan en verklaarden hem allemaal voor gek.
We vonden het allemaal een stomme, afgezaagde film en raadden het hem af.
Hij is zo grappig, want natuurlijk wilde hij niet luisteren.
Onze mening maakte hem niks uit. Hij dacht dat het een succes kon worden.
Als je een bewerking maakt, moet je er een samenhangend verhaal van maken.
Voor een musical moet je een eenvoudige en overtuigende plotstructuur gebruiken...
...want er wordt weinig in gesproken.
De plot van de film viel halverwege uiteen.
Het is allemaal heel grappig en vermakelijk voor iemand van 12...
...maar iemand van 30 begint zich na het eerste halfuur te vervelen...
...tenzij je een stonede student bent.
O, nee. Niet stoppen, hoor.
Een bewerking is alsof je aan een vriend uitlegt wat je hebt gelezen.
Bij een bewerking richt je je op de dingen die indruk op je hebben gemaakt...
...in dat verhaal dat je zo aanspreekt.
Bij een bewerking breng je jouw beleving van een verhaal over op iemand anders.
Ik vond de film op een bepaalde manier hip, grappig en gevat...
...en ik wilde dat het publiek datzelfde kon ervaren, dus heb ik dat overgebracht.
Dat doe je door middel van regie, schrijven, liedjes, het concept vormgeven.
En voor mij is dat één ding.
Howard heeft mijn kijk op het schrijven van liedjes veranderd...
...in de zin van dat hij een stijl koos.
Hij wilde die stijl zo goed mogelijk benaderen.
In het begin wilde hij het een beetje jazzy hebben, een beetje off-beat.
Zo was het ook in de originele film van Corman.
Daar kwamen we op terug...
...toen Howard het idee kreeg voor de duistere kant van Grease.
Hij wilde een doowop-thema, zoiets als de meidengroepen van Phil Spector.
Dat klopte precies. Alles viel op zijn plek.
Ik had mijn eigen theater. En volgens mijn agent was dat maar goed ook...
...want wie wilde zo'n mal idee nu produceren?
Ze kende de film en zei dat ik gek was.
Ze vond mijn bewerking goed, maar dacht dat niemand interesse had.
Dus we hebben het zelf geproduceerd en het was meteen een succes.
Nooit eerder in de geschiedenis van het Amerikaanse toneel...
...zag je zoveel drama...
In de achterbuurt kom je nooit een lieve jongen tegen, Mr Mushnik.
...spanning...
De ingewanden lagen overal.
...en romantiek.
ineens staat Seymour...
Het is angstaanjagend, het is bloedstollend, het is een musical.
Het is Little Shop of Horrors.
Bij ons zit Howard Ashman...
...de schrijver, liedjesschrijver en regisseur van Little Shop of Horrors...
...nu te zien in het Orpheum.
Inderdaad. -En het is heel grappig.
Het is geprezen door de Outer Critics Circle...
...en heeft een Drama Desk Award gewonnen voor de beste liedteksten.
Ja, en ook de Drama Critics' Circle.
Wat zei je? -Ook de Drama Critics' Circle.
Gefeliciteerd. Het moet heerlijk zijn om zoiets op de planken te krijgen...
...en er een succes van te maken. Je bent een pionier, zoals hij zei.
Dat is erg aardig van hem.
Het is zo. -Ik voel me net een opa.
Ik zou graag willen weten waarom deze man jou een pionier noemt.
Wat heb jij gedaan dat nog nooit iemand op die manier heeft gedaan?
Ik heb helemaal niks gedaan. Godspell heeft de weg voor ons vrijgemaakt.
In New York kennen we een geschiedenis van kleinere musicals.
Het begon in de jaren 50 met de Threepenny Opera in Theater de Lys.
Toen kreeg je Dames at Sea.
Ik wilde met Little Shop de Dames at Sea van de horrorfilms maken.
Ik probeerde iets na te bootsen dat...
Ik weet het niet. Ik probeerde een heel bondige vorm na te bootsen.
Ik heb heel bewust een conventionele, Amerikaanse musicalkomedie willen maken.
Het is daar zelfs een parodie op.
In het tweede nummer zit een meisje op een vuilnisbak te zingen over wat ze wil.
Zoals Eliza Doolittle ook deed, en Fiona Mc... Dat meisje in Brigadoon.
Dat doen vrouwen al zo lang in musicals. Maar ons meisje, Audrey...
...zingt over een broodrooster, simpele woonwijk en afvalvermaler...
...in plaats van over een luchtkasteel.
lucifers van onszelf
Het was alsof je zat te kijken...
...naar iets wat door getalenteerde mensen in een garage in elkaar was geflanst...
...maar dan met geweldige acteurs, met prachtige sets en kostuums...
...die in een krot een heel professioneel uitziende voorstelling speelden.
Howard wilde de voorstelling heel duidelijk niet op Broadway hebben.
Maar men vond...
...dat het stuk op Broadway thuishoorde als het succesvol zou worden.
Maar toen kwam dat magische moment waarop Roger Corman zei:
'Dit is perfect, want dit theater staat in een achterbuurt.'
We hebben aanbiedingen van een stuk of 30 producenten gehad.
We hebben de Shubert Organization, David Geffen en Cameron Mackintosh uitgekozen...
...als een soort samenwerkingsverband en die verhuisden ons naar het Orpheum.
Daar is het nooit meer weggegaan. Even afkloppen.
De volgende film is Little Shop of Horrors.
Deze film heeft bereikt wat zoveel andere films wilden bereiken.
De magie is vergelijkbaar met die van The Rocky Horror Picture Show.
Ik denk dat deze film weleens een opvolger van deze langlopende culthit kan zijn.
Geef me nu te eten, Krelborn.
De film was een groot succes. Hoe kwam dat?
Ik denk dat de muziek is gebruikt op een manier die je niet zou verwachten.
Het is niet serieus bedoeld.
Terwijl het in West Side Story de bedoeling is...
...dat je op de serieuze momenten moet doen alsof er niet wordt gezongen.
Hier werken we altijd met humor. Dan accepteert het publiek het ook eerder.
Ten tweede wordt er een soort popmuziek gebruikt.
Daar staan ze voor open.
Dat accepteren ze eerder dan de operettestijl van de meeste musicals.
Ik heb gewoon heel veel geluk.
Ik ben in Cincinnati geboren.
Ik ben geadopteerd toen ik drie maanden oud was.
We zijn in Cincinnati opgegroeid. Ik zat op katholieke scholen.
Ik ben toen ik een jaar of 13 was van een jezuïetenschool getrapt.
Daarna ben ik naar Ohio State in Columbus gegaan.
Ik wist al meteen dat ik iets met architectuur wilde doen.
Eind december 1979 was ik klaar met mijn studie.
Ik ging op bezoek bij mijn oom in New York.
Ik ging met mijn portfolio en cv langs enkele bureaus waar hij voor had gewerkt.
Een bureau bood me een baan aan.
In januari 1980 betrok ik een studio-appartement aan West 34th Street...
...en zo begon mijn avontuur in New York.
Het was zaterdagavond. Ik zat in een bar in The Village.
Ik denk dat Howard die avond Little Shop had bezocht.
Onze blikken kruisten elkaar, we raakten aan de praat...
...en het klikte.
Hij belde een paar dagen later om me mee uit te vragen.
Natuurlijk wilde ik graag met hem uit.
Hij vroeg of ik weleens naar de Grammy's was geweest.
Hij zei dat z'n cast-album was genomineerd en vroeg of ik zin had om mee te gaan.
Het werd al vrij snel serieus tussen ons.
Little Shop had aardig wat geld opgebracht...
...en Howard zei dat hij een huis wilde huren, dus zijn we gaan kijken.
Tegen Memorial Day woonden we samen in een huis in East Hampton.
Bill was een soort anker voor Howard.
Hij was de levenspartner die hij altijd graag had gewild.
Hij wilde iemand die trouw en stabiel was.
De relatie ontwikkelde zich heel natuurlijk.
We hebben nooit gezegd: 'Nu gaan we samen een leven opbouwen.'
Pas toen we samen een huis gingen bouwen, waren we echt verbonden aan elkaar.
Het huis was een symbool waarmee Howard zijn vertrouwen in Bill wilde tonen...
...en zijn loyaliteit aan hem.
Hij vertrouwde deze jonge architect de taak toe een prachtig huis te bouwen...
...waar ze samen in zouden gaan wonen en wat fantastisch zou worden.
Na twee jaar samen wisten we heel goed dat we met elkaar verder wilden...
...en dat we een serieuze relatie hadden, zoals een getrouwd stel.
Het wordt gezien als een epidemie, maar je hoort er niet veel over.
Eerst leek het of het alleen een bepaald deel van de bevolking trof...
...maar volgens Barry Peterson is dat niet meer zo.
Bobby Campbell vecht voor zijn leven, als één van een snelgroeiende groep...
...wier gevecht de moderne wetenschap zowel fascineert als beangstigt.
De kans dat het slachtoffer in het eerste jaar overlijdt, is één op vijf.
De ziekte begon in de homogemeenschap, maar verspreidde zich al snel.
Deskundigen noemen de ziekte inmiddels een nationale epidemie.
Het eist meer levens...
...dan het toxische shock syndroom en legionellose bij elkaar.
Toch is het onder de bevolking een vrij onbekende ziekte.
Waarom? -Omdat het een homoziekte is.
Ik weet nog dat Howard me opbelde...
...en me vroeg of ik van de homoziekte had gehoord.
Stuart had het.
Toen Stuart ziek was, hebben Nancy en ik hem gebeld.
We hadden hem jaren niet gesproken, want na de breuk kozen wij Howards kant.
En we waren heel boos op hem.
Maar we hebben hem gebeld en we hebben bijgepraat.
Hij woonde in Connecticut. We zeiden dat we hem wilden komen opzoeken.
Dat wilde hij op dat moment niet. Pas als hij zich beter voelde.
Stuart werd ziek, nog voor we wisten wat de ziekte precies inhield.
Ik denk dat we dachten dat hij wel beter zou worden, maar dat gebeurde niet.
Het was een klap voor ons allemaal. Vooral voor Howard.
Ze zijn samen volwassen geworden.
Ze hadden een onstuimige, hartstochtelijke...
...artistieke relatie, die heel belangrijk was voor hun beider ontwikkeling.
Toen Howard zich realiseerde dat hij zou sterven...
...werd het feit dat ze ooit zoveel van elkaar hadden gehouden belangrijker...
...dan hun emotionele breuk. Hij is heel vaak bij hem op bezoek geweest.
Howard verloor ook een heel goede vriend, David Evans.
David is gestorven aan aids.
Dus in die periode heeft Howard van veel mensen afscheid moeten nemen.
Hij wilde op een creatieve manier uiten hoe hij zich voelde...
...omdat hij dat als enige mogelijke manier zag.
Sheridan Square was in New York het middelpunt van de homocultuur.
Hij wilde die plek noemen om te laten zien dat daar veel verdriet schuilt.
en als elk nadeel echt zijn voordeel heeft
dan herrijst de feniks daar uit zijn as
in de ogen die bang maar begripvol zijn vanavond
op Sheridan Square
Het was pijnlijk...
...want iedereen had vrienden en minnaars die ziek werden en doodgingen.
Het was ontzettend eng, want je wist nooit wanneer jij aan de beurt zou zijn.
Het meest bekeken sportevenement in Amerika is niet de Super Bowl...
...de Olympische Spelen, of de World Series.
Het is de missverkiezing.
Het volgende project dat Howard na Little Shop of Horrors besloot te doen...
...was een musicalbewerking van de film Smile.
Dit stuk zingt. Het is een musical. Het vraagt erom om een musical te zijn.
Als we het niet goed doen, hebben we een fout gemaakt.
Mensen met een carrière zoals ik krijgen niet vaak de kans dit te doen.
Het is een cadeautje dat ik dit mag doen.
Er werden audities gehouden voor Smile.
Het was een nieuw stuk van Howard Ashman en Marvin Hamlisch.
Ik kon het bijna niet geloven. Mijn eerste lp was A Chorus Line.
Little Shop kende ik ook uit mijn hoofd. Dus dit leek me fantastisch om te doen.
Ik mocht zes keer terugkomen.
Ik ging naar binnen en Marvin zat weer een broodje met corned beef te eten.
Het was zo'n enorm broodje waar alles uit valt als je een hap neemt.
Maar Howard was altijd heel lief en attent.
Dan zat hij op het puntje van zijn stoel aantekeningen te maken.
Je wist dat hij een missie had.
Hij wilde een actrice die kon zingen. Geen zangeres die kon acteren.
Dat was het moment dat ik zeker wist dat ik met hem wilde werken...
...want hij begreep acteurs.
'UNTIL TOMORROW NIGHT' UIT SMILE
Voor Howard was het een droom die uitkwam. Hij wilde dit heel graag.
Hij kreeg de kans om met een topcast te werken...
...en met iemand van Marvins kaliber. Dit was zijn ticket naar Broadway.
Het gaat goed. Daar komt het op neer.
Wat mij betreft zitten we precies op het punt waar we moeten zijn.
En we weten wat we tussen nu en 11 december moeten doen.
11 december, de auditie voor de financiers.
Iedereen is erbij. Ook platenbaas en producent David Geffen...
...en vertegenwoordigers van de Shubert Organization...
...de machtigste Broadwayproducenten.
De vraag is of zij het ontbrekende bedrag bijleggen...
...of dat het doek voor Smile nu al valt.
Het antwoord? Het liep bijna niet goed af.
Het ging allemaal heel goed in die kleine ruimte...
...maar het zou veel geld gaan kosten om dit in een Broadwaytheater te gaan doen.
Het zou een grote productie worden en de producenten zagen het niet zitten.
Shubert en Geffen wilden het niet doen.
Maar Howard hield er niet van om afgewezen te worden en hij was dat ook niet gewend.
Het greep hem ook wel aan.
Ik weet niet waarom David en de Shubert Organization het niet aandurfden.
Dat hebben ze ook niet verteld. Maar hij was erg gekwetst.
Het voelde alsof ze hem lieten vallen.
Natuurlijk wist hij dat het een risicovol project was, maar toch voelde het zo.
Wat er ook gebeurde, Howard zou doorzetten.
Hij en Marvin wisten er andere producenten bij te halen.
Ze kregen het benodigde geld bij elkaar en zetten de productie voort.
Je zag dat er meer druk op de schouders van Marvin en Howard kwam te liggen.
Ze begonnen ook meer ruzie te maken.
Er was tussen hen nooit een klik die het schrijfproces bevorderde.
Tot dat punt klopt het.
WINNERS ALL SCHRIJFESSIE HOWARD EN MARVIN
Mag ik eerlijk tegen je zijn? -Ja, ga je gang.
Dat wordt toch niet de melodie? -Het probleem met Winners All...
Dit is het probleem daarmee.
er moeten verliezers zijn maar dat willen wij best zijn
Als ik dat doe... Daar klopt grammaticaal niets van.
'Je hebt winnaars en verliezers, maar we zijn allemaal winnaars.' Dat klopt niet.
Daar zit ik mee.
Marvin was de ster.
Howard had geen Tony, Pulitzer of Oscars gewonnen, zoals Marvin.
Dus hij kon zijn mening er niet doorheen drukken.
Is het een hit? -Wie weet.
24 NOV 1986
Het publiek was uitzinnig na de première.
We vonden het gewoon geweldig.
Na de voorstelling zijn we bij de New York Times op de krant gaan wachten.
Marvin Hamlisch ging er ook naartoe.
We hoefden de krant niet te zien, want we zagen al aan Marvins gezicht wat er stond.
We begrepen het al.
Ik heb Marvin niet meer gezien. Hij trok zich terug en verdween.
Howard wist dat het nu waarschijnlijk afgelopen was.
Hij was heel kwaad.
Hij was heel boos op de theatergemeenschap van New York.
Heel boos.
'POSTCARD' UIT SMILE
Hij liet zich nergens door tegenhouden.
Ik had het ook nog nooit meegemaakt dat hij zich uit het veld liet slaan.
Maar dat was nu wel gebeurd.
Het was verschrikkelijk.
Ik denk dat hij zich schaamde.
Hij wilde weg, de stad uit, zich niet laten zien.
Ik denk dat Jeffrey hem precies op het juiste moment trof.
Jeffrey Katzenberg stond op dat moment aan het hoofd van Walt Disney Studios.
Hij wilde graag dat Howard naar LA kwam.
'Beste Howard, ik ben blij dat we hebben kunnen afspreken.
Het is een prettig vooruitzicht om met jou samen te werken aan een aantal projecten.
Voor de combinatie van jouw talent en de naam Walt Disney...
...ligt veel moois in het verschiet. Met vriendelijke groet, Jeffrey.'
Ik was goed bevriend met David Geffen. Hij was een soort mentor voor me.
Hij wilde me voorstellen aan Howard Ashman.
Via hem heb ik Howard de eerste keer ontmoet.
Het was seideravond, we waren bij Howard thuis. We vierden Pesach.
Tijdens de maaltijd belde Jeffrey. Het was of hij Elia was.
Je wacht tot Elia verschijnt en dan belt Jeffrey.
Howard nam natuurlijk op, terwijl we midden in de seidermaaltijd zaten...
...want het was Jeffrey.
Jeffrey bleef maar doorzeuren. 'Wanneer kom je tekenen? Kom nou.'
In de Walt Disney Studios in Burbank zijn zoveel geweldige animatiefilms geboren.
Maar in de jaren 80 liep het toch wat terug.
De animatieafdeling was zelfs verplaatst naar een paar gebouwen in Glendale.
Dit is nog zo'n gezellig gebouw waar ze ons hebben ondergebracht.
Eens kijken wie hier zijn.
Hij ging naar LA. Hij dacht vast dat hij in een prachtig complex terecht zou komen.
Hij verwachtte de zeven dwergen te zien en een iconische plek te betreden.
Maar de animatieafdeling was verplaatst naar een industrieterrein verderop.
En Howard zat ineens in een caravan.
Ik had zoiets van: is dit serieus de Walt Disney Company?
Ik dacht echt...
...zitten we werkelijk in een caravan op een parkeerplaats naast een bowlingbaan?
Toen Howard in LA kwam...
...had hij veel besprekingen met regisseurs en producenten.
Vrij in het begin schreef hij een script met Tina Turner voor Ik, Tina.
Maar de liveaction-wereld trok hem nooit echt.
Net als op Broadway voelde hij zich in Hollywood een buitenbeentje.
Maar bij de animatieafdeling had je mensen die dol waren op tekenfilms...
...en die met hun ondergoed op hun hoofd rondliepen.
Daar voelde Howard zich veel meer thuis.
Eng, of niet?
Ik heb een achtergrond in musicals en dat is best interessant...
...want deze twee media hebben veel raakvlakken.
Toen ik door Disney werd benaderd om voor hen te komen werken...
...vroeg ik direct naar de animatieafdeling.
Ik vroeg of ik daar kon werken, want dat was wat ik hier graag wilde doen.
De sprookjestekenfilms van Disney hebben iets.
Dat was al zo in het begin bij Sneeuwwitje en Pinokkio.
Ik ben groot geworden met Pinokkio en Peter Pan.
Dat ik nu zelf aan zoiets mag werken...
Het is of je een bibliotheek hebt met boeken als Sneeuwwitje, Doornroosje...
...Assepoester, Peter Pan en Pinokkio.
Nu mag ik proberen iets te maken dat bij die boeken op de plank mag staan.
Dat is een lastige taak, maar tegelijk ook een geweldige.
Het is heel gaaf, omdat je een heel ander pakket aan vaardigheden moet aanboren...
...en anders moet werken.
Misschien is animatie wel de laatste plek waar je een goeie musical kunt maken.
Het is een heel andere wereld.
Jeffrey vroeg met wie hij wilde werken.
Hij zei dat hij Alan er graag bij wilde.
De eerste keer in LA was zo geweldig.
Je had er palmbomen, je had Sunset Boulevard. Het was geweldig.
Toen we bij animatie kwamen, vond ik het een verrassend kleine afdeling.
Mijn eerste contactpersoon was Peter Schneider...
...die ik kende als company manager van Little Shop of Horrors.
Hij had de leiding over de animatieafdeling.
Mijn eerste indruk van John en Ron was...
...dat het typische Amerikanen uit de middenklasse waren.
Nadat Howard het voorstel had gelezen, had hij al meteen een idee.
In het originele script hadden we een personage en dat was een krab.
Howard stelde voor om hem Jamaicaans te maken.
We stonden perplex. Het was iets heel anders dan wat we in gedachten hadden.
Howard was er al vroeg bij betrokken. We gingen naar New York, naar Howard.
Nog voor het script was geschreven, had hij al wat liedjesvoorstellen.
Ik denk dat hij alles praktisch al af had zodra hij het voorstel had gelezen.
Hij zei: 'Stel, we hebben een liedje dat Dat is mijn wens heet...
...het zou ook anders kunnen heten, maar stel...'
We zaten in Howards woning in Greenwich Village en toen kwam Alan erbij.
Hij speelde het voor op de piano en Howard zong de tekst...
...en het klonk geweldig.
Howard leerde ons hoe je een verhaal vertelt door middel van een liedje.
Het leek me voor mezelf leuk om te proberen meer details te geven...
...maar het toch als een ballad te laten klinken.
Het is haar wens. Zo wordt nog maar eens duidelijk waar de film over gaat.
Haar wens staat centraal in de film.
Door het haar te laten zingen, vergeet je dat niet meer. Ze wil graag een mens zijn.
Aan het einde wordt ze een mens en leeft ze lang en gelukkig. Dat is haar wens.
Wat zei hij daar nou?
Je hoofdpersonage moet een sterke wens hebben...
...en een liedje wat daarover gaat.
Voordat Howard er was, hadden we dat nooit bedacht.
Je zou denken dat we dat wel wisten.
Je kon met elk creatief probleem bij hem terecht.
En nog steeds is hij de enige die ik ooit heb ontmoet...
...die 90% van de keren dat ik bij hem kwam met een probleem...
...een oplossing had die werkte.
Ik was bezig met de vormgeving van Ursula. In het script werd ze omschreven...
...als een soort Joan Collins.
Dus we hadden schetsen van een dunne vrouw met hoge jukbeenderen en zwart haar.
Ze was een soort punkachtige bikermoeder. Ze zag er heel gek uit.
Ik heb me ook laten inspireren door de travestiet Devine.
UIT JOHN WATERS' FEMALE TROUBLE
Dat kwam naast een stel andere ontwerpen op het bord terecht.
Toen Howard Ashman de ontwerpen kwam bekijken...
...sprong dat er voor hem uit.
Pat is geweldig, maar je hebt het heksennummer pas echt gehoord...
...als je Howard of zelfs Audrey II hebt gehoord.
Hij is... -Beter van niet.
WERKOPNAME AL DIE KOMMER EN KWEL
Iedereen schrijft liever voor kapitein Haak dan voor Peter Pan.
Dat is gewoon leuker. Ik weet niet waarom. En vooral Ursula is een leuke slechterik.
Niet alleen omdat ze een octopus is...
...en omdat er veel beweging in haar onderlijf zit...
...maar ze is ook een heel verfijnd personage.
Ze is welbespraakt en dat is leuk voor een tekstschrijver.
Ik kon meer doen met rijm en meer woordgrapjes maken...
...en een verfijndere humor toepassen.
Ik zie haar nummer ten eerste als een soort komedienummer...
...en als een personagenummer en ten derde kon je vanuit haar verder met het verhaal.
Aan het begin van het nummer kent Ariël Ursula nog helemaal niet.
En aan het eind is ze een mens. Er gebeurt heel veel in die drie minuten.
Goedenavond. Dank u voor uw komst naar de 92nd Street Y...
...voor de opening van onze serie Plays into Film.
Deze serie is ontstaan uit werken die van één medium zijn vertaald naar een ander.
3 MAART 1988
We zijn verheugd dat Mr Menken en Mr Ashman hier zijn.
Een groot applaus. Dank u wel.
Ik ben erg blij dat ik vanavond Howard Ashman en Alan Menken mag interviewen...
...en dat ze wilden aanschuiven om te praten over Little Shop of Horrors.
Het lijkt me interessant om vanavond dieper in te gaan op de muzikale film...
...die in Hollywood weer een opleving lijkt te hebben.
Klopt het dat het een heel ander proces is om van een musical een film te maken...
...dan om van een toneelstuk een film te maken?
Kun je daar antwoord op geven? -Ja, het is gekkenwerk.
Echt. Ik weet niet waarom mensen denken dat filmmusicals werken.
Dat was natuurlijk wel zo tijdens de recessie...
...en misschien ook nog in de jaren 40 en 50...
...maar de kern van dat medium is gewoon heel lastig.
Als mensen in zingen uitbarsten, is dat in het theater al gek...
...maar als je het op beeld vastlegt, is het nog gekker.
Kun je uitleggen welke verschillen er zijn tussen de toneelversie en de film?
We zien nogal drastische veranderingen. Kun je daar iets over zeggen?
Films worden eerst getest bij een publiek. Het is eigenlijk net als met tandpasta.
Dat komt misschien als een verrassing.
Tijdens dat previewproces...
...namen we de kaartjes door die het publiek had ingevuld.
Ik heb ze gelezen. Ik heb de ingevulde kaartjes gezien.
Die jongeren van een jaar of 15, 16, 17...
...die ze hadden verzameld om te bepalen welke films Amerika dat jaar zou zien...
...schreven dingen op als: 'Waarom gingen ze zingen?'
Maar buiten dat ben ik ontzettend blij...
...dat we zijn beland in een wereld waar muziek in films wel werkt...
...en dat zijn de animaties van Disney.
Er lijkt toch nog een plek te zijn waar Broadwayvaardigheden van pas komen.
Ik denk dat er misschien...
Howard was een paar dagen voor dat interview naar de dokter geweest.
Hij had al een paar weken last...
...van witte vlekken in zijn keel en op zijn tong.
We wisten allebei dat dat spruw was...
...en dat dat voorkomt bij mensen met een aangetast immuunsysteem.
De dokter wilde hem op hiv laten testen, maar dat wilde hij niet...
...omdat hij zijn verzekering zou kwijtraken als dit in zijn dossier kwam.
Daarop stelde de dokter voor een t-celonderzoek te doen.
Hoe denk je dat de toekomst van de nieuwe Amerikaanse musical eruitziet?
Ik weet het echt niet.
We zien het somber in. -Ik weet het niet.
De uitslag kwam de middag voor het interview in 92nd Street Y.
Het aantal T-cellen was zo laag dat het wel duidelijk was dat hij hiv had.
Het was voor ons allebei een enorme klap. We waren kapot.
Ik zei dat hij natuurlijk niet naar die lezing kon gaan.
Ik zat letterlijk te trillen.
Maar hij zag geen reden om niet te gaan.
Dus we zijn allebei in de taxi gestapt en naar 92nd Street Y gegaan.
Howard, heb je nog een theaterproject op stapel staan?
Nee, niet echt. Misschien als ik de moed weer heb verzameld.
Maar op dit moment nog niet. Ik ben er even tussenuit.
Bedankt voor jullie komst en tot volgende week.
Als ik het luchtiger doe, dan...
16 AUGUSTUS 1989 OPNAMESESSIE
Misschien moet ik naar achteren. -Ja.
Ik had het idee dat Howard zich schuldig voelde...
...na het plotselinge, dramatische eind van Smile...
...en dat hij me daarom de kans gaf om auditie te doen.
Ik weet nog dat ik die eerste paar dagen heel erg nerveus was.
Hij was zo perfectionistisch...
...wat betreft een monoloog die toevallig in liedjesvorm was geschreven.
Dat is dus Dat is mijn wens.
Op een gegeven moment had ik het 25 of 30 keer gezongen...
...en toen vroeg ik of Howard het niet gewoon kon voordoen.
Dan kon ik hem nadoen.
heel tolerant
en ik wil zo graag als ik hen iets vraag
Toen we aan het opnemen waren, zette je het veel meer aan, toch?
Hou het klein...
Na de diagnose veranderde alles.
Maar zijn werk hield hem op de been.
Daardoor wilde hij doorzetten en blijven leven.
Je doet het trouwens geweldig.
Ik begrijp het. Het moet intiemer.
Alsof je voor een publiek van 1500 man in het Lunt-Fontanne staat.
daar wil ik heen als dat toch kon
heerlijk genieten warm in de zon
dat is mijn wens, net als een mens bij hen te zijn
We wilden liedjes maken die het verhaal vertelden.
Liedjes die voortgang in het verhaal brachten...
...die belangrijk waren voor het verhaal en zorgden voor ontwikkeling.
Het is dus niet zomaar even een liedje tussendoor.
Op een gegeven moment probeert de krab de zeemeermin ervan te overtuigen...
...niet naar boven te gaan en haar leven te veranderen.
Dus hij moet Diep in de zee zingen en zij moet Dat is mijn wens zingen...
...want ze wil zo graag op het land leven.
Kus haar dan is ook zo'n mooi voorbeeld, want als de prins haar niet kust...
...zal er iets vreselijks gebeuren. Dan raakt ze hem kwijt.
Ik wil het verhaal niet verklappen, maar het is een heel gespannen situatie.
En dan komt dat liedje. Dus de liedjes voegen altijd wat toe.
Super. -Een betere opname zul je niet krijgen.
Geweldig.
Zijn jullie tevreden? -Ja.
Ik weet nog dat we de animatie voor Dat is mijn wens klaar hadden...
...en Jeffrey zei na de vertoning dat hij dat nummer eruit wilde. Hij vond het saai.
Als je bij een langzaam nummer zonder al te veel poespas komt...
...verlies je de aandacht. Zeker kinderen.
Wij waren erop getraind dat soort momenten te herkennen.
Ik heb gezegd dat ze erover moesten nadenken om dat nummer te schrappen.
'Over mijn lijk', zei Howard Ashman. 'Dan wurg ik je.'
Howard genoot van het proces en niemand mocht zich met de leiding bemoeien.
Toen we aan De Kleine Zeemeermin werkten...
...vond ik een memo onder het kopieerapparaat.
Ik pakte het en wilde het teruggeven aan degene die het was vergeten.
Ik las het en er stond dat er door Howard te veel tijd in ging zitten...
...dat er dingen over moesten en dat hij de studio te veel tijd en geld kostte.
En dat ze hem misschien beter konden ontslaan.
Elke film had een liedje wat bijdroeg aan het succes van de film.
Dat had elke film.
Denk maar aan Als er eens een ster verschiet, of welk voorbeeld dan ook.
Op zichzelf is er misschien niet veel aan, maar in het geheel is het heel belangrijk.
Op bepaalde momenten wil je worden geraakt.
Ik wil hem niet met Walt vergelijken...
...maar hij had een zekere invloed op mensen. Een heel grote invloed zelfs.
Als Howard het zei, geloofde iedereen het.
We hebben er veel over gediscussieerd, maar hij heeft uiteindelijk gelijk gehad.
Het is zelfs een scène geworden die iedereen bijblijft.
Hij ging naar Disney om te doen wat die dag op stapel stond...
...en als hij thuiskwam, werd hij aan het infuus gelegd...
...om hem vocht en medicijnen toe te dienen.
We hebben van onze woonkamer een soort van ziekenhuiskamer gemaakt.
In het begin was het gemakkelijk te verbergen.
Er leek niets met hem aan de hand.
Hij heeft een jaar, of zelfs twee jaar, goed kunnen functioneren.
Het ging heel geleidelijk aan slechter.
Ik heb er nooit aan gedacht dat hij aids zou kunnen hebben.
Maar ik weet wel dat er dagen bij waren dat Nancy hem van de bank moest halen...
...en hem naar zijn werk moest sturen.
Toen we hoorden dat Howard ziek was, sloeg dat wel in als een bom.
Zijn werk bij Disney, het huis...
Wat moesten we nu we dit nieuws hadden gekregen?
We spraken af dat we zouden doorgaan met de bouw.
We hebben een huis vlak bij de bouwplaats gehuurd.
We woonden in Beacon. Dat was in de buurt.
Er was zoveel te doen en het ergste was dat het geheim moest blijven.
Niemand mocht ervan weten. We hebben het lange tijd aan niemand kunnen vertellen.
Je zou het liefst weg willen gaan, je verstoppen, niets hoeven uitleggen.
Daarom zijn we ook vertrokken uit New York.
Als we in mijn studio aan een nummer werkten...
...en het niet zo ging als hij wilde, dan werd hij kwaad.
Hij wilde een versie van het nummer opnemen en hij had een Walkman Pro.
Een Walkman Pro was in die tijd het beste van het beste.
Daar had hij een microfoontje voor dat erin kon, waarschijnlijk niet eens duur.
Maar de verbinding haperde. Hij stoorde.
De meeste mensen zouden dan gewoon een ander microfoontje halen.
Maar Howard gooide zijn Walkman Pro kapot tegen de muur.
Hij zei dat ik er niet aan mocht komen.
Ik dacht toen dat het misschien aan mij lag.
Is hij zo teleurgesteld in mijn werk of...
Dan zei ik dat ik even weg moest en heb ik echt even een potje zitten huilen.
Het was gewoon zo zwaar.
Ik denk dat dat kwam doordat hij wist dat hij ziek was.
En wij wisten van niks.
Maar de woede die dat met zich meebrengt...
...dat je weet dat je leven waarschijnlijk te vroeg zal eindigen...
...en dat er geen tijd meer is om je werk te voltooien.
Er was niet genoeg tijd om het goed te doen.
En dan staan al die idioten ook nog in de weg.
Daarom wilde hij geen bemoeienis van anderen.
We waren begonnen aan Aladdin terwijl we nog bezig waren met De Zeemeermin.
Dat was geweldig.
HOWARD ALS ALADDIN IN 1965
Aladdin was in het begin een knipoog naar de Road-films van Hope en Crosby.
Had ik maar een drankje.
En ook naar de tekenfilms van Fleischer. Het was heel gelikt en amicaal.
Zo'n vriend als ik was sterk geïnspireerd door de malle toeren van Fats Waller.
Het was duidelijk dat Howard Aladdin helemaal geweldig vond.
Dat snapte ik ook wel, want hij had als kind zelf de hoofdrol gespeeld.
Terwijl hij nog bezig was met De Zeemeermin...
...kwam hij aanzetten met een 30 pagina's tellend voorstel en een stel liedjes.
Dat waren geen eenvoudige liedjes, maar ingewikkelde, verhalende teksten...
...geschreven zoals alleen Howard en Alan dat konden.
Iedereen stond er versteld van.
Voor een liedjesschrijver...
We kunnen beginnen met...
...begint het werk niet bij de eerste noot.
Het begint met het ritme... -Gesproken tekst.
...en dan een gebeurtenis waar het lied uit voortkomt en waar het over moet gaan.
Nog meer gesproken tekst. -En wat er na het liedje gebeurt.
WERKOPNAME OOSTERSE NACHT
Howard was geniaal in het bepalen van al die kleine details...
...en ze er op de juiste manier in verwerken.
De eerste drie of vier liedjes, Zo'n vriend als ik, Prins Ali...
...die zou niemand anders kunnen schrijven.
Het was gewoon fantastisch wat er allemaal uit Howards pen kwam.
WERKOPNAME PRINS ALI
Schitterend. Weergaloos.
Mensen denken dat het voor Disney geen moeite kost om een verhaal te vertellen.
Het rolt gewoon uit je ogen en klaar is Kees.
Dat is niet zo.
Disney bestaat uit mensen die met hun tekenspullen aan een bureau zitten...
...om iets te maken dat vermakelijk, grappig en ontroerend is.
PLOT-OVERLEG
Maar heel vaak draait het op niks uit.
We moeten de kern van Aladdin door en door begrijpen...
...en daar zijn we nog niet.
We hebben de film aan Jeffrey laten zien en we zijn langs Don Ernst geweest.
Dat was de producent van de film. Hij riep ons naar binnen. 'Wat is er?'
'Jeffrey zei dat hij het verschrikkelijk vond. De hele film was verschrikkelijk.'
Dus we zijn bij Jeffrey verhaal gaan halen.
Hij zei dat het voor geen meter werkte...
...en dat hij ondertussen bezig was met de gastenlijst voor het feest van zijn vrouw.
Aladdin werd op pauze gezet...
...en iedereen stapte in het vliegtuig en ging naar Walt Disney World in Florida.
Mijn vrienden zijn nerveus, want ik vind alles wat ik doe verschrikkelijk.
Alles waar ik me aan verbind.
Dit is de eerste film waarover ik heb durven zeggen dat ik hem echt goed vond.
Ik ben echt heel tevreden.
Als je aan een normale film werkt... -Normale film.
...kan er van alles misgaan. Het weer, het budget.
Wat kan er misgaan bij een Disneyfilm?
Bij elke film die er wordt gemaakt, zijn er wel spanningen en discussies.
Vooral in creatieve zin.
Howard moest naar persbijeenkomsten die per dag wel acht uur duurden.
In die tijd had hij een katheter in zijn borst...
...en kreeg hij dagelijks kuren toegediend die we zelf konden geven.
Ik hielp hem daarbij. Dat was om infecties de baas te blijven.
Toen wist niemand het nog.
Het was de bedoeling dat we in attracties gingen.
We hadden iemand die ons rondleidde...
...en die meeging in de achtbaan als Howard zich niet goed voelde.
Alles om zijn geheim te bewaren, om hem overeind te houden...
...en te zorgen dat hij die twee dagen alle interviews kon doen.
Dat was ontzettend moeilijk.
Howard zei dat hij tranen in zijn ogen kreeg toen hij de parade zag.
Hij realiseerde zich namelijk dat dit na zijn dood nog steeds zou voortbestaan.
Ik dacht dat hij geroerd was omdat hij trots was op wat hij had gemaakt.
Ik wist niet dat hij eigenlijk op iets anders doelde.
En de Oscar gaat naar...
26 MAART 1990
...Alan Menken en Howard Ashman voor Diep in de zee uit De Kleine Zeemeermin.
Ik zal geen vissengrapjes maken, maar alleen mijn dank uitspreken.
Bedankt, Jeff Katzenberg, Peter Schneider, Sam Wright, die het nummer zong...
...en natuurlijk John Musker en Ron Clements...
...want De Kleine Zeemeermin is van hen. Ik ben ontzettend blij. Bedankt.
Na afloop zaten we met onze drie beeldjes bij het Governors Ball.
Howard vertelde me dat hij ontzettend blij was...
...maar dat hij, als we terug waren in New York, iets wilde bespreken.
Ik vroeg wat dan.
Ik dacht dat hij niet meer met me wilde samenwerken.
Ik weet niet waarom ik er niet aan dacht dat er iets met Howard aan de hand was.
De Oscaruitreiking was volgens mij op zondagavond...
...en we spraken op dinsdag af bij hem thuis.
Ik kwam zijn woonkamer binnen en vroeg hem waar hij het over wilde hebben.
Toen vertelde hij dat hij ziek was.
En ineens vielen alle dominosteentjes om.
Hij zei dat hij blij was dat hij het me nu vertelde...
...omdat hij wist dat het wel goed met mij zou komen.
Hij vertelde me gewoon dat hij doodging.
En hij was nog niet eens 40.
'Ik ga dood en ik ben blij dat ik weet dat het wel goed komt met jou.'
In die tijd was je ten dode opgeschreven.
Nu hoorde je dat deze geweldige man, waar je het zo leuk mee had...
...waar je zoveel moois mee hebt gemaakt, over niet al te lange tijd zou sterven.
Dat werkt heel ontnuchterend.
Ik was boos op hem toen ik het hoorde.
En ik was boos omdat hij er niet bij elke opnamesessie bij was...
...van De Kleine Zeemeermin.
Hij kon niet reizen.
Maar hij verzon een smoesje.
Ik was boos dat hij het ons niet eerder had verteld.
Als we het hadden geweten, hadden we de muziek in New York opgenomen.
Hij wilde niet dat iemand het wist. Hij was bang voor wat men zou zeggen.
Bang voor kritiek en voor de mening van anderen.
Hij zei dat hij het niet had verteld omdat hij niet wist hoe Disney zou reageren.
'Ik ben een homoseksuele man en ik werk aan een kinderfilm.
Ik wilde niet worden ontslagen.'
Hij genoot ervan aan die films te werken...
...en dat was het belangrijkst voor hem, en wat hij het liefst wilde doen...
...in de tijd die hij nog op aarde had.
Niemand wist toen nog hoelang hij nog had, maar hij wist dat hij ziek was.
Hij was doodsbang, maar hij dacht niet aan opgeven.
Niemand kon hem van zijn werk afbrengen.
BELLE EN HET BEEST
Iemand had me de reel laten zien.
Het zag er gelikt uit, maar weinig inspirerend.
Iemand omschreef het als een geanimeerd kostuumdrama.
Toen zei Jeffrey dat we Howard en Alan erop moesten zetten...
...want zij zouden er wel iets moois van kunnen maken.
Hij wist dat het niet gemakkelijk zou zijn om naar Californië te gaan...
...en uiteindelijk zelfs onmogelijk.
Dus dat moest hij Jeffrey eerlijk vertellen.
Toen Howard terugkwam, waren we allemaal heel benieuwd.
'Jeffrey was ineens heel aardig en hij vroeg zelfs hoe het voor mijn moeder was.'
Hij zei dat hij steeds zwakker werd en dat zijn uithoudingsvermogen verminderde.
Hij wilde al zijn energie in het creatieve proces kunnen steken.
Ik vroeg hoe ik hem daarmee kon helpen.
Hij antwoordde dat een groot deel van het proces naar hem moest komen...
...in plaats van andersom, en vroeg of ik dat voor hem kon regelen.
Ik zei dat dat alleen kon door toe te geven dat hij een diva was...
...te zeggen dat hij van groot belang was voor de film en het bedrijf...
...en dat mensen dus naar hem moesten komen.
Wacht, we moeten al onze storyboards en apparatuur...
...uit elkaar halen en met zijn zevenen naar New York vliegen...
...en alles bij Howard weer in elkaar zetten?
Het was alsof we de berg naar Mohammed brachten. Waarom?
Het voelde als: Howard heeft een Oscar op zijn schoorsteenmantel...
...dus we moeten nu naar hem toe.
We kwamen aan in het plaatsje Fishkill, ten noorden van New York.
We pakten alles uit. Onze storyboards, papier, potloden, snoeprepen...
...alles wat een animator maar nodig had. Howard kwam elke ochtend langs.
Hij had altijd donuts mee. En dan begonnen we.
Het was heel inspannend, want Howard had een heel specifiek beeld voor ogen.
Het was moeilijk. Sommige dagen ging het heel goed...
...en andere dagen niet.
Hoi, Linda. Met Howard en Alan.
We hebben een ruwe demoversie van het openingsnummer voor je. Goed?
Onze opzet voor Belle en het Beest was een opening zonder liedje.
Belle vertrekt van huis en gaat naar het dorp.
Ze komt Gaston en LeFou tegen, ze haalt brood en een boek.
En dan komt ze thuis. Howard zei: 'Geef maar hier.'
Hij ging er met Alan mee aan de slag en maakte er een fantastische operette van...
...waarin alles gebeurde binnen een liedje van vijf minuten.
Maar hij durfde het niet naar Disney te sturen.
We stuurden Belle en Kom erbij op.
Maar dit geweldige nummer niet, want hij was bang dat ze ons zouden uitlachen.
Ze hadden immers niet gevraagd om een lang openingsnummer met tegenmelodieën en...
Waar zijn we mee bezig?
Hij was bang voor vernedering.
We waren allebei mensen die een groot deel van onszelf blootgaven via ons werk.
Want ons werk is onze emotionele uitlaatklep.
8 JUNI 1990
Daar moet iets komen dat...
David vond dat het daarna weer kleiner moest.
Je vond dat je niet direct van tempo moest veranderen, toch?
Wil je dat we eerder versnellen? -Ja, je bouwt het langzaam op.
Het gaat niet om het tempo.
Ik snap wat je bedoelt. Het komt niet op...
Een groot deel van het orkest dacht dat, want het werd veel zachter.
Misschien is dat het wel.
Kan het blijven... -Er is daar veel zang.
Toen ik terugvloog had American Airlines een keer een potje op een dienblad...
...met melk en suiker erbij.
En het theezakje hoort in de pot te zitten.
Om te trekken.
Want als het geen kokend water is, krijg je geen thee.
Met water uit de kraan.
Ik heb een hele theepottenverzameling.
Ik kan je alles over thee vertellen.
We zijn zeer vereerd je hier te mogen begroeten.
En nu mag je je ontspannen...
...terwijl de eetzaal je voorstelt aan je diner.
kom erbij, kom erbij zet je zorgen maar opzij
Ze waren fantastisch. Ik weet nog dat zowel Jerry Orbach als Angela erbij waren.
Het was de musicalhemel.
Het was geweldig om die studio in New York binnen te gaan...
...en dat hele orkest en dat hele koor alles live te zien spelen.
We hebben de soundtrack gemaakt alsof het een musical-castalbum was.
Howards aanwijzingen waren altijd duidelijk.
Hij gaf nooit halfbakken, vaag commentaar.
Hij gaf altijd precies aan om welk woord het ging...
...en op welk woord meer nadruk moest komen.
Hij kon heel goed uitleggen wat hij precies wilde.
'al die zorgen eet je weg'
De muziek zwelt daar flink aan. Misschien moet ik Danny vragen dat in te tomen...
...zodat je niet zo je best hoeft te doen om erbovenuit te komen.
Het zijn losse sporen, toch? -Dat is zo.
Ik vroeg me alleen af of je jezelf kunt horen.
Ik doe het een keer hard en een keer zachter, dan kijken we wel.
Dan moet er ook nog minstens één in deze opbouw.
Dan komt voor jou 'kom erbij'.
't is een gast die ons met haar komst verrast
haal de wijn voor het festijn pak servetjes uit de kast
wil jij twee kopjes thee? nou, daar zit ik echt niet mee
als het water staat te zingen gaan mijn kopjes vrolijk springen
in mijn thee heb ik trek wat zie ik daar: een vlek?
haal 'm weg, we hebben hier een eregast is het zo naar je zin?
Dit is een heel goede take.
Dave, dit is hem.
Even luisteren.
Laten we even wachten op Jerry en Angela.
gang voor gang, keer op keer
tot je gilt: ik kan niet meer
en als je naar bed toe gaat, dan zingen wij
wij hopen dat vanavond jou het eten aanstond
kom erbij, kom erbij, kom erbij
kom er toch bij
Het was zo'n scherp contrast.
De vreugde en de magie van die film...
...en het feit dat hij de dood in de ogen keek...
...terwijl hij pas 39 was.
Ik weet nog dat ik op een avond tot laat wilde doorwerken. Dat deed ik vaak.
Ik wilde het namelijk af hebben.
Ik weet niet wie het tegen me zei, misschien Howard zelf wel...
...maar het ging die avond niet.
Die avond werd ik bijgepraat over de situatie.
Want als het zo geleidelijk gaat... Ik kon niet aan hem zien dat er iets was.
Maar als het dan wordt gezegd, denk je: natuurlijk.
Hoe ging de sessie de vorige keer? -Geweldig. Hebben jullie het gehoord?
Nee, nog niet. -Angela is geweldig.
Super. -Ze kwam echt tot bloei.
We hebben haar gewoon haar gang laten gaan. Het was super.
Ze heeft een paar takes opgenomen, maar het was heel goed.
Ik ben er heel trots op. En de orkestratie van Dood het beest is fantastisch.
Hoe gaat het met jou? Kun je het nog opbrengen om naar de sessie te komen?
Qua uithoudingsvermogen? Dat gaat eigenlijk best goed.
Ik houd het wel vijf, zes uur vol.
Acht of tien uur lukt me niet meer.
Zo is het nou eenmaal.
Na vijf, zes uur heb ik de energie gewoon niet meer.
Toen we weer aan Aladdin gingen werken, wist de hele wereld dat Howard ziek was.
Er moest een lied voor Jafar komen. We wilden proberen een lied te schrijven.
Howard koos het moment waarop Jafar de macht heeft...
...en dat Aladdin alles een voor een wordt afgenomen.
Op dat moment had Howard last van neuropathische pijnen.
Dan had hij geen gevoel meer in zijn vingers, of was hij zijn stem kwijt.
Hij kon slechter zien. Het ging steeds slechter.
Hij had voor Jafar het vrolijke nummer Verneder die jongen bedacht.
En een voor een werd Aladdin alles ontnomen...
...tot hij niets meer overhad.
We hadden allemaal wel in de gaten dat er een onderliggend verhaal was.
Grote kunstenaars laten je de wereld van een andere kant zien.
Dat lukt ze alleen door je hun wereld te laten zien.
Ik denk dat Howard ons met deze tekst zijn wereld en zijn verhaal liet zien.
Met Dood het beest in Belle en het Beest...
...probeert hij een bepaald standpunt...
...op een subtiele manier te laten doorschemeren.
Hij wilde er geen politiek theater van maken...
...maar ik denk dat hij personages wilde laten zien...
...die een zekere mening hadden over bepaalde onderwerpen.
Dood het beest is een weergave...
HOMOSEKSUALITEIT IS TEGEN DE WIL VAN GOD
...van mensen die een zondebok zoeken voor hun problemen...
GOD HOUDT NIET VAN HOMOSEKSUALITEIT
...een slechterik aanwijzen en hem proberen te doden.
'BEROUW' IS GEEN SLECHT WOORD
Er was veel onwetendheid wat aids betreft.
Mensen dachten nog steeds dat je het kon oplopen van een eenvoudige aanraking.
HET IS EEN STRAF VAN GOD
Dat alleen zedeloze mensen het konden krijgen...
...en mensen die het verdienden. Als je daar blijkbaar bij hoorde...
ONDERZOEK, GEEN HYSTERIE
...vroeg je erom te worden geschuwd.
Je kunt Belle en het Beest nooit los zien van de aidsepidemie...
...want het is een weergave van die tijd.
Het is een aidsmetafoor...
...waarvan ik niet eens weet of de makers zich daarvan bewust waren.
Mensen vragen zich af of hij met Dood het beest en het beest aids bedoelde.
Ik vind dat allemaal maar onzin.
Hij betrok zijn privéleven nooit in zijn werk.
Maar Howard was wel een gevoelsmens.
Hij kon zichzelf goed in anderen verplaatsen.
Het is niet zo dat hij zelf een zeemeermin wilde zijn.
Maar hij verplaatste zich in Ariël en haar situatie. Dat is empathie.
Van daaruit kun je een personage creëren.
Dat is de definitie van een kunstenaar.
Daarom was hij zo briljant. Het was hem niet om politiek te doen.
Hij was een mens, met menselijke problemen en menselijke gedachtes.
Hij liet de vriendelijkheid van de mens zien.
Dat is zijn geschenk aan ons allemaal.
WAT IS EEN BEEST? WAT IS MENSELIJK?
Als ik ergens spijt van heb, uit onze laatste jaren samen...
...heeft dat vooral te maken met de beslissing om het huis te bouwen...
...en om daar afgezonderd te leven, buiten de stad.
De laatste paar maanden waren nogal chaotisch.
Hij werd opgenomen in het ziekenhuis en hij had werkverplichtingen.
We hebben niet veel tijd meer samen als partners doorgebracht.
Hij kon de trap niet meer op, dus hij sliep in een andere kamer.
Ons enige contact bestond eruit dat ik hem vroeg waar ik hem mee kon helpen.
Ik gaf hem zijn medicijnen, ik zorgde dat hij op tijd at.
We volgden gewoon een schema.
Ik had het huis ontworpen voor ons, maar we hadden geen toekomst meer.
Dat was mijn herinnering daaraan.
Ik denk dat we...
...lang voordat hij uiteindelijk stierf al afscheid hadden genomen.
Ik weet niet of het kwam doordat de ziekte hem zo uitputte...
...maar hij was veel zachter geworden.
In het begin was hij best wel fel.
Hij was natuurlijk kwaad, want hij had die stomme ziekte gekregen...
...en hij wist dat genezing niet echt mogelijk was.
Dus we hadden wel zoiets van...
...hij gaat net lekker en nu komt die stomme ziekte roet in het eten gooien.
We waren zo bezig met het werk dat...
De laatste sessie van Belle, nog voor we echt bezig waren met Aladdin...
...hielden we de telefoon in de lucht...
...zodat hij in het ziekenhuis kon meeluisteren.
We schreven liedjes in het ziekenhuis. Ik schreef Prins Ali.
Ik had een keyboard meegesleept naar St. Vincent's Hospital.
We hebben het letterlijk op zijn bed geschreven.
Ik heb hem in het ziekenhuis bezocht. Ik kuste hem op zijn wang.
Ik hield zijn hand vast en vertelde hem dat we van hem hielden.
Ik weet nog dat ik de gang op liep...
...en in huilen uitbarstte.
We gingen bij hem op bezoek. Hij woog nog maar 40 kilo.
Hij kon niet meer zien en zijn stem was bijna weg.
Belle en het Beest was nog lang niet af. We gingen bij Howard langs...
...en we wisten dat dit waarschijnlijk de laatste keer was dat we hem zagen.
Ik boog me voorover om afscheid te nemen...
...en te zeggen wat hij voor ons betekende. Ik zei: 'Dit geloof je niet.
Iedereen is gek op deze film. Wie had dat ooit gedacht?'
En Howard zei: 'Ik.'
Op 14 maart werd ik 's ochtends wakker uit een droom.
In die droom ging ik bij Howard langs in het ziekenhuis.
Hij begroette me en vroeg me of ik hem wilde helpen opstaan.
Ik deed mijn armen om hem heen en tilde hem voorzichtig op...
...maar hij woog niets.
Toen zag ik dat hij een zwarte mantel droeg en toen legde ik hem op het bed.
Ik werd wakker en ik weet nog dat ik naar de klok keek.
Het was iets van zes uur of zo.
Dat was het tijdstip waarop Howard overleed.
Howard vond het geweldig om te doen.
Hij had er plezier in om je mee te nemen op reis, samen met hem.
Daar ging het die dag in zijn kamer om.
Hij had een fantasiewereld voor mij gemaakt.
Daar zagen we nog maar het topje van de ijsberg.
Wie weet wat hij nog meer had kunnen maken.
Howard en ik leefden samen.
Ik ben trots dat ik dit in ontvangst mag nemen, al is het wel bitterzoet.
Dit is de eerste Academy Award die is toegekend aan iemand die stierf aan aids.
Na zijn dood...
...dacht ik dat ik wel iemand anders zou ontmoeten met een vergelijkbaar talent.
Maar dat gebeurde niet.
In de geschiedenis van de animatie, de film en de musical...
...heeft hij een onuitwisbare indruk achtergelaten.
En hij wordt nog steeds onverminderd gewaardeerd.
Wat hij te geven had, was zo sterk en hij bracht zoveel licht...
...dat het vandaag nog net zo sterk is als toen.
Hij was de kracht achter dit alles.
Het is geboren uit zijn hart en zijn ideeën.
Hij heeft het zelf niet meer mogen meemaken, maar zijn werk leeft voort.
Ondertiteld door: Jessica Rietveld