In opdracht van 14-18 Now en The Imperial War Museum
Ik gaf mijn jeugd op om een taak uit te voeren...
en een brute oorlog door te maken.
Elk jaar was het een andere oorlog.
Je reacties waren ook totaal anders.
De intensiteit veranderde zozeer dat...
iedereen die in 1914 was geweest en in 1917 terugkwam...
het niet had herkend als dezelfde oorlog.
Ik kan maar één ding zeggen. Ik had het niet willen missen.
Het was soms vreselijk, maar ik had het niet willen missen.
Als ik het over kon doen...
zou ik alles weer doen. Ik genoot van het leven in dienst.
Ik was nog nooit zo opgewonden geweest.
Als een jongen die voor het eerst naar een toneelstuk gaat.
Ik besefte niet dat het ongewoon was.
Er moest werk verricht worden en dat deed je.
We hadden allemaal...
het idee dat...
het oorlog was en we Duitsers moesten doden.
Zo zagen we het.
Ik heb er geen spijt van. Ik wou dat ik het niet meegemaakt had...
maar ik heb geen spijt, want ik ben veilig.
Er waren goede en slechte tijden in Frankrijk.
Maar je accepteerde het.
Ik raakte twee keer gewond en vergast, maar het deed me niets.
Ik maakte er het beste van.
Ik accepteerde het zoals iedereen.
We waren blij en we verwachtten dat het zwaar was.
Het was zwaar, maar we klaagden niet.
Er was geen opwinding.
Je had zo vaak doden en gewonden gezien...
dat bloed je niets deed.
We waren professionals. Voor ons was het gewoon werk.
Het zou niet juist zijn om te zeggen dat je ervan genoot.
Maar nadien had je een fijn, warm gevoel dat je nuttig was geweest.
Het deed me weinig...
omdat ik weinig levenservaring had.
Ik was een kind, zoals de anderen.
Het was meer een spel waar we van genoten.
Behalve dan het onder vuur liggen en zo.
Het maakte een man van me.
Ik was niet de man geworden die ik nu ben als ik niet had gediend.
Je leerde voor jezelf te zorgen. In je burgerleven...
deed je moeder alles.
Je moest leren zelf te koken, je sokken te stoppen...
je knopen aan te naaien en dat soort dingen.
Het was gewoon werk.
Ik wist dat ik niet alleen was, dat ik niet alleen vocht...
en dat wat anderen overkwam, mij ook kon gebeuren.
Ik had geen spijt.
Ik had geen vrouw, geen vriendin.
Geen spijt, geen gruwelen.
Als je dat overleeft, kun je alles overleven.
We wisten dat het niet boterde tussen Engeland en Duitsland.
We wisten dat de keizer zijn rijk wilde uitbreiden en zo.
Tijdens die zomer werd er gepraat over problemen in de Balkan.
Daar waren we niet in de buurt, dus maakten we ons geen zorgen.
Het was dat gedoe in Servië. Toen die man werd doodgeschoten.
Ik was op de hoogte van de politiek en besefte...
dat er problemen rezen tussen Engeland en Duitsland.
Het was een prachtige ochtend, 4 augustus.
We zaten allemaal om tafel.
We begonnen het rugbydiner met het Duitse team.
Hier zat een Duitser en naast hem een Engelsman.
Naast hem een Duitser, enzovoorts.
Halverwege het diner kwam er een koerier...
met het nieuws dat er oorlog was uitgebroken.
Er was een groot plakkaat. 'Duitsland de oorlog verklaard'.
We wisten niet wat we moesten doen.
Of we een mes moesten pakken en de Duitsers neer moesten steken.
Maar na enige discussie...
besloten we dat voor ons de oorlog morgen zou beginnen.
Het feest ging door.
Ik ben er trots op dat ik Brits ben.
We zijn net zo goed als andere landen...
en daar moet je voor vechten.
Geen twijfel mogelijk. In WOI bereidden we ons voor op oorlog.
Het Empire was machtig. We waren voor niemand bang.
Iedereen had buttons en zwaaide met vlaggen en zong.
Er was geen gevoel van wanhoop.
Engeland kon niet verliezen.
Hoeveel Duitsers er ook Engelsen in het Kanaal duwden.
Ze kwamen niet verder. We konden niet verliezen.
We waren opgevoed met het idee dat één Engelsman tien Duitsers waard was.
De vijand van Engeland was mijn vijand. Ik wilde meedoen.
Zes maanden, twaalf maanden, dan was het voorbij. Klaar is kees.
KOM, JONGEN. KOM HELPEN
Met een vriend ging ik naar de film in Shepherd's Bush Empire.
Ze toonden de vloot op volle zee...
...en draaiden 'Britten zullen nooit slaven zijn'.
Dan voel je een rilling over je rug.
Je weet dat je iets moet doen.
Een vriend zei: 'Wij gaan bij het leger.'
Het was vaderlandslievend.
En het was de opwinding van het hele gedoe.
Ik geloofde niet in oorlog, maar wilde wel mijn deel doen.
In die dagen dachten mannen niet zelf.
Ze moesten doen wat hen gezegd werd, meer niet.
Mijn moeder was overstuur.
Maar als jongeman besloot je dat je zou gaan.
Tijdens de lunch verliet ik het kantoor en ging ik naar Armoury House.
Er stond een rij van duizend mensen die in het leger wilden.
Het zou een beschaafde oorlog zijn.
Iedereen wilde geschikt zijn.
Twee van ons besloten samen te gaan.
Toen we de baas vertelden dat we maandag begonnen, was hij boos.
Hij beloofde ons niet dat we onze baan terug zouden krijgen.
Mijn moeder zei: 'Wacht tot je 19 bent.'
Dat was de leeftijd. Negentien tot 35.
Tenminste, dat hoorde zo.
We waren jongens onder elkaar.
Opgewonden en zo. Ik wilde de moffen te grazen nemen.
Ik wilde graag voor het land vechten.
Je was trots op je land...
...en deed je best ervoor.
Dat wilden de meeste jongeren toen.
Mijn moeder zei: 'We kunnen je tegenhouden vanwege je leeftijd.'
Ik zei: 'Ja, maar dat doe je niet.'
En ze deden het niet.
Alle jongens van die leeftijd gaven zich op.
Ik vond het mijn taak om dat ook te doen.
Ik wilde heel graag. Veel van ons.
Ik zei: 'Graag direct het leger in.'
Ze waren blij en ik mocht er snel bij.
Veel jongens gingen bij lokale regimenten...
...zoals de Bucks en de Middlesex.
Jongens die ik kende, schoolgenoten, met wie ik gesport had.
We hoopten op het beste.
We waren vrienden, kameraden.
Het was iets anders dan de saaie banen thuis.
Ik liep door de Camden Town High Street...
toen twee jongedames me benaderden.
'Waarom zit je niet in het leger?' Ik zei: 'Ik ben nog maar 17.'
'Dat zeggen ze allemaal.' Ze stopte haar hand in haar tas...
en ik stak mijn hand op om mezelf te beschermen.
En ik kreeg een witte veer in mijn neus.
We marcheerden naar het station.
Sommige jongens droegen bolhoeden, sommigen strohoeden...
sommigen de voorgeschreven legerpet.
Sommigen droegen tunieken, sommigen gewone jasjes...
met een legerbroek.
Deze hadden legerlaarzen, die niet. Een bij elkaar geraapt zootje.
Sommige jongens hoopten op een beetje luxe.
Ze hadden koffers met kleren bij zich...
die ze nooit terugzagen.
We moesten naar de kapper.
'Hoe wilt u het?' 'Achter en aan de zijkanten kort.'
Het antwoord was: met de tondeuse alles eraf.
We zagen eruit als gedetineerden.
Toen de oorlog uitbrak, werden ex-soldaten opgeroepen.
Die maakten ze meteen sergeant.
Zo kregen ze instructeurs.
De mensen die ons erdoorheen hielpen...
waren de ouwe rotten die oorlogservaring hadden.
Die gaven ons goede raad over wat te vermijden en wat niet.
We werden naar de paradeplaats gestuurd.
Daar werden we ingedeeld in pelotons.
Toen ze bij ons kwamen...
waren het magere, bleke jongens.
Het afval van ons industriële systeem. Ze waren in slechte conditie.
We moesten soldaten van hen maken.
Velen van ons hadden een onjuiste leeftijd opgegeven.
De adjudant gaf het bevel dat elke man jonger dan...
negentien naar voren moest stappen.
Niemand bewoog.
Ik was een jongen van 17.
Ze zagen vast wel dat ik geen 19 was. Dat was de minimumleeftijd.
Hij vroeg: 'Hoelang wil je in het leger?'
Iedereen ging bij het leger, dus ik ging naar de rekrutering.
Hij vroeg: 'Hoe oud ben je?' Ik zei: '17.'
Hij zei: 'Ga naar buiten. Kom dan terug en zeg dat je 18 bent.'
Natuurlijk ging ik naar buiten en zei dat ik 18 was.
Ik ging naar de Seaforth Highlanders.
De sergeant vroeg hoe oud ik was. Ik zei: 'Achttien en een maand.'
Hij vroeg: 'Bedoel je 19 en een maand?'
Ik dacht na en zei: 'Ja.'
Hij zei: 'Teken hier maar.'
Ze vroegen hoe oud ik was.
Ik zei: 'In maart werd ik 16.'
Hij zei: 'Je bent te jong.
'Ga weer naar buiten en vier je verjaardag.'
Ik was 16 in 1917.
Ik was 1,88 meter en mocht erheen van mijn vader.
Dus ik gaf op dat ik 19 was.
Drie jaar ouder dan mijn echte leeftijd.
En ik was 15.
Nog tweeënhalf jaar tot mijn 18e.
Ik stond voor een legerarts.
Die zei: 'Oké, je mag door.'
Ik was net 17.
Ik ging naar Whitehall, bij de 16th Lancers.
Ik was 15. Ik dacht dat ik meer kans zou maken dan toen ik 14 was.
Ik liep de barakken in, zei dat ik 18 was, en dat was het.
Mijn ouders schreven mijn commandant...
dat ik minderjarig was en hij me moest ontslaan.
Hij zei: 'Je ouders willen je terug. Wil je terug?'
Ik zei: 'Nee.'
Een kapelaan vroeg naar mijn leeftijd. Ik zei dat ik 16 was.
Hij zei: 'Veel te jong. Zal ik voor je bidden?'
De kleding kwam heel langzaam...
naar het magazijn van de kwartiermeester.
Eén jongen zei: 'Deze laarzen passen me niet.'
De kwartiermeester zei:
'In het leger bestaat dat niet.
'Jouw voeten passen niet in de laarzen.'
Sommigen vonden een tuniek die paste.
Of een broek.
Dat duurde bijna twee weken.
Eén uniform.
Ik zat bijna vier jaar in het leger. Ik had één uniform.
We kregen allemaal de bekende beenwindsels die nieuw voor ons waren.
Ik heb het omdoen ervan nooit onder de knie gekregen.
Die beenwindsels moesten de benen ondersteunen bij het marcheren.
Ik kreeg een kilt, maar niets om eronder te dragen.
Ik kreeg een papiertje waarop stond: 'Deze man heeft geen onderbroek gekregen.'
Ik kreeg strenge instructies dat ik niet boven op een wagon mocht.
Alleen beneden.
Je ransel was voor alles wat je had.
Je jas moest heel netjes en strak opgevouwen worden.
Er zaten een naald, draad, extra knopen...
mes, vork, lepel, scheermes, scheerkwast, tandenborstel...
en een mok.
Een reserveshirt, een reservepaar sokken.
Dat was je uitrusting.
Het legerscheermes dat we kregen, daar had je niks aan.
Maar het was handig om vlees mee te snijden.
De tandenborstel was handig om knopen mee te reinigen.
Een van de eigenaardigheden van het leger was dat vieze knopen een overtreding was.
Maar je kreeg nooit materiaal om ze mee schoon te maken.
Dat moest je zelf kopen.
We werden gewekt door de hoorn die reveille blies.
Wassen, scheren, je bed opmaken en je kit inpakken.
Dan was het half zeven en moest je een uur sporten voor het ontbijt.
Opdrukken en andere oefeningen. Strekken met je arm omhoog.
Ze wisten dat we nieuw waren en bouwden het op.
We werden niet gepest of zo.
Het ontbijt bestond uit brood...
boter, een plak Lance Corporal bacon...
want het was bacon met vet, één streep vet erdoor.
Er was jam, alleen pruim en appel.
Als je andere kreeg, was het feest.
Een cartoon van Bruce Bairnsfather ging daarover.
Ze gaven hem een blik pruimen-en appeljam.
'Wanneer is het eens aardbei?'
Geweldige kerel.
Tickler's, de jamfabrikant...
...had vast miljoenen blikjes P&A gemaakt, pruimen en appel.
Wat een mooie oorlog
Waarom zouden we eieren en ham willen
Als we ook Tickler's jam hebben
Dan was het tijd voor de parade. De sergeant nam het over.
Dan marcheerde je de hele ochtend.
Je leerde alle bevelen, zoals 'rechtsomkeert'.
Dat soort dingen.
Ik was padvinder geweest. Voor mij was het een eitje.
Als je het bevel 'hoofd rechts' krijgt...
draai je je hoofd naar rechts.
Sommigen draaiden hun hoofd naar links.
Daar was de drilsergeant niet blij mee.
We waren allemaal jong en beschermd opgegroeid.
Onze sergeant was het type dat hard schreeuwde.
De militaire discipline was een schok.
Van het kastje naar de muur gejaagd door onderofficieren.
Sommige sergeants waren schokkend.
Ze schopten een heleboel herrie...
als je niet in de juiste maat liep...
of je geweer niet goed vasthield.
Ze gaven je altijd een veeg uit de pan.
De meesten waren aardig.
Hun geschreeuw betekende niks. Sommigen schreeuwden nooit.
Ik ging eens naar bed.
Er werd een po naar mijn bed gebracht.
Ze zeiden: 'Wil je even pissen?'
Dus ik piste in die po.
Ze legden die...
enorme pot, met liters erin, op de deur.
Toen de sergeant kwam kijken of iedereen in bed lag...
viel die po om en werd hij doordrenkt met vocht.
Ik was eerst heel enthousiast...
maar na de eerste week wou ik dat ik het niet had gedaan.
De discipline was zo streng.
Ik werd zenuwachtig voor wat komen ging.
We gingen niet dansen of zo.
We bereidden ons voor op oorlog.
In het leger moest je doen wat je opgedragen werd.
Je had één meester, of tientallen...
maar je moest het gewoon doen. Dat was alles.
In het leger ontdekte ik...
dat je niks te vrezen hebt als je je gedraagt.
Het was een nieuwe wereld.
Stel je voor. Ik was een burger, net als de anderen.
We mochten niet protesteren of tegenspreken.
We moesten doen wat ons opgedragen werd.
Ik vond het fijn.
Ik vond het fijn dat ik bevelen kreeg, want er was een reden voor.
Later besefte ik dat je geen betere training kunt krijgen.
De eerste week was onze mars 16 kilometer.
De tweede week was die 19 kilometer.
Het werd zwaarder, want het was van vitaal belang...
dat de infanterist met volle bepakking kon marcheren.
Wat je droeg, woog 50 kilo.
Ik vond het marcheren makkelijk, maar veel jongens...
die een zittend beroep hadden, vonden het zwaar.
Ik kreeg kramp in mijn dij-en kuitspieren.
Dat deed veel pijn.
Die legerlaarzen. Ik kon wel janken.
Mijn voeten en enkels in die zware laarzen na gewone schoenen.
Om je laarzen soepel te maken...
plaste je erin en liet je ze een nacht staan.
Veel mannen werkten op kantoor of in winkels.
Met zo'n beroep ben je niet erg fit.
Ze stuurden me naar het ziekenhuis en ze gaven me iets tegen mijnwormen.
Daarna kon ik het exerceren wel aan.
Ze lieten ons over het hele West End marcheren.
Menigten verzamelden zich.
Sommige misleide zielen trapten erin...
en sloten zich bij ons aan.
We marcheerden ze naar Chelsea Barracks waar ze zich opgaven.
De lunch was altijd stoofpot.
De jongens in de keuken...
waren geen ervaren koks.
Maar iedereen kan stoofpot maken. Dus dat deden ze.
Soms kregen we pruimenpudding, melkpudding of tapioca-rijstpudding.
Lekkere, ouderwetse, normale gerechten uit mijn jeugd.
Ik had niks te klagen.
's Middags kregen we soms een lezing over Vickers-machinegeweren.
We haalden zo'n machinegeweer uit elkaar en zetten het dan weer in elkaar.
Gelukkig snapte ik dat snel.
Ze zeiden altijd dat je beste vriend een geweer was, en dat was zo.
Ons geweer was een korte Lee-Enfield.
Een goed geweer, heel stevig.
Aan beide kanten van je borst hingen buidels met munitie...
als tegengewicht voor je bepakking.
In die buidels zaten 150 kogels van .303 munitie.
We moesten het geweer in één hand houden...
maar ik kon hem niet goed vasthouden.
Mijn rechterpols hield het niet.
Ik had nog nooit met een geweer geschoten.
De eerste dag op de schietbaan...
raakte ik verbazend vaak de roos.
Dus ik werd scherpschutter gemaakt.
We leerden vooral snel vuren. Tien schoten.
Tien schoten op je doel binnen één minuut.
Dat heette de mad minute.
Ik had nog nooit een dode gezien...
of dat soort dingen. Ik vroeg me af of ik...
iemand dood zou kunnen schieten.
De bajonet in de zak en schreeuwen.
Ze zeiden waar je je bajonet moest steken.
In zijn linker-of rechterschouder...
zijn borst of het lichaam.
We moesten zoveel mogelijk geluid maken.
Om de vijand bang te maken.
Het leek mij vreemd, maar we schreeuwden wel.
Als je als divisie getraind wordt, heb je 12 bataljons.
Dat zijn 12.000 manschappen die op pad zijn.
Je bent een klein radertje in een groot wiel.
Zaterdagochtend hadden we vrij, maar soms hadden we corvee.
Op zondag moesten we allemaal naar de kerk.
Welke religie je ook had, iedereen moest erheen.
Er ging geen dag voorbij zonder dat er geschreeuwd werd:
'Heeft iemand ervaring met paarden?'
'Kan iemand een instrument bespelen?'
'Heeft iemand ervaring met dit of dat?'
Langzaam werden de 1000 man, die als bij elkaar geraapt zootje begonnen...
nu chauffeur...
muzikant, seiner, enzovoorts.
We wilden niet met zware bepakking marcheren over de paradeplaats.
We wilden oversteken en vechten.
Na goed eten, frisse lucht en lichamelijke oefening veranderden ze.
Hun moeder zou hen niet herkennen.
Ze kwamen gemiddeld zes kilo aan en werden 2,5 cm langer.
We haatten onze drilsergeanten...
maar dat strekte hen tot eer.
Ze brachten ons in vorm wat betreft marcheren en exerceren.
Maar meer dan dat...
waren ze knap, blozend, rijzig...
brede jongemannen die nergens bang voor waren.
Zelfs niet voor de sergeant-majoor.
Na die zes weken zeiden ze dat we overzees werden gestationeerd.
Ze zeiden: 'Jullie vertrekken morgen naar een onbekende locatie.'
Je wist niet waar je heen zou gaan.
Ik wilde tegen de Duitsers vechten.
En dan maakte het me niet uit waar we heen gingen.
Nadat ze die spoedcursus militaire training hadden gehad...
werden ze naar Frankrijk gestuurd.
Voor we gingen, zei de officier:
'Er was geen tijd om sergeant te worden...
dus krijgen jullie wat strepen.'
We werden korporaals en al snel...
gingen we naar het station.
Ik dacht: zal ik ooit terugkomen?
Ik dacht van niet.
Ik maakte me geen zorgen.
Ze waren allemaal euforisch. Allemaal blij dat ze gingen.
Niemand huilde.
Ik schreef een kaartje in de trein...
en gooide het uit het raam. Ik hoopte dat m'n familie het zou krijgen.
's Avonds kwamen we in Folkestone aan.
We gingen aan boord van zo'n oude rondvaartboot.
Het was erg vol.
Maar het is maar 34 kilometer van Dover naar Calais met de boot.
Officieren vertelden ons hoe we ons moesten gedragen in het buitenland...
en dat we het gedrag van anderen moesten respecteren.
De meeste slachtoffers vielen onder de onderofficieren.
Daar hadden we geen zin in.
Dus ik ging naar de wc en haalde mijn strepen eraf.
Die gingen door de patrijspoort.
En zo ging ik weer aan dek als soldaat.
Toen de paarden werden gebracht, zag ik de blik van de mannen.
Geen blije, lachende gezichten.
Het was mooi weer, heel warm.
In elk dorp kwamen mensen naar buiten...
met flessen wijn, stokbrood, bloemen.
Het land was heel glooiend.
Boeren deden hun werk, een prachtig land.
Als we langs een veld met wortels kwamen, stalen we die...
en liepen we daarna op wortels en knolraap te kauwen.
Ik was doodsbang dat de oorlog voorbij zou zijn voor ik er kwam.
Toen ik in Frankrijk kwam, was ik blij.
Heel enthousiast.
Je marcheerde maar verder, tot ongeveer 30 km van de loopgraven.
We wisten dat we dichtbij het front waren, omdat het geweervuur luider werd.
Ik herinner me de eerste granaat. Ik was zo blij.
We trokken door dorpen en steden die helemaal verwoest waren.
We wisten niet waar we waren, alleen dat het België was.
Ik had me die verwoesting nooit kunnen voorstellen.
Het was een vreemde gewaarwording.
Er waren afgebroken bomen, verwoest door granaten...
en overal waren inslaggaten.
We losten de mannen van de 28th Division af.
Toen ze langsliepen, vroegen we:
'Hoe is het daar?' En ze zeiden altijd:
'Echt vreselijk, man.'
De oude rotten die terugkwamen, waren blij...
maar ik wist echt niet wat ik kon verwachten.
Het was dodelijk.
Je stond tegenover de Duitsers.
Je kreeg het bevel 'laden'.
Je deed negen kogels in je magazijn en eentje in de loop...
en haalde de veiligheidspal over.
Je ging naar het front bereid om direct te vuren.
Dan kreeg je strenge bevelen.
'Niet praten. Hoofd naar beneden.
Enkele rij. Niet roken.'
De kapitein stuurde je naar de voorste loopgraven.
Als iemand de loopgraven in gaat...
draagt hij vaak een rol prikkeldraad of een zak bommen, naast zijn eigen spul.
Zo krijgen ze spullen naar de frontlinie.
Er ging altijd een gids mee.
De Franse loopgraven waren een doolhof.
Als je geen gids had, zou je verdwalen.
De loopgraven waren geen rechte lijn.
Ze waren gegraven in zigzagpatronen.
Dat hield het granaatvuur tegen. Het kon zich niet door de loopgraaf verspreiden.
Er was een voorste loopgraaf en daar achter een tweede.
De ondersteuningsloopgraaf was zo'n 50 meter achter de eerste.
Daartussen liepen verbindingsloopgraven...
zodat er troepen naar voren konden als de frontlinie gevaar liep.
Mijn eerste indruk van de loopgraven was dat er geleefd was.
We moesten ze zo overnemen.
Je zag een jas aan een houten hanger hangen.
Je zag een blikje...
met thee erin.
Een hol met een stuk deken erin.
Een bed van zandzakken.
Onze wereld werd verdeeld door niemandsland.
Een soort IJzeren Gordijn. Daarachter waren boemannen...
die je zouden doden als ze je zagen.
Als je door je periscoop keek...
zag je alleen honderden inslaggaten...
ons prikkeldraad en dat van de Duitsers.
Er hingen lijken over het prikkeldraad.
En die hingen daar misschien al lang.
Het was een van de ellendigste plekken op aarde.
Je zag nooit een teken van leven.
En toch wist je dat er op roepafstand...
honderden manschappen waren.
Een peloton van 50 man had zo'n 100 meter...
aan voorste loopgraaf als zijn verantwoordelijkheid.
Overal hingen borden.
Piccadilly Circus, Regent Street, dat soort.
Ze gaven aan waar je water kon krijgen...
en wat het gevaarlijkste deel was qua scherpschutters.
Je moest voorzichtig zijn...
want kogels gingen makkelijk door één laag zandzakken heen.
Ik praatte op een dag met een man...
en plotseling was zijn hoofd kapot, net een ei.
Hij stond op een plek waar een scherpschutter hem zag.
We zaten vier dagen in de voorste loopgraaf.
Daar namen we voldoende voedsel voor mee.
Je dag begon voor de dageraad.
Onderofficieren liepen langs om te kijken of iedereen nog leefde.
Tijdens een loopgraafdag had je twee uur werk, vier uur vrij.
Een derde was wachtpost...
een derde werkte...
en een derde sliep.
We sliepen waar we stonden.
Geen bedden, gewoon op de grond.
De loopgraaf was heel nat.
Waar mogelijk probeerden we boven het water te slapen.
We konden de zijkant uitgraven.
Daar probeerden we te slapen tijdens de twee uur werk en vier uur vrij.
Dan weer een paar uur achter de borstwering, dan weer rust.
Als er niks gebeurde...
waren er twee of drie wachtpostgroepen in de hele frontlinie.
Je moest wakker blijven.
Wee je gebeente als ze je slapend vonden.
Als je zo moe bent, kun je staand slapen.
Dat heb ik vaak gedaan.
Het eerst wat je deed als je in de loopgraaf kwam, was thee maken.
Iets bijzonders aan het Vickers-geweer...
was dat het een watergekoeld wapen was.
Als je continu vuurde, kookte het water.
Daar kon je een kop thee mee maken.
Het water zat in jerrycans van negen liter.
Je proefde de benzine...
want die kregen ze er niet helemaal uit.
In elke inham was een haard.
Je gebruikte kleine stukken hout...
want rook in een loopgraaf trok granaten aan.
Bewaar wat thee om ermee te scheren.
We moesten ons aan het front scheren.
We zetten blikjes buiten op de borstwering als het regende.
Je durfde ander water niet te gebruiken.
We schepten water uit inslaggaten.
Misschien lagen daar lijken onder.
We dachten: als we het lang koken...
gaat dat groene spul wel dood.
Daar maakten we thee van.
Zo kreeg ik dysenterie.
Er waren natuurlijk geen toiletten.
Ze groeven een gat en legden er een plank op.
Daar zaten zeven of acht jongens op.
Het was vreselijk om diarree te hebben.
Je ging naar de wc zonder privacy.
Ik was verlegen.
Als ik met iemand moest plassen, was ik nerveus.
Maar in het leger wen je eraan.
En het maakte niet uit, want er waren geen vrouwen.
De vliegen kropen over je kont.
Niet prettig.
Er was geen wc-papier.
Je veegde je achterste met je hand af.
Je handen waren overal geweest, maar je waste ze nooit.
We hoorden geschreeuw.
De plank was geknapt.
De vier mannen die erop zaten, vielen in de drek.
De oorlog had ook een grappige kant.
We gaven ze geweren om zich aan op te trekken.
Ze kwamen er helemaal vies uit. Niemand wilde in de buurt komen.
We hadden geen reservekleding.
Je leefde daar wekenlang zonder je te wassen.
Ik kreeg een infestatie...
een plaag noemden we het, van luizen.
Luizen waren een groot probleem.
Rare kleine beestjes, kleine kreeftjes...
met zes poten die tien keer per dag aten.
Je moest ze doden. Ze verbranden was mijn favoriete manier.
Je haalde je zomen over de brandende kaars...
en dan hoorde je de eitjes knappen.
Zodra je je shirt terugkreeg...
kwamen de eitjes die je gemist had, uit door je lichaamswarmte.
De volgende dag had je ze weer.
ER KOMT VEEL VERSTERKING AAN
Elke man maakte zelf ontbijt.
Brood en jam. Zestien man per brood.
Er was ook een beetje bacon, genoeg voor zes man.
Je deed je plak bacon in het deksel van je blikje...
deed wat extra hout op het vuur en zo bakte je de bacon.
Dan depte je het vet op met een biscuitje...
en dat was je ontbijt.
Het avondeten bestond uit stukjes rundvlees...
gestoofd met allerlei blikgroenten.
Maconochies stoofpot uit blik ging erdoorheen.
Ik heb in Franse loopgraven biscuitjes gegeten...
die twee jaar eerder achtergelaten waren...
en proefde de groene schimmel...
maar ik kreeg er niks van.
Zo was het. Alles is lekker als je honger hebt.
En je had altijd honger.
Je kon elk moment onder vuur genomen worden.
Daar was weinig bescherming tegen.
Als het acht kilometer verderop werd afgeschoten, hoorde je een plop.
In de vijf of zes seconden voor de granaat er was...
doorsta je een aantal psychologische veranderingen.
Niks was zenuwslopender dan de constante beschietingen...
continu, dag en nacht.
Ze zeiden dat je de granaat die je raakt niet hoort...
want de meeste gingen sneller dan het geluid.
Je voelde je hart bonzen tegen de grond.
De emotionele druk was afschuwelijk.
Als hij 50 meter verderop neerkwam...
kon jij een fragment scherp, heet ijzer van een half pond...
in je loopgraaf krijgen.
Je ziet mensen opgeblazen worden.
Ik moest een man in een zandzak stoppen.
Af en toe hoorde je gebrul...
als van een vliegtuig dat landde.
In een fractie van een seconde liet je je voornemens varen...
en gooide je jezelf in de modder. Dan lachten de anderen.
De granaat barstte open in de lucht en de kogels vlogen naar beneden.
Als uit een mitrailleur.
De gloeiende kogels floten naar beneden.
Het was ook vervelend dat de Duitsers veel mijnen hadden gelegd.
We hurkten achter de voorste borstwering...
om te schuilen voor de scherven.
Ik liet de mannen snel vuren...
zodat de Duitsers niet in de krater konden komen om ons te bombarderen.
Schade aan de frontlinie moet worden gerepareerd...
maar de mensen in de loopgraaf moeten door.
Ik dacht dat de cavalerie zou worden aangevallen...
en weggevaagd zou worden.
Ik schreeuwde: 'Galopperen.'
Ze kwamen tussen de paarden neer.
Het was een puinhoop.
Er lagen paarden met hun ingewanden eruit...
en mannen met hun hersenen eruit.
Hergroeperen.
Die jongen zei: 'Rot-Duitsers.'
Een paard verliezen was alsof je een vriend verloor.
De brigadecommandant zei tegen de kapitein:
'Geef die jongen een paar dagen rust.'
Als een jongen zo van een dier houdt, is er weinig mis mee.
Er hing een bepaalde geur in de frontlinie.
Het was geen complexe geur.
Het was de stank van rottende lijken.
Een vieze, weeë stank.
Die vergeet je nooit meer.
De stank van de dood.
Als je ooit een dode muis hebt geroken...
Zo was het, maar honderden keren erger.
Die kleefde overal aan.
Als je at, proefde je het.
Die vreselijke stank...
en lichaamsdelen die overal lagen...
dat werd normaal.
We dachten: straks zijn wij. Wat maakt het uit?
Waar je graven of lijken had...
had je ook ratten.
Allemaal dik. We wisten waar dat vet vandaan kwam.
Vieze dieren. Ze kwamen in de graven.
Ze voedden zich met de doden...
en kwamen dan je hol in om daar restjes te zoeken.
Ik werd onder in de loopgraaf wakker met iets warms op mijn gezicht.
En een hartje dat bonsde.
Dat rotbeest kraste mijn gezicht met zijn klauwen toen hij vluchtte.
We probeerden ze dood te schieten, op ze te jagen, wat dan ook.
En dan ook nog het gas.
Ik zag een groene wolk aankomen...
langzaam over de grond.
Ze schreeuwden: 'Gas.'
Dan moesten we ons masker binnen een paar tellen opzetten.
Ja, het was fosgeengas.
Later was er mosterdgas. Dat was heel effectief.
Je zag geen licht-vergaste jongens.
Als je je masker niet kon bereiken, plaste je op je zakdoek...
en deed je die rond je neus en mond.
Ik had weinig vertrouwen in het plassen op een zakdoek.
Dus ik ging naar een latrine en stak mijn hoofd in een emmer.
Toen ik mijn adem niet meer in kon houden...
kwam ik omhoog, ademde ik diep in en weer erin.
We werden omgeven door een dikke gele wolk.
Hoe meer we probeerden te doen aan de brandende ogen, hoe erger het werd.
Ik dacht veel na over het effect van blindheid.
We dachten dat bloedklonters verwijderen...
en zoutoplossing injecteren de problemen kon verlichten.
Ik heb zelf gas meegemaakt, dus ik spreek uit ervaring.
's Winters, als het weer slechter werd...
raakten de loopgraven verzadigd met water...
tot het gewoon greppels waren.
Het water steeg tot over onze voeten...
steeds hoger tot het ons aan de borst stond.
Een probleem was bevriezing.
Onze laarzen stonden vol water.
's Ochtends kregen we ze niet uit...
omdat ze aan onze voeten gevroren waren.
Een loopgraafvoet is eigenlijk gangreen.
Hun benen moesten er direct afgehakt worden.
Als het water in de aarde gezogen was...
was de bodem van de loopgraaf vloeibare modder.
En dat was net lijm.
Het was een rare, zuigende modder.
Heel stroperig, heel hardnekkig.
Het bleef aan je kleven.
Als je naar achteren moest voor rantsoenen...
Dat was een helse reis.
Je glibberde overal heen.
Als het regende en de loopplanken glad waren...
hoorde je stichtende taal.
Woorden waarvan je het bestaan niet kende.
En als je van de loopplanken viel...
zakte je de modder in met rotte lijken van mensen en muilezels.
En dat was het einde.
Die jongen worstelde in een zee van modder.
We konden niets doen. We konden hem niet bereiken.
Die blik op zijn jonge gezicht...
was heel zielig.
Mannen zien verdrinken in de modder en het slijm...
was de druppel voor mij.
Het was soms stil.
Dan hoorde je een dronken Duitser:
'Vandaag geef ik ze ervan langs.' Dan opende hij het vuur...
en daarmee verraste hij honderden.
Dan moesten we ons verdedigen.
Onze omstandigheden isoleerden ons van de beschaving.
We verloederden, geïsoleerd in de modder.
Je kon je inleven in hoe een konijn zich voelde.
Op ons werd ook gejaagd, net als op konijnen.
Je wist dat je leven in de handen van een ander lag.
Dat maakte je heel hecht. Daar liet je niets tussenkomen.
Je wist wat er in je blikveld gebeurde.
Verder wist je niets.
Het boeide je niet hoe de oorlog verliep.
Of je won. Dat boeide je helemaal niet.
Je leefde als een zigeuner. Je poetste je knopen niet.
Je droeg de delen van je uniform die lekker zaten. Dat maakte niet uit.
Ze wilden alleen maar weten of je kon vechten.
Als er niks gebeurde, praatte je over het leven.
Waar hij en jij vandaan kwamen. Alles was vriendelijk.
Er was veel vriendelijkheid van mens tot mens.
Als de oorlog stillag...
was het leuk aan het front.
Niet erg gevaarlijk.
Een kampeertrip met de jongens...
met een tikje gevaar om het interessant te maken.
We overvielen loopgraven...
en namen gevangenen als dat kon.
Gewoonlijk deed je dat met zo'n acht man per ploeg.
Als je een overval deed...
knipte iemand 's nachts een doorgang.
Dat kon alleen heel stil.
En dan vielen we snel aan.
We gebruikten bommen en bajonetten...
tegen de Duitsers die uit hun holen kwamen.
We sloegen hen op hun hoofd en gooiden granaten.
Drie manieren om ze te doden.
Je kon ze doodsteken met een mes of bajonet, of wurgen.
Het snelste was wurgen...
en een mes in de rug.
Ik gooide een revolver naar zo'n mof.
Hij was maar 18. Ik raakte zijn gezicht.
Hij rende op me af. Toen nam ik hem te grazen.
Met dat pistool.
Ik had altijd een volle veldfles.
Ik gaf hem iets te drinken. Ik had medelijden.
Hij zei: 'Bedankt, dat is lekker.'
En toen stierf hij.
Het was een succesvolle overval.
Ze hadden twee gevangenen. Dat was wat het leger wilde.
De mannen die gevangen genomen werden...
waren de eerste Duitsers die ik zag aan het westfront.
Veel Duitse soldaten waren heel vriendelijk.
Sommigen uit Beieren waren echt fatsoenlijke mensen.
De scherpschutters vuurden, maar raakten niemand. Snap je?
Ze hadden een bord, 'Gott mit uns'. Dat betekent 'God is met ons'.
Op ons bord stond: 'Wij hebben ook mittens, wanten'.
Geen idee of de Duitsers dat grappig vonden.
Er was een gewonde soldaat, een Wartenberger.
We deden alles.
We gaven hem eten.
Hij vervloekte de Pruisen.
De Saksen stonden tegenover ons.
Ze waarschuwden ons dat de Pruisen hen zouden aflossen.
Ze zeiden: 'Neem ze te grazen.'
Ze haatten de Pruisen.
Want dat waren gemene hufters.
De Beiers en de Saksen...
waren de beschaafdere Duitsers.
Bijna Engels.
Na vier dagen aan het front werden we afgelost.
We moesten terug marcheren naar ons kwartier...
een paar kilometer achter de linie.
We zouden een week rust krijgen.
Iedereen was kapot. We waren uitgeteld.
We klommen de modder uit...
om te rusten, wat die naam niet mocht hebben.
Aan het front zelf leverde je geen kritiek.
Als er een klootzak tussen zat, hield je hem in de gaten...
als in een familie.
Maar als je bij het front weg was, wilde je die niet zien.
Het is geen kameraadschap. Het is hoe het ging.
Ik vond het altijd heel stom...
dat iedereen de volgende ochtend brandschoon moest zijn.
Geen spoortje modder.
Je borstelde je kleren af en probeerde die...
en je schoenen schoon te maken.
Jezelf opfrissen.
De mannen waren altijd hetzelfde. Vrolijk naar omstandigheden.
Zo vrolijk als maar kon. Ze maakten het beste ervan.
Zoals het een Brit betaamt.
De Cockney-humor was overal.
We waren jongens onder elkaar. Het kon ons niet schelen.
We maakten overal theater over.
Dingen die er niet toe deden.
Daarmee vulde je je tijd.
We moesten onszelf amuseren.
Je lachte om kleine dingen.
Het was de spanning in de atmosfeer...
die ons zo maakte.
Mijn moeder stuurde me een pakje met een pruimenpudding.
Ik kon die niet bereiden.
We gebruikten hem als rugbybal.
Er was een regimentale sportdag.
Ik zeg niet dat ik de enige was die nuchter was...
maar de meesten waren wel monter.
Je nam overal deel aan...
want je moest toch iets doen.
Anders zat je alleen te roken.
We zagen de artilleristen alleen als we rust hadden.
Ze zaten drie kilometer achter de linie.
We neutraliseerden vijandelijk geschut...
dus moesten we ons geschut afvuren.
We kenden de hoek en de hoogte.
Dat werd met een vliegtuig bepaald.
Het is gruwelijk, maar we moesten zoveel mogelijk Duitse schutters doden.
Er was geen gemotoriseerd vervoer voor kanonnen.
Paarden vervoerden ze.
Acht paarden voor elk kanon,
vier paarden voor elke wagon, ongeveer 60.
De kanonnen maakten lawaai...
ze rinkelden en paarden maakten ook lawaai.
Degenen die gingen vechten, maakten zich daar zorgen om.
Elke compagnieofficier betaalde zijn compagnie.
Dat was de eerste ochtend nadat je van het front kwam.
Je kreeg vijf franc.
Een franc was tien pence. Vijftig pence was je loon voor twee weken.
Daar zet je de bloemetjes mee buiten.
Elk stadje had een bordeel.
Daar leerden die jongens meer over het leven...
dan ze als burger hadden geleerd.
Ook al waren ze jong...
al snel waren het wereldse mannen.
Een van de jongens zei: 'We gaan naar de White Star.'
Een soort pub.
Ik was beschermd opgevoed.
Er waren mooie meisjes die alleen kant droegen.
En o, hemeltje.
Ik had nog nooit zoiets gezien.
Ik was nog jong en wist er niks van. En daar gingen we.
De mannen gingen regelmatig naar de meisjes.
Ik wilde erg graag. Ik zei: 'Ik heb maar een sixpence.'
Hij zei: 'Te weinig. Het kost een shilling.'
Mijn eerste ervaring met een bordeel.
We keken daar een paar minuten rond...
...toen er een stel naakte meisjes door de gang renden.
We vluchtten weg.
Mij opende het de ogen.
Daar stond ze, een struise dame...
met een stok in haar hand en ze sloeg mijn achterste...
alsof ik een jochie was.
'Onderofficier zus, onderofficier zo.'
Pets, pets, pets.
Gokken? Hemeltjelief.
Ze gokten de hele dag.
De Canadezen en Australiërs vergokten heel veel geld.
Meer dan ik ooit had gezien.
Het bier was erg waterig.
Het was een op negen.
Eén bier, negen plasjes.
Vrijdag was de dag dat we sigaretten kregen.
De sigaretten waren Three Witches.
Dat werden Three Bitches of Red Hussars.
Ik denk dat ze van stalmest werden gemaakt.
Maar in grotere dorpen kon je Woodbines en Players krijgen.
Die waren veel beter dan de legersigaretten.
We pingelden altijd met de Fransen.
We ruilden ons ondergoed voor brood.
En we ruilden Britse sigaretten voor Franse wijn.
Buiten het front was het net zo vermoeiend...
als aan het front, soms erger.
Als je corvee had...
moest je werken.
Je ging voorraden halen...
een kilometer of vijf verder.
Enorme bundels zandzakken, kant-en-klare loopplanken...
en als allerergste prikkeldraad.
Het was hard werk.
Je was meer een arbeider dan een soldaat.
Alle jongens waren moe, maar het maakte niet uit.
Ze waren ook mentaal moe.
Ze kwamen net uit de loopgraaf...
en dan was dit hun rust.
Je droeg dingen over een spoor.
Ja, ze hadden een licht spoor aangelegd.
Het was heel simpel...
platforms op wielen met een lichte locomotief.
Het spoor was altijd lastig.
Ze ontspoorden continu.
Ze verloren de controle over een wagen op een helling...
en die botste tegen die ervoor.
De loopplanken vlogen overal heen.
We haalden bij de machinist met onze blikjes...
kokend water voor onze thee.
Maar de Duitsers zagen de stoom en rook van de stoomaandrijving.
Daarna gebruikten ze benzinemotoren.
Het spoor reikte maar tot de communicatieloopgraaf.
Daarna duwden we het met de hand.
Iemand zei tegen ons: 'Het zit er bijna op. We zijn met kerst thuis.
Loop de weg maar af en kijk daar in het veld.'
Hij zei niet waarom. We gingen erheen.
Ze stonden aan de kant van de weg bedekt met zeildoek.
Je zag alleen een vierkant silhouet.
De officier zei: 'Dit is geheim.'
Toen we vroegen wat het waren, zeiden ze: 'Tanks.'
Vanwege het watertekort dachten we aan watertanks.
We dachten dat we meer voorraad kregen.
Het was een goed bewaard geheim.
We waren dolblij. Die geweldige machines zouden de oorlog winnen.
Dan kon iedereen naar huis.
Maar zo ging het niet.
We werden uit de linie gehaald...
en ondergingen training.
De bajonet in de zak steken en schreeuwen.
Om eraan gewend te raken om hem in een lichaam te steken.
Daarna schoten we op de schietbaan.
Geweergranaten waren voor specialisten.
Maar ze waren lomp.
Ik vond het maar niks.
Gedwongen marcheren, zonder rust...
en ook frontale aanval, aanval in linker-en rechterflank...
beide flanken, nachtaanvallen...
We vroegen ons af waar dat voor was.
De commandant zei dat hij instructies had gekregen...
voor een operatie om de Duitse linie te doorbreken.
Plotseling moesten we marcheren.
We moesten weer naar het front.
We waren een paar dagen weggeweest.
We zagen voorraden...
vooral munitie, naar het front gaan.
We hadden weinig tijd, maar we wisten dat het een grote aanval was.
Het geschut ging naar voren.
De voorwaartse posities kregen munitie.
De linie werd levendiger toen de aanval dichterbij kwam.
Het werd veel gevaarlijker en minder leuk.
We ontdekten dat we met bajonetten Duitse mitrailleurs moesten aanvallen.
Ik wil dat iedereen weet...
hoe belangrijk de komende operatie is.
De Duitsers zijn in de minderheid...
en hebben minder wapens. Ze gaan ten onder.
Als je de strijd aangaat...
vastbesloten om de moeilijkheden te doorstaan...
weet ik zeker dat de brigade zich zal onderscheiden...
in zijn eerste veldslag.
Laat elke man eraan denken dat heel Engeland naar hem kijkt.
We marcheerden de hele nacht.
Het werd zo erg...
dat er officieren soldaten weer in de rij duwden.
Je benen gingen automatisch naar voren.
Ik had het gevoel dat we slaapwandelden.
Er kwamen meer mannen in de linie.
De regimenten kwamen dichter bij elkaar.
We vulden de loopgraven als sardines.
Onze kapitein was geweldig. Hij blafte nooit commando's naar je.
Hij gaf het bevel in een gesprek.
'We weten niet hoe ver het is tot de loopgraaf. Tussen 200 en 300 meter.
Ik ga met de eerste golf mee, jij met de tweede.
Zodra het spervuur begint, gaan we.
Zeg tegen je mannen dat ze zich opmaken.'
Zo'n bevel kregen we.
Onze twee aanvalscompagnieën...
wisten niet hoe ze zich moesten gedragen in actie.
Kapitein Neville dacht dat...
een voetbal voor elk peloton handig was.
Die konden ze vooruit schoppen en volgen.
En ik denk dat dat erg geholpen heeft.
Het leidde hen af.
We hadden een extra patroongordel om onze hals.
Als je geen schop had, had je een houweel.
We wachtten in de loopgraven op het uur U.
Onze horloges liepen gelijk.
Ik was een eerste bajonetsoldaat...
ik droeg het geweer met de bajonet in de aanslag.
De rest van de mannen droegen...
zakken met bommen.
Ze zeiden dat we elk moment konden aanvallen.
Dat duurde nogal lang.
Daardoor raakten we nog meer gespannen.
Mijn peloton moest het geschut testen.
We moesten naar de vijand lopen.
We liepen 200 meter ver en werden toen weer teruggeroepen.
Er was geen voorbereidend bombardement daags tevoren.
Alleen één kort, hevig bombardement vlak voor de veldslag.
De artillerie moet het prikkeldraad kapot maken.
Ik beval te vuren op een mogelijke vijand en posities.
Het bombardement begon.
De grond beefde.
We zagen honderden geweren flitsen.
Zodra het bombardement begon, namen de Duitsers wraak.
Vier uur lang moesten we alles incasseren wat ze hadden.
Eerst ging een grote hoeveelheid tanks erheen.
We hoorden ze brommen en ratelen.
Driehonderdtwintig tanks kropen vooruit.
We wachtten op het signaal. Iedereen klaar.
Iedereen wilde verder, maar we wachtten maar.
We sliepen die nacht niet...
vanwege het constante artillerievuur.
We moesten onze persoonlijke bezittingen aan onze officier geven.
Zoals dierbare foto's en brieven.
Ik hoorde zachte stemmen met elkaar praten...
en vroeg me af hoeveel de zon zouden zien opkomen.
In je zakboekje stond een optie voor een geldig testament...
voor als je de strijd in trok.
Dat deed ik niet. Ik had niks na te laten.
De jongen naast je was je beste vriend.
Die kende je de dag ervoor nog niet.
Nog een uur te gaan.
Het waren de langste en kortste uren van mijn leven.
We hadden zoveel tijd om na te denken.
Ik dacht veel dieper na...
dan ooit tevoren.
Sommigen konden niet nadenken.
De situatie was voor hen dusdanig...
dat nadenken niet lukte.
Het was geen angst.
Het was gewoon... We deden ons werk. Als het kwam, kwam het.
We beseften dat we er vroeger of later aan zouden gaan.
Je zou gedood worden of gewond raken.
Ik was niet bang om dood te gaan...
maar doodsbang om een ledemaat te verliezen.
Een uur wachten op een aanval is niet prettig.
We kletsten met elkaar om de moed erin te houden.
We vertelden vunzige praatjes en maakten grove opmerkingen.
We hadden duizend wapens op een breed front achter ons.
Stel je voor, dat vliegt over je heen.
Het Duitse geschut van de andere kant.
Het lawaai werd steeds luider. Zoiets had ik nog nooit gehoord.
Je verstond geen woord.
De granaten vlogen nog geen anderhalve meter boven je langs.
De lucht was een vuurzee.
Je geest ook.
Er was geen rede meer.
Het bombardement creëerde een hysterisch gevoel.
Een van de jongens begon plotseling heel hard te huilen.
De officier zei tegen de sergeant:
'Zoek hem en schiet hem dood.'
Het is moeilijk uit te leggen hoe je reageert...
als je in een bombardement zit.
Hij dacht dat het schreeuwen en huilen...
de rest in gevaar zou brengen.
Zodra het licht werd, kregen we rum.
Hoeveel je ook op kon.
We moesten de bajonet op het geweer zetten.
Het was een mooie dag, de dageraad...
na een regenachtige nacht. Een mooie dag.
Met nog vijf minuten te gaan zag ik mannen staan.
Doodstil. Geen enkel geluid.
Ik zat doodsbang te wachten tot het begon.
Ik was toen heel erg bang. Heel erg bang.
Een officier riep: 'Is iedereen klaar?'
Ik riep: 'Ik krijg mijn bajonet er niet op.'
'Verdomme, Maydwell. Schiet op.'
Ik stuurde een bericht naar het hoofdkwartier dat we klaar waren.
Helaas ging er iets mis.
Plotseling begon de grond te schudden.
We lieten een mijn ontploffen die onder de Duitsers had moeten liggen.
Hij lag in Niemandsland.
Dat gaf de Duitsers vijf minuten om de krater te bezetten.
Sergeant Moore stond achter de loopgraaf...
met een pistool. Hij zei: 'Ik schiet iedereen dood die terug wil.'
Als we de ene kant niet opgingen, dan ook de andere niet.
We gingen niet met tegenzin de loopgraaf uit. Niet mijn metgezellen.
Je wordt met een spervuur gedekt en je valt aan.
Dat was de theorie.
Ik besefte dat dit de aanval was.
En dan het uur U.
Iemand riep: 'Daar gaan ze.'
Links renden de London Scottish vooruit.
Ik gaf het bevel: 'De ladders op, eroverheen.'
Daarna was er alleen nog lawaai.
Urenlang lawaai.
Zodra je eruit bent, is je angst weg.
We renden niet.
We schreeuwden of juichten niet. Iedereen was doodstil.
Toen ik Niemandsland inging, werd iemand door het hoofd geschoten.
Zijn schedel versplinterde.
Dat was geen fijn afscheid.
De aanval op de vijandelijke linie...
ging met 100 meter per keer.
Een linie Britse troepen met bajonet liep rustig achter het spervuur.
Dat zal ik nooit vergeten.
De mitrailleurs vuurden af en toe in het begin.
Erg weinig. Het leek te mooi om waar te zijn.
Toen beseften we dat de Duitsers het vuren hadden opgeschort...
tot ze zagen hoe ver de aanval zou komen.
Er waren tien, twintig Duitse mitrailleurs.
Toen brak de hel los.
Mijn god. Hij nam ons echt te grazen.
Hij vaagde ons weg.
Machinegeweerkogels als hagelstenen.
Ik besefte niet dat het kogels waren.
Ik zag om me heen mensen vallen.
Ze vielen gewoon weg aan beide kanten.
Ik dacht: waarom schieten ze op mij?
Na een paar meter werd ik in mijn dij geraakt.
Er liep een kapitein naast me met een pistool.
Die viel plotseling.
Een ander werd in zijn been geraakt.
Maar hij ging door, huppend op één been.
Toen de kogels de tank raakten...
vlogen de metalen scherven als scheermessen door de tank.
Je zag mannen sterven. Daar lette je niet op.
Als je niet geraakt werd, ging je door.
Ik had plotseling erge pijn in mijn hand alsof iemand me sloeg.
Er zat een groot gat in.
Een man rende over het veld...
voor me. Hij werd geraakt, want de inhoud van zijn portemonnee...
vloog naar mij toe.
Ik voelde een klap op mijn linkerarm...
en er stroomde bloed over mijn hand.
Ik dacht niet dat ze de moeite zouden nemen op mij te vuren...
maar plotseling voelde ik een aantal kogels...
in mijn rechterzij.
Een haas rende voor me langs met ogen vol angst...
maar hij was niet half zo bang als ik.
Je zag je vrienden naast je sneuvelen...
en het vreselijke besef drong zich op...
dat dit het einde was.
De twee voor me vielen neer, gewond in hoofd en borst.
Die kogels raakten mijn been en maakten een flink gat.
Het deed geen pijn.
Het leven was gevaarlijk.
We zetten zo voort. Sommigen werden geraakt...
anderen liepen door.
Je kunt de dingen niet overpeinzen.
Er was een regen van kogels...
maar ze raakten je niet, dus je liep door.
Je zou je verleden zien als je denkt dat je doodgaat.
Ik was niet ouder dan 19...
en toen ik die kogels zag...
dacht ik: overleef ik dit?
Als de kogel je vol raakt en je onmiddellijk sterft...
voel je helemaal niks. Daar is niks aan.
De eerste golf was weggevaagd.
Iedereen was dood of gewond.
Er lagen zoveel doden...
dat ze moeilijk te ontwijken waren.
Ik stapte eroverheen. De sergeant zei:
'Loop maar door. Daar moet je niet op letten.'
We liepen letterlijk over de lijken van onze makkers.
Het bloedbad is onbeschrijflijk.
Op mijn pad lagen 2000 doden, Britten en Duitsers.
Het was onmogelijk om de lijken uit de weg te halen...
vanwege de kogels. We liepen over ze heen.
Als er een granaat barstte in de buurt van de tank...
werd hij opgetild. Je voelde een enorme druk.
Het lawaai van de strijd als je erin zit, is zo erg...
dat je geen individuele schoten hoort.
We moesten stoppen voor het Duitse prikkeldraad.
Verdergaan was onmogelijk...
vanwege het prikkeldraad en de mitrailleurposten...
die 50 meter verderop waren.
Het prikkeldraad was niet erg beschadigd ondanks de intense bombardementen.
Je zag niks achter dat draad. Het leek mijlenver te strekken.
Het was zwart van de roest.
Er kon nog geen konijn doorkomen.
Onze eigen artillerie dropte granaten tussen ons.
Ze hadden niet de juiste afstand, of ze wisten niet waar we waren.
Ik hoorde de eerste granaat boven mijn hoofd barsten.
Ik hoorde luid gefluit.
Dat was mijn stalen helm die verdween.
Nooit meer gevonden.
Een stuk van mijn bil verdween, ik had een scherf in mijn heup...
in mijn been en eentje door mijn been.
De jongen naast me kreeg de volle laag.
Zijn halve hoofd was weg.
Kogels raakten ons en granaten landden op ons.
De Duitse artillerie nam ons op de korrel...
en onze eigen artillerie ook.
De granaten ontploften overal. Het was een intense strijd...
die je in zijn greep hield.
Je had geen rede meer.
Het was zo hels dat je geen tijd had om na te denken.
Die herrie, die verlammende herrie...
liet je dingen niet doen die je normaal wel zou doen...
hoe goed je bedoelingen ook waren.
Je keek niet, je zag. Je hoorde niet, je luisterde.
Je proeft je verhemelte. Je neus zit vol dampen en dood.
Het laagje beschaving is weggevallen.
Ik werd zo'n 12 meter weggeblazen.
Ik hoorde alleen het gegil van de overlevenden...
soms in twee of drie delen...
armen en benen lagen overal...
en die scherpe geur van explosies.
Mijn romantische idee van oorlogen verdween.
Een granaat had een man geraakt. Zijn linkerarm was eraf.
Zijn linkerbeen was eraf. Zijn linkeroog hing op zijn wang.
Hij riep om zijn Nannie.
Zijn ogen hingen uit hun kassen.
Ik schoot hem dood.
Dat moest wel. Ik moest hem doodschieten.
Hij was sowieso gestorven. Het verloste hem uit zijn ellende...
maar het deed mij pijn.
Ik wist dat we geen bevelen kregen...
want er was niemand om die te geven.
De officieren waren dood of gewond...
net als de onderofficieren.
Ik sprong in een inslaggat.
Je liet je vallen in inslaggaten, waar dan ook.
Voor dekking tot het spervuur voorbij was.
Ik ben niet zo'n held die het Duitse leger in zijn eentje aankon. Ik schuilde.
Ik schuilde achter de rand van een groot inslaggat.
Gelukkig kon ik een inslaggat in springen.
We noemden ze 'gatenspringers'.
Ze sprongen in een gat...
vanwege het spervuur en de dood van hun maten.
Jammer dat ze niet allemaal in die gaten sprongen.
Voor het spervuur voorbij was, waren ze dood.
De kogels sloegen op de achterkant van mijn inslaggat.
Het regende kogels.
Geen idee waarom ze me niet raakten.
Ik zat achter een inslaggat.
De aarde spatte tegen mijn nek.
Er zaten drie jongens in het gat.
Eentje zei: 'Ze vuren op je spade.'
We keken om. Er ging een kogel door zijn hoofd.
Dat was dan dat.
Er viel een sergeant in het gat, boven op ons. Hij was dood.
Door zijn hals geschoten.
Hij had een verrekijker om. Ik pakte die.
Er was zo weinig overal van...
dat je dingen pakte als je ze zag.
De Duitsers bleven maar vuren...
tot één granaat de voorkant van de tank doorboorde.
Wat er toen gebeurde, weet ik niet, maar er was een explosie.
Als getrainde soldaten hadden we ons geweer altijd geladen.
Maar we gebruikten vijf extra kogels...
om met tien snel te vuren.
De Duitsers klommen ook uit hun loopgraven en vuurden.
Ik vond het heel dappere mannen.
Er stond een Duitser op de borstwering met bommen te gooien.
Dus die schoot ik dood.
De officier gaf het bevel om snel te vuren.
We begonnen continu te schieten, zo snel we konden.
Het was een echte mad minute.
Ik stond op en schoot de Duitsers een voor een dood als scherpschutter.
Ik richtte net toen iets me tussen mijn ogen raakte...
als een mokerslag.
Ik raakte bewusteloos, geen pijn...
maar met miljoenen gouden sterren in een donkerblauwe hemel.
Nadat ik veel kogels had verbruikt...
bukte ik weer en zei: 'Nu jij, Bill.'
Hij kon niet eens schieten. Hij was meteen dood.
Zo was het.
Je voelde verdriet, hij was een vriend...
maar je vatte het niet zwaar op.
Je was gehard door de strijd.
We bleven snel vuren, zolang ons geweer werkte.
Ze werden te heet om te vuren.
Er stroomde vet uit het hout van de geweren.
De loop vervormde.
Toen kwam een bevel van de kapitein.
We moesten een barricade maken van de doden, de Duitse en onze eigen.
Mijn kapitein wilde graag door...
en stond op, maar helaas sneuvelde hij.
Drie man laadden de geweergranaten.
Ik beschoot de hele linie. Aan het gegil te horen...
deed ik dat goed.
Een machinegeweer stond op ons gat gericht.
Ik wachtte tot de riem op was...
en begon met de aanval.
De sergeant zei: 'Volg mij.'
Ik kroop onder het prikkeldraad door.
Veel van ons kropen eronderdoor...
en we verzamelden aan de Duitse kant.
De granaten gierden over ons hoofd en stopten plotseling.
'Kom, we nemen ze te grazen.'
We stonden op en vielen aan.
In een aanval met bajonetten hadden we...
meestal ook een kogel in de loop, naast het magazijn.
We waren uitgelaten.
Met een geweer, bajonet en handgranaten...
konden we die hufters doden die onze makkers hadden vermoord.
We stortten ons op de Duitsers.
We vuurden op alles wat bewoog.
Ik viel op mijn knieën...
en de sergeant schoot over mij heen een Duitser neer.
Hij lag op de grond te schieten, dus doodde hij hem.
Er is één manier om met een bajonet te vechten.
Je steekt hem zo hard mogelijk in je vijand.
Er lag een Duitser op de grond.
Hij was doodsbang.
Ik dacht: doodsteken of schieten?
En toen renden Duitsers links en rechts van me weg.
Ik hield de Duitser neer, schoot de Duitser links dood...
herlaadde mijn geweer...
en schoot de Duitser rechts dood.
Veel Duitsers kwamen aanrennen. We schoten ze een voor een dood.
We hebben ze allemaal gedood.
Iemand zei: 'Die arme Dick is dood.'
Ik keek om en zag dat de top van zijn hoofd eraf was.
Van rechts kwam een Duitser met een tank op zijn rug...
die vuur uit een slang spoot.
Ik zag vlammen door de loopgraaf stromen.
We kenden geen vlammenwerpers.
Drieëntwintig jongens verbrand.
Ik schoot hem in zijn borst. Dat deed niks.
Hij had vast een gepantserde jas aan.
Ik werd in mijn arm geschoten en bloedde,
maar met links kon ik ook granaten gooien.
Iemand gooide een granaat achter hem.
Achter had hij geen pantser. Hij viel.
Er rende een Duitser gillend de loopgraaf uit.
Hij rende me bijna omver.
Drie Duitsers kwamen eruit met de handen omhoog.
Jonge jongens, van onze leeftijd.
Negentien of 20 jaar.
Als ze hun handen omhoog hadden...
wuifden we ze weg. We schoten natuurlijk niet.
Gevangenen waren lastig.
We wuifden ze gewoon weg.
De enige Duitsers die echt vochten, waren de mitraillisten.
Ze schoten riem na riem leeg en hielden nooit op.
De patroonhulzen lagen er op een hoop.
Hun beste mannen zaten achter mitrailleurs. Die vochten tot de dood.
De mist trok op. Drie moffen zaten...
bij een machinegeweer en natuurlijk was dat op mij gericht.
Ik zwaaide mijn Lewis Gun naar hen toe en schoot eerst.
Een fractie van een seconde.
Gelukkig kon ik verder.
Tijdens de oorlog...
was het onvermijdelijk dat we beestachtiger werden in het doden.
We hadden jongens uit Lincolnshire.
Jongens van 18.
De mitraillisten deden hun handen omhoog.
Dat maakte niet uit. Ze werden gedood.
Ik ben bang dat het wel een slachtpartij was...
tot we weer op orde waren.
Iedereen schreeuwde, lag op de grond te kreunen.
En uiteindelijk was het stil.
De long van een Duitse officier lag eruit.
Hij leefde nog, maar was bewusteloos.
Je zag zijn long bewegen met zijn ademhaling.
Ik had hem bijna doodgeschoten...
maar we moesten verder.
Eén dode Duitser leunde tegen de muur.
Hij was knap. Deed me denken aan mijn vader.
Een granaat had hem gevild.
De voorkant van zijn borst tot zijn maag was weg...
netjes weggesneden.
Het was een mooi staaltje anatomie.
De hele schietpartij was na tien minuten voorbij.
Ongeveer 100 man kwamen terug van de 600 die aanvielen.
De band kwam ons tegemoet.
Een heerlijk gevoel.
Ik had gevochten en was trots.
Wacht.
Oké.
Als er iemand gewond was...
of dood...
moest je die meteen weghalen...
anders verdwenen ze in de grond.
Het was zo erg.
Je moest bepalen of ze nog leefden of niet.
Als hij dood was, was het geen probleem...
medisch gezien.
Dat kan ik niet duidelijker zeggen.
Hou hem recht.
Geef ons ruimte.
Ik begon een uur later pijn te voelen.
Ik had hoge laarzen aan. De kogel was er opzij in gegaan.
Helemaal het been door...
dan tegen het enkelbot en ondersteboven.
Een sergeant-majoor bracht me hete thee.
Dat had ik net nodig. Het was heerlijk.
Er kwamen slachtoffers teruglopen.
Mannen met kapotte armen, slepende benen...
zo goed en kwaad als het ging naar verbandplaatsen.
De gewonden kwamen in groten getale aanlopen.
Sommigen hielden elkaar vast en sommigen liepen alleen.
Een lichte wond in hand of arm.
Sommigen strompelden, sommigen waren vrolijk...
alsof ze bevrijd waren.
Hallo, mama.
Mijn officier vroeg: 'Gaat het, Payne?'
Ik zei: 'O, ja. Ik kan nog lopen.'
Hij zei: 'Je bent in je achterhoofd geschoten.'
Hij gaf me een flinke dosis rum.
Een klap op de kin...
De ergste gevallen waren degenen die door hun borst waren geschoten.
Het was moeilijk om adem te halen.
We hadden alleen noodverbanden. Die had iedereen bij zich.
Ja, dan kijken we even beter.
Ze gooiden een fles jodium in het gat.
Wat een vreselijke pijn.
Wat een bofkont.
Er helemaal doorheen.
Ik was er slecht aan toe...
en ik kon haast niet meer.
Ik hield het niet lang meer vol.
Elke soldaat had een breekpunt.
De hospik wacht op je.
We hadden bijzondere artsen die dag en nacht werkten...
op posten aan het Britse front en voor de gewonden zorgden.
Wil je wat...
Ze hadden geen slaap nodig.
Ze maakten hun kleine aantal goed door hard te werken.
We hebben verband nodig.
Mijn beide officieren, al mijn sergeanten...
en driekwart van mijn mannen waren dood of gewond.
De rangen bestonden uit 18-jarige Engelse jongens...
die zo uit de fabriek kwamen.
Stomme vogels.
Mijn jongens hielpen het bataljon...
die kinderen te begraven, nog maar 17 of 18 jaar oud.
In de wetenschap...
dat onze Heer Jezus Christus ons zal doen herrijzen.
Voor veel jongens was het hun eerste actie.
Meer maakten ze niet mee.
We wikkelden hen in dekens...
groeven een ondiep graf en stopten hen daarin.
Ik verbond een Duitser die erg trilde.
Hij was bang voor wat we zouden doen.
Zij waren banger dan wij.
En wij waren ook heus bang.
Ze waren jongens, net als wij.
Ze waren blij dat ze gevangen waren.
Ze waren eruit.
Is dit van jou? -Van mij.
Van hem. -Van jou.
Doe in je zak.
Er was een Duits jochie.
Ik gaf hem een sigaret. Hij was bang.
Ik had veel medelijden met hem.
Hij was maar 16 of zo.
We praatten even en ik pakte zijn zakhorloge af.
Dat was normaal. We beroofden ze.
Ze waren ondervoed en in slechte conditie.
Grappig genoeg...
hielpen vijf of zes Duitse gevangenen met het dragen...
en zo kreeg ik er nog zes.
Ik beroofde de jongens die me hielpen.
Elke keer dat we gevangenen namen...
begonnen de Duitsers de brancards te dragen.
De Geneefse Conventies vereisten dat niet.
Ik had ongeveer twaalf gevangenen.
Ze waren ongewapend. Ik had alleen een pistool.
Vaak had je een groep Duitsers...
die niet eens een Brit bij zich hadden.
Ze waren erg onder de indruk.
Ja, ze waren heel gedwee.
Ik zat naast een Duitser die gewond was aan zijn arm.
Tot mijn verbazing begon hij Engels tegen me te praten.
Hij zei dat hij ober was geweest in het Savoy.
De gemiddelde Britse soldaat voelde volgens mij geen diepe wrok
jegens de Duitsers.
Hij bewonderde en respecteerde ze.
Ik had net zoveel medelijden met hen als met mezelf.
De Duitser kon goed vechten.
Ik had hem liever aan mijn kant dan als vijand.
Sommige Duitsers wilden ons aan hun kant...
tegen de Fransen en de Russen.
Niemand vond dat we tegen elkaar moesten vechten.
De Duitser was een onbekende grootheid...
met zijn kolenkit-helm. Toen ontmoetten we hen.
De Duitse soldaat was erg aardig.
Hij was kapper...
of winkelier of zo.
Net als wij was hij in uniform gestoken.
Je bent te lang. Volgende keer, mof.
We konden het goed met elkaar vinden...
en ze gingen met ons om.
Wil je je helm terug?
Het waren fatsoenlijke familiemensen...
die vaak aan hun kinderen dachten.
Ze droegen ons geen kwaad hart toe.
Ze deden ook wat hun opgedragen werd.
Ik sprak geen Duits, sommigen wel.
Sommige Duitsers spraken Engels.
We begrepen elkaar.
Als we met Duitsers praatten, waren we het eens...
oorlog was zinloos...
en waarom moest het gebeuren?
Als je de hele dag langs lijken loopt...
moet dat wel effect op je hebben.
Er lag een dikke Duitser op straat.
Zijn buik was open, zijn darmen lagen eruit.
Iemand had een pijp in zijn mond gestoken.
We zeiden dat hij op moest staan.
Duitse soldaten waren dapper en koppig.
De Duitsers voerden achterhoedegevechten tot aan de Rijn.
Regiment na regiment werd gedecimeerd.
We dachten dat ze het zouden begeven.
Ik zou zeggen dat ze wanhopig waren.
Ze wisten dat ze verloren hadden.
Wij als frontlinie wisten dat ze het opgaven.
De Duitsers waren het allemaal beu.
En zo kwam de oorlog ten einde.
Ik had de indruk dat 't de meeste Duitsers niet kon schelen wie er won,
zolang de oorlog maar stopte.
Dat wilde iedereen toen.
We hadden er genoeg van.
En na een tijdje kon het niemand iets schelen.
Oké, jongens. De foto.
In de oorlog had je een man, 'Gerucht'.
Die wist alles.
Mr. Gerucht zei dat de Duitsers over een bestand onderhandelden.
Er hing een grote poster.
'Aan het westelijke front worden alle oorlogsactiviteiten beëindigd...
om 11.00 uur op 11 november 1918.'
We vroegen: 'Welke dag is vandaag?'
We ontdekten dat het 11 november was.
Toen moesten we onze laarzen en knopen poetsen.
We wisten dat de oorlog voorbij was.
We geloofden dat we erbij zouden zijn.
Er werd een aankondiging gedaan...
dat de gevechtshandelingen vanaf 11.00 uur zouden stoppen.
Er werd niet gejuicht of zo toen dat werd voorgelezen.
Om 11.00 uur hield het schieten gewoon langzaam op...
alsof het donder in de verte was.
Het was nooit stil en nu was het doodstil.
Het was zo raar. Je kon staan zonder dat er geschoten werd.
Het was eng.
We waren opgelucht en blij, maar het was geen feest.
Onze stafofficier sloot zijn post en zei:
'Wat gaan we hierna doen?'
Er was helemaal geen feest.
Niemand zei iets. Iedereen liep weg.
We hadden het alleen kunnen vieren...
met thee. Dat was alles.
Het was zo'n mat moment. We konden het niet bevatten.
We hadden het gevoel dat we ontslagen waren.
Voor sommigen was het het enige leven dat we kenden.
Wat moesten we nu?
Alsof je ontslagen werd.
Zo voelde iedereen zich.
We waren overstuur. We hadden geen werk meer.
Ik wilde niet terug.
Er werd niet gejuicht of gezongen.
We waren emotieloos.
We waren te ver heen, te moe om ervan te genieten.
Alles houdt eens op. Zelfs een drama kan te lang doorgaan.
Het eindigde niet stilletjes, maar daar leek het wel op.
BIJNA EEN MILJOEN BRITSE SOLDATEN
SNEUVELDEN TUSSEN 1914 EN 1918.
Ik was blij dat ik weg kon.
Ik had er genoeg van.
Uiteindelijk mat het je af.
Goddank was het voorbij.
Ik was uit het leger.
Nu de volgende stap.
We schreven naar huis dat we in orde waren...
en zorgden dat de datum klopte.
Ik hield van de natuur.
Na de gruwelen van de mensheid aan het front...
was ik opgetogen dat ik...
lelietjes-van-dalen en ridderspoor vond in inslaggaten.
Ik joeg op rouwmantels...
en pages langs de oevers van de Aisne.
We gingen naar Boulogne.
We kwamen thuis met volle bepakking.
We lieten alleen de kogels achter.
Die moesten we wegdoen.
Ons geweer hielden we.
We gingen naar Folkestone.
Er stonden lange tafels met aardige dames...
die ons een worstenbroodje en thee gaven.
Dat was erg welkom.
We gingen met de trein naar Victoria en daar gingen we uit elkaar.
In de barakken gooide je je geweer,
bajonet en zo neer.
Ze hadden veel pakken, hoeden en schoenen.
Je mocht zeggen welke je wilde, de stijl en kleur...
en dan namen ze je maten.
Ik schrok van wat ik zag toen ik thuiskwam...
en een baan probeerde te vinden.
Er was veel werkloosheid. Ik dacht: dit is geen leven.
Het is zwaar om te beseffen dat je geen commerciële waarde hebt.
Schandalig hoe ze ex-soldaten behandelden. Je was ongewenst.
Soms mochten soldaten niet solliciteren.
Zo'n houding had men.
Een van mijn vrienden was gesneuveld.
Toen ik thuiskwam, ging ik allereerst naar zijn moeder.
Als ze een pan had gehad, had ze me ermee geslagen.
Haar zoon was dood en ik leefde nog.
Ze was erg bitter.
De eerste avond dat ik thuis was...
stapte ik in mijn bed.
Het eerste bed sinds ik in het leger was gegaan.
Toen mijn moeder me thee bracht...
vond ze me slapend op de vloer.
Niemand praatte over de oorlog.
Het had geen gesprekswaarde.
De meesten hadden geen interesse.
Toen ik thuiskwam...
waren mijn ouders niet geïnteresseerd.
Ze hadden geen idee hoe het was.
Ze zagen geen reden...
om ons te bedanken...
want we waren modderig en hadden geen manieren meer.
En als ik er wel over praatte...
ontkende mijn vader dingen waar hij niks over wist...
omdat hij er niet bij was.
Elke soldaat die ik sprak, ervoer hetzelfde.
We waren een ander ras dan de burger.
Je kameraden begrepen het...
maar de burgers hoefde je niet te proberen.
Hoe aardig ze ook waren...
pogingen tot medeleven van goedbedoelende mensen...
toonden alleen maar aan dat ze het helemaal niet begrepen.
De enormiteit ervan was niet te bevatten.
Ze begrepen niet dat mensen met wie je had gevoetbald...
zo naast je doodgeschoten werden.
Mijn vriend die zich met mij had opgegeven, die daar maar lag...
en zwart werd voor iemand hem begroef.
Ze wisten dat we terugkwamen vol modder en luizen...
maar niet hoe zwaar het is om in een loopgraaf te zitten...
en te wachten tot er iets op je valt.
Je kon niet uitleggen hoe vreselijk het was.
Hoe je leefde als een beest en je ook zo gedroeg.
Ze beseften niet hoe vreselijk de oorlog was.
Ze dachten dat het één grote cavalerieaanval was.
Ze hadden geen idee. Hoe kon dat ook?
Het begon redelijk.
Ruiters vochten met zwaarden...
en toen werd het gruwelijk.
Mensen beseffen niet wat militair materieel kan aanrichten.
Een leven was aan het eind van de oorlog niks waard.
Niemand was een held.
We vonden dat sneuvelen maar niks.
Als we onderling praatte, zeiden we:
'Zulke oorlogen voeren ze nooit meer.'
Hoe verdroegen we het?
Het antwoord is deels: de angst voor angst.
De angst dat ze zagen dat je bang was.
En een geloof in de mensheid, in je collega.
Je mocht hem niet laten zakken.
Beide kanten hebben wellicht gelijk, maar oorlog is vreselijk.
Oorlog zou uit alle macht vermeden moeten worden.
Ik zie nog steeds geen goede reden. Het was echt gruwelijk.
De geschiedenis zal oordelen dat het het niet waard was.
Het enige wat ik echt erg vond...
was toen ik aan het werk ging nadat ik thuiskwam.
Ik ging naar de winkels.
Ik kende de jongen achter de toonbank.
Hij zei: 'Waar was jij? Nachtdienst?'
VOOR MIJN OPA
HIJ DIENDE VAN 1910 TOT 1919 IN HET BRITSE LEGER
EN TER NAGEDACHTENIS VAN
SGT. SIDNEY RUCK 2/MONMOUTHSHIRES, GESNEUVELD 8 MEI 1915
2E LT. THOMAS WALSH NZ TUNNELGRAVERS & NZ GEWEERBRIGADE
GESNEUVELD OP 4 MEI 1918
Ondertiteld door: Jolanda Jongedijk