AKSİ BELİRTİLMEMİŞSE MÜZİKLERİ MILES DAVIS SERGİLEMİŞTİR.
MILES'IN SÖZLERİ KENDİNE AİTTİR, CARL LUMBLY SESLENDİRMİŞTİR
Müzik benim için her zaman bir lanet olmuştur.
Çalma arzum hep vardı.
Hayatımdaki ilk şey bu.
Uyurken de uyandığımda da aklımda müzik var.
Her zaman var.
Müzik her şeyden önce geliyor.
Yaşamak bir macera ve bir mücadeledir.
Olay yerinde sayıp güvende olmak değil.
Ama ben hep böyleydim, ömrüm boyunca böyle oldum.
İnsan dur durak bilmeden üretmek istiyorsa değişime açık olmalıdır.
Alton, Illinois'da Mississippi Nehri yanındaki
küçük bir nehir kasabasında doğdum.
Babam ailemizi Doğu St. Louis'e taşıdı.
Doğu St. Louis ve St. Louis taşralılarla dolu taşra kasabalarıydı.
Özellikle bölgeden gelen beyaz insanlarla.
Gerçekten taşralı
ve ölümüne ırkçılardı.
Miles varlıklı bir ortamda büyüdü.
Babası dişçiydi.
Ayrıca çiftliği vardı, büyükbaş hayvan,
ve domuz falan yetiştirirdi.
Şehirde üst tabakaydılar.
Illinois eyaletinin en zengin ikincisi adamıydı.
Siyahiydi.
Ama büyüdüğü dönem hâlâ Jim Crow Amerika'sıydı
ve varlığı, babasının varlığı
onu Doğu St. Louis gibi bir yerde ayrımcılıktan
ve ırkçılıktan korumadı.
13. doğum günümde babam bana yeni bir trompet aldı.
Annem keman çalmamı istemişti ama babam onu dinlemedi.
Bu yüzden aralarında büyük tartışma çıktı.
Küçüklüğümden beri kedi köpek gibi didişirler.
Anne ve babasının tartışmalarını duyardı.
Ve bence küçüklüğünde aklına bu kazındı.
Miles bunu sindirdi, hepsini sindirdi.
Öfkeyi, kadınlara karşı bu tarz bir tavrı.
Annemin eline geleni alıp babama attığını hatırlıyorum.
Babam öyle sinirlendi ki ona yumruk attı. Birkaç dişini kırdı, ağzından fırladı.
Annemi elbet etkilemiş olmalı
ama nasıl etkiledi, tam bilmiyorum.
Miles bir dâhi olarak görülüyordu
ama aynı zamanda onun için
tuhaf da denirdi.
LINCOLN LİSESİ DOĞU ST. LOUIS
Miles ormana gider,
hayvanları veya kuşları dinler
ve duyduklarını çalardı.
Her konuda kendine has bir tarzı vardı.
Miles çok küçük yaşta başladı,
Eddie Randle's Blue Devils'daki trompet bölümünün bir üyesi oldu.
Miles genç ve çok minyondu.
Konserlerde giymesi gereken takımların içinde kayboluyordu.
Eddie Randle'ın grubundaki diğer üyelerin meslekleri varken
genç Miles Davis
hızlı bir biçimde ünlü bir dans grubunun müzik yönetmeni oldu.
"I LOVE THE RHYTHM IN A RIFF" BILLY ECKSTINE VE ORKESTRASI
Miles'ın gerçekten sükse yaptığı an
lise bitiminden sonraki yazdı.
Billy Eckstine grubuyla sahne almaya davet edildi.
Charlie Parker da Dizzy Gillespie de o gruptaydı.
Yani modern cazın laboratuvarı, geleceği
o büyük müzik grubunda duruyordu.
Hayatımda yaşadığım en müthiş an,
tabii giyinikken,
Diz ve Bird'le tanıştığım andı.
18 yaşındaydım.
New York'ta, 52. Sokak'ta, olayın yaşandığı yere gitmem gerektiğine
orada, o an karar verdim.
Ben Walter Cronkite.
Savaş döneminde hep yeni meraklar ve zevkler gelir.
Buradaki en tuhaf zevk de caz adlı
melodik sesin yarattığı heyecan.
Kötü hava ve günümüzdeki ahlaksızlık dâhil
her şeyin suçu bu tuhaf müziğe atılıyor.
52. Sokak caz kulüplerinin cazibe merkeziydi.
Sokağın iki tarafında da caz kulüpleri vardı.
52. Sokak'ta çalan müzikler gibisini hiç duymamıştım.
Gidip büyük bir hayranlıkla dinlerdik.
O müzik öyle güzeldi ki insanı korkutuyordu.
Her mekânın dışında hoparlör vardı.
-İçeride çalan müziği dinleyebiliyordunuz. -Ama dışarıda dikilip
müziği dinleyebilirdiniz, ta ki kapı görevlisi...
Kulüplerde insanları kovan kapı görevlileri olurdu.
Miles müziği öğrenmek istediği için ve annesi Miles'ın
eğitimli bir müzisyen olmasını istediğinden Juilliard'a kaydoldu.
Juilliard konusunda ciddiydi, kendini oraya adamıştı
ve Juilliard'ın sunabileceklerine değer veriyordu.
Çoğu ihtiyarın düşüncesine göre okula gitmek
beyazmış gibi çalmana sebep olurmuş.
Bir şeyin teorisini öğrenince çalışındaki hissi kaybedermişsin.
Ben kütüphaneye gidip
büyük bestecilerin bestelerini ödünç alırdım.
Müziğin genelinde neler olduğunu görmek istedim.
Ama başka bir şey olduğunu biliyordu.
O şey Juilliard'da değildi.
Eskiden gündüzleri Juilliard'a,
geceleri de 52. Sokağa giderdi.
New York'ta ilk haftamı Bird ve Dizzy'yi arayarak geçirdim.
Tüm paramı harcadım ama onları bulamadım.
Sonra bir gece arkamdan bir ses işittim,
"Miles, baksana. Duydum ki beni arıyormuşsun."
Arkamı döndüm, Bird karşımdaydı.
Bebop yapan müzisyenler birer Einstein'dı.
Bebop'ı nükleer deneylerle bir tutabilirsiniz.
Bu türü çok ciddi ses fizikçileri olabildiğince ileri
götürebilmek için beyin patlatarak geliştirdi.
Yani Miles müziksel araştırma, geliştirmenin beşiğine düştü sayılır.
Bebop siyahi bir müzikti.
Âşık edebiyatının herhangi bir şeklinden
kaçmak isteyen siyahi müzisyenlerin müziğiydi.
Gülümseme, kahkaha, sırıtmak, dans etmek falan yok.
Eğlence yok dostum.
Stravinsky gibi bir sanatçı olmak istediler.
Saf sanattan oluşan Stravinsky gibi.
Miles çok şık giyimli kişileri gördü.
Bununla gelen itibarı, asaleti ve de tarzı gördü.
Miles, Juilliard çalışmalarına başladıktan çok kısa süre sonra
lise aşkı Irene çocuğuyla geldi
ve başka bir çocuğa daha hamileydi.
Birden bire kapımda beliriverdi, amına koyayım.
Gelmesini annem söylemişti.
O yaşta ne yapmaya çalıştığını anlamak imkâsıza yakın görünüyor.
Çocuklarla ailesel bir mevzu var.
Juilliard'daki her ciddi öğrencinin okula ayırması gereken
belli bir zaman var.
Bir de bu müziğe ayırması gereken belli bir zaman ve önem var.
Ve bir noktada bir şeyin karşılığını almalı.
Müzik her şeydi. Gerçekten her şeydi.
Müzik cinsel arzuya, hislere her şeye hitap ediyordu.
Güce.
Her şeye. Mizaha.
Ve bunu paylaşamadı.
Bu yüzden birinin geri plana düşmesi gerekiyordu.
Bir gün öğretmen blues'un ezilen kölelerin acılarından,
kölelikten, inlemekten, sızlanmaktan falan
doğduğunu, bunun esaret altındaki insanların
blues'u olduğunu söyletmişti.
Arkada bir yerde oturan Miles
öğretmen konuşurken elini kaldırdı.
Öğretmen "Evet?" dedi.
Miles da
"Yalancının önde gidenisin." deyip
sınıftan çekip gitti.
Miles aylar içinde Bird'le takılmaya,
onunla kayıt yapmaya başladı.
Gerçekten
birden geldi.
Her gece Bird'le sahneye çıkardı.
Bird melodiyi verir, Miles'ı sahnede yalnız bırakırdı.
Miles'ın her gece kustuğunu söylerdi.
Çok stres yapıp çok aşağılanıyormuş.
O adamlar Miles'ı trompette her gece ezebilirdi
ama Miles başka çözüm buldu.
Kişiliğini tamamen yansıtan bir tarz buldu.
Tonu belirgin, şiirsel...
Bu kendisiydi, eşsiz, hakiki biçimde kendisiydi.
Miles, Gil Evans'la tanıştı. Aralarında birbirlerine karşı bir saygı
ve müziğe ortak bir bağlılıkları vardı.
Bu da ömür boyu sürdü.
Gil'in müzik besteleme şeklini sevdim, o da benim çalışımı sevdi.
Müziği aynı şekilde duyardık.
40'ların sonuna doğru birlikte bir projede çalıştılar.
İsmi Birth Of The Cool'du.
Modern klasik fikirleri
cazla harmanlayan bir yapımdı.
Hanımlar, baylar; şimdi karşınızda modern müzikten yeni bir şey.
Büyük Miles Davis ve muhteşem yeni ekibinden
"Impressions in Modern Music".
Bence amaçları dinlenilecek, konserde çalınacak,
52. Sokak'taki müziklerde olan heyecanı, enerjiyi kasten
içermeyen bir müzik ortaya çıkarmaktı.
Ama amaç çoğunlukla yeni renkler yaratmaktı.
Caz paletini genişletmekti.
Ve bence Miles müziğe adım attırmak için hiç gidilmemiş yerlere
gitmek gerektiği gerçeğinin bilincindeydi.
Avrupa toplumunun kalbi bir kez daha kuvvetle atıyor.
Paris özgür.
Paris'te dört yıldır süren Nazi hükmü sona erdi.
Paris bir kez daha "Işık Kenti."
Fransa için çok eşsiz bir dönemdi.
Hem de çok.
Çünkü havada bir coşku vardı.
Savaş sonrası coşkusu.
İki bomba vardı. Atom bombası ve özgür kalma.
Savaştan sonra Fransa değişti, Avrupa değişti
ve bu dönem için yeni bir müziğe ihtiyaç vardı.
O müzik de cazdı.
Tadd Dameron ve Miles Davis Quintet'i dinliyorsunuz.
İşte Miles Davis.
İlk yurt dışı seyahatimdi.
Paris'te olmaya, gördüğüm muameleye bayıldım.
Paris'te yemeğin bile daha leziz olduğunu,
Paris'te havanın kokusunun bile daha güzel olduğunu söyledi.
O an Miles için heyecanın tavan yaptığı bir andı.
Tüm hayatım müzik oldu.
Kendimi müziğe öyle kaptırmıştım ki herhangi bir ilişkiye vaktim olmadı.
Ta ki Juliette Gréco'yla tanışana dek.
Miles'ın ilk konserini izlediğimde onu profilden izledim.
Sıra dışıydı. Çok güzeldi. Estetik olarak güzeldi. Miles güzeldi.
İngilizcem hâlâ kötü
ama o dönem çok ama çok kötüydü.
Ve...
Ama birbirimizi anlamayı başardık.
Mucizeydi.
Aşkın mucizesi işte budur.
Juliette'le eskiden Sen Nehri'nde birlikte yürürdük.
El ele tutuşur, öpüşür,
birbirimizin gözünün içine bakar, daha çok öpüşürdük.
Irene'in yeri kalbimde büyüktü
ama hayatımda hiç böyle hissetmemiştim.
Juliette, Miles'ı diğer sanatçılarla, entelektüel insanlarla, filozoflarla,
o dönemin en büyük dehalarıyla tanıştırdı.
Fransız entelektüelleri ve< sanatçılar camiasında
caz o dönem sanatın tepe noktası olarak görülüyordu.
Pablo Picasso, Jean-Paul Sartre'la tanıştı...
Dönemin en büyük sanatçıları Miles'a dengi olarak davrandı.
Paris, Miles için yeni fırsatların, potansiyellerin kapısı oldu.
İnsanın ırkın koyduğu sınırların ötesinde
tamamen kendisi olabileceğini,
ırkın insan için bir engel olmadığını,
hatta insana yükselme fırsatı sunabilecek bir şey olduğunu anladı.
Tüm beyazların aynı olmadığını Paris'te anladım.
Kimilerinin ön yargılı olmadığını anladım.
Daha birkaç hafta olmuştu
ama ihtimaller sanrısında yaşıyordum.
Belki bir mucize olmuştur.
Sartre, Miles'a sordu "Neden Gréco'yla evlenmiyorsun?"
Miles da şu cevabı verdi, "Çünkü ona âşığım. Onu seviyorum."
Uçağa binip bu ülkeye döndüğüm için o kadar üzgündüm ki
dönüş yolu boyunca ağzımı bıçak açmadı.
Bu durumun beni böyle etkileyeceğini bilmiyordum.
Yurt dışında vakit geçirmiş her Afrikalı Amerikalı sanatçı
ABD'ye dönünce büyük hayal kırıklığı yaşadığından bahseder.
Farklı bir deneyim yaşadığınız için
tanıdığınız ülkeyi daha net bir bakış açısıyla
görürsünüz.
Bu ülkede beyazların
siyahlara çektirdiği saçmalıklara dönmek benim için zordu.
Disiplin anlayışımı,
hayatımı zapt etme gücümü kaybettim ve sürüklenmeye başladım.
Sonra bir baktım eroin bağımlısı olmuşum.
Yani gece gündüz, sürekli eroin bulup kullanmam anlamına geliyordu.
Bunun için yaşadım.
Kariyeri kontrolden çıkıyordu.
Tekrar başarılı bir müzisyen olmak bir kenara
Miles'ın hayatta kalabileceğine dair bir beklenti bile yoktu.
Şeyde küçük bir kulübüm vardı... Sanırım Hartford'taydı.
Symphony Sid All Stars'ı getirdim.
Symphony Sid "Miles'a hiç para verme." dedi.
Miles ilk gece bana gelip "George, bana beş dolar ver." dedi.
"Miles, yapma dostum." dedim.
"George, bana iki dolar ver."
"Yapma Miles."
"George, bana 50 sent ver."
"Dostum, biliyorsun..."
"George, bana bir peni ver."
Miles'la ilk buluşmam buydu.
New York'ta bir kulüpte çalıyorduk.
Babası Doğu St. Louis'ten geldi.
Kulübe girdi,
Miles'ı sahneden indirdi, trompetini falan bıraktı.
"Yürü, eve dönüyoruz." dedi.
Babasıyla giden küçük bir çocuk gibi hissettim.
Daha önce hiç öyle hissetmemiştim ve o andan beridir de hissetmemişimdir.
Yolda ona uyuşturucuyu bırakacağımı,
biraz dinlenmemin yeteceğini söyledim.
Sonra bir bakmışım yine eroin kullanıyorum,
bağımlılığımı sürdürmek için babamdan para alıyorum.
Geceleri avare dolaştığını görebilirdiniz.
Bir yerlerde ona rastlardınız. Miles olduğunu bile anlamazsınız.
Hatta üzerinde onu evsiz biri gibi gösterecek kıyafetler
bile olabilirdi.
Superman olmasını istemiştik.
Ve işler
böyle gelişmiyor.
Bu duruma geldiğini görmek gerçekten çok üzücüydü.
Ama...
Bundan bahsetmek istemiyorum.
Babamın Millstadt'teki çiftliğine gittim.
Hastaydım.
Birisi iki saniyeye öleceğimin garantisini verebilseydi kabul ederdim.
Bu durum yedi, sekiz gün sürdü.
Yemek yiyemedim.
Sonra bir gün bitti, öylece.
Bitti.
Daha iyi hissettim.
İyi, saf.
Genç bir beyaz Prestige adında bir caz plak şirketi kurmuştu
ve onun için albüm çıkarmamı istiyordu.
İşlerin artık düzeleceğini düşündüm.
Zaten en dibe vurmuştum.
Zenci camiası olarak otobüslere binmemeye karar verdik...
-Bayan Amerika Yarışması. -Dodgers çıldırdı.
Emmett Till'ı...
Muhteşem yeni Motoramic Chevrolet.
Tüm Betty Crocker kek karışımı...
Bu akşam Disneyland, dünyanın en şaşalı krallığı...
New York'ta bir kulüpteydim ve Miles kulübün arkasındaydı.
Ben kulüpten çıkarken Miles beni durdurup
"Newport'ta caz festivali mi düzenliyorsun?" dedi.
"Evet Miles." dedim.
"Bensiz festival düzenleyemezsin." dedi.
"Katılmak mı istiyorsun?" dedim.
"Bensiz festival düzenleyemezsin." dedi.
"Tamam, menajerini ararım." dedim.
Newport oyuncu seçmeleri gibiydi.
Dinleyen seyirciler arasında Columbia Records'ın yöneticileri vardı.
Columbia Records o dönem plak şirketlerinin Tiffany'siydi.
Bunun anlamını biliyordu.
Kendisi için ne anlama geleceğini biliyordu.
Yani eline Newport'taki gibi bir fırsat geçince
değerlendirecekti, büyük bir şevkle.
Miles trompetinin ucunu tam mikrofona dayadı
ve caz dünyasını oracıkta değiştirdi,
kariyerini oracıkta değiştirdi.
Çünkü o şarkının güzelliği, Miles'ın trompetinin güzelliği
bebop türünü herkes tarafından kabul görebilecek bir müzik yaptı.
Artık insanlar Miles'ın müziğini sevişirken dinleyebilirdi.
Bir halk şarkısı çalmak cesaret ister.
Her yere notalar serpiştirip arkasına saklanmak
ve "Bakın, ne çalabiliyorum?" demek daha kolaydır. Bilirsiniz işte... Peki.
Çoğu erkek savunmasız duruma düşmekten korkar.
Kadınlar erkekte en çok bunu sever.
Bence Miles bir yandan bu şekilde çıktı...
Ama sonra çalmaya başlayınca insanlar...
İnsanın kalbini yumuşatıyor.
Miles'ın çalışı ilk notadan itibaren eşsizdir.
Bir zevk,
bir güzellik hissiyatı vardır.
Çok romantik bir yönü vardır.
Ama duygusallık içermeyen bir romantizm.
Size içini döker.
Doğruca kalbinize döker.
Can elinize döker işte.
Miles'ın çalışı gibi hissetmek istiyorum.
Miles öyle çalardı ki
su birikintisi üzerinde seken bir taşın çıkardığı ses gibi ses çıkarırdı.
Dalgalara dokunurdu sadece.
Bazen bir notayı basmazdı.
Ve insanların sonraki notayı cidden
şöyle beklediğini gördüm.
Çalışı inanılmaz saf,
zarif
ve lezizdi.
Müziksel anlamda lezizdi.
Miles bir notayı öyle çalabilir ki... Şunu gördüm, bir notayla...
Kulübe para babaları gelirdi,
bu para babaları bir notayı duyup
"Ben ikna oldum. Paramın karşılığını aldım." derdi.
Gitmeye hazırlardı.
Miles "Bam!" derdi, onlar da "Yeter dostum." derdi.
1956'nın şubat veya mart ayında
gırtlağımda kanserli olmayan bir uru aldırmak zorunda kaldım.
Bir süredir canımı sıkıyordu.
On gün boyunca tek kelime etmemem gerekiyordu.
Bir hafta geçtikten sonra gayet iyi durumdaydı.
İkinci hafta
konuşmayı bırakamadı.
Herkes orospu çocuğunun alasıydı.
Olan bu.
Sesine o hışırtı geldi.
Ve hiç iyileşmedi.
O dönem Miles'ın ameliyat olduğunu, sesinin bundan zarar gördüğünü
kimse bilmiyordu.
Sahneye çıktı
ve o puslu sesiyle o akşam ne çalacağını
söylemeye başladı.
Sanırım iki, üç cümle söyledikten sonra
seyirciler, büyük bir çoğunluğu ona gülmeye başladı.
Ve Miles arkasını döndü,
seyircilere baktı, yüzünde çok tuhaf bir ifade vardı.
Sonra çıkıp gitti.
Sadece belli şekilde bakışarak grupla iletişim kurabiliyordum.
Seyirciye arkamı döndüğümde bunu yapıyorum.
Çalarken konuşmak gibi saçmalıklarla uğraşamam.
Çünkü her şey yolundayken seyirciyle müzik konuşur.
George Avakian, Columbia Records'ın caz yapımcısı
özel bir sözleşme imzalamamı istedi.
Bana teklif ettikleri şeyler için
Columbia'yı seçmek istediğimi söyledim.
George Avakian şöyle dedi,
"Senden karşılamanı istediğim taleplerin listesi.
Uyuşturucu kullanmamalısın. Düzenli bir grubun olmalı."
Ve son olarak Prestige sözleşmesini feshetmesi.
Önce çalarım, adını sonra söylerim.
John Coltrane'in tenor saksafoncu olduğu yeni bir beşli kurdu
ve o beşliyi Rud Van Gelder'ın stüdyolarına götürüp
art arda şarkılar çalıp
Prestige sözleşmesinin yükümlülüğünden kurtulmaya yetecek müziği
birkaç günde kaydetti.
Müzisyenlerin kelepçelerini çıkarıp şöyle dedi sayılır, "Buyurun.
Kafanıza göre takılın. Kendiniz olun.
Müziğin hissettiğimiz gibi yaşamasına, soluk almasına ve gelişmesine
izin vereceğim."
Miles yükümlülüğünden olabildiğince hızlıca kurtulduğunu sandı
ama aslında bunlar spontane caz müziğin parıltılarıydı.
Aralıksız iki oturumda üç saat veya daha fazla müzik kaydedildi.
Caz tarihinin en usta eserlerinden.
Miles Davis'le tanıştığımda
Katherine Dunham Company'yle sahne alıyordum.
O dönem bu şov dünyasında çok farklı insanlarla
tanıştım.
Yani Paris'e, Berlin'e, her yere gittim.
Bacaklarım için sektörün en iyileri deniyordu.
Hugh O'Brian benimle çıkmak istedi.
Rory Calhoun beni Las Vegas'a götürmek istedi.
Tanrım, tüm o farklı erkekleri düşünmeye çalışıyorum...
Dansçı olarak o sahnede muazzamdım.
Ve beni daha yakından tanımak istediler sanırım.
Cazdan pek fazla anlamazdım.
Ben asıl Johnny Mathis'i bilirdim.
Ciro's'ta sahne almıştım
ve Miles performansımı izlemiş,
anında aklı başından alınmış.
Ama herkesin alınmıştı zaten.
Frances'le birlikte olmak isteyen erkeklerde
başka bir sayfaydı.
Sammy Davis Jr.
Mr. Wonderful adlı yeni oyununa katılmamı istedi.
Bir gün provaya giderken
sokakta Miles'ı gördüm
ve birbirimize baktık. Bana bakıp dedi ki
"Seni buldum, bir daha asla bırakmam."
Ve sonra şu oldu, onun yanına taşındım.
Frances Taylor gerçekten bir ilham perisi, ilham kaynağıydı.
Miles'ın birlikte olduğu en ilham verici insandı.
En uzun süreli ilişkisini onunla yaşadı.
Miles çığır açan ve en popüler eserlerinden bazılarını
ürettiği dönemde
ona dayanak olup sevgi gösterdi.
Paris'e gitmesi gerekti
ve bana müziği bıraktı.
Çalışına âşık oldum.
Beni etkiledi.
Ve defalarca çaldım.
Ve müziğiyle böyle tanıştım.
1956'da Miles Avrupa'ya geldiğinde
prova yapmamız gerekiyordu.
Avrupa ritim bölümüyle hiç çalmamıştı.
Ve selam vermedi.
Hiç de gülümsemiyordu.
Ve tek kelime etmeden sadece çalmaya başladı.
Ve hemen ona ayak uydurdum çünkü müziğini biliyorduk.
Müziğinin hayranlarıydık.
Kendime hep şu soruyu sorarım,
"Affedersin, ne çalıyorsun?
Onu bilmiyoruz da." deseydik
bence bundan hoşlanmazdı ama çaldık.
Ve "Pekâlâ." dedi, sonra... Bu kadar. Hepsi bu.
Tüm dikkatimizi vermiştik.
Seni seviyorum.
Seni bırakmayacağım Julien.
Seni seviyorum.
Senin sesin olmadan sessizlik diyarında kaybolurdum.
Pek cüretkârca değil.
Louis Malle, filmi
Ascenseur pour l'Échafaud, yani İdam Sehpası'nı bitirdiğinde
Miles da Paris'teydi.
Bu nasıl bir şaka böyle?
Malle çok genç biriydi
ve kariyerinin gerçekten daha başındaydı.
Para mı?
O da farklı bir sinema çekmek,
film çekme şeklini değiştirmek istiyordu.
Mesela gerçek mekânlarda gerçek insanlara yer vererek.
Ve Miles'a şu fikri sundu,
"Caz film müziği yapmak ister misin?"
Eskiden bir filmin müzisyeni
gelir, 30 kişinin gelmesini ister.
Keman, perküsyon, bakır nefesli çalgılar vesaire.
Ve "Üç-dört. Baylar, hazır mısınız? Üç-dört."
Müziği besteleyen adamlar her sekansın ne kadar süreceğini tam olarak bilir.
İki dakika 40 saniye vesaire.
Miles'da işler değişik.
Miles hiç beste yazmadı.
Tüm müziği doğrudan
film gösterilirken çaldı.
Filmdeki görüntülere verdiği tepkiye göre Sadece doğaçlama yaptı, müziği yarattı.
Çalarken aynı anda da filme bakmak
çok önemliydi, çünkü Jeanne Moreau olmuştu.
Miles'ın müziği olsa da Jeanne Moreau'nun acısıydı.
Orada mükemmel, gerçekten mükemmel bir şey
yaptığımızı hemen fark ettik.
O müzik filmi ünlü yaptı.
Çoğu insan önce müzik albümünü dinledi.
Ve sonrasında filmi izlemek istedi.
İdam Sehpası'nın kaydı sırasında
Miles doğaçlamaya yaklaşmanın yeni bir yolunu deneyimledi.
Önündeki birkaç senede bunu geliştirdi.
Yani İdam Sehpası'nın kayıt stüdyosunda
bir şeyler başladı.
Baştan lütfen.
Başlıyoruz.
0-62-291.
-İkinci sayı, kayıt bir. -Bir dakika.
İlk giden benimdir çünkü bateriyi kurmalıydım.
Bateriyi taşıdım, kurdum, herkesin gelmesini bekledim.
Miles elinde küçük notlarla geldi.
Nota kâğıdı bile yoktu.
Ve bana söylediği tek şey
"Akışına bırak."
Sadece "Akışına bırak."
Kind of Blue'nun bestelerini yazmadım,
eskizler getirdim çünkü çalarken bolca spontanelik hissi olsun istedim.
Müthiş müzisyenler olduğu sürece durumu kontrol altına alıp orada olanların,
becerilerinin ötesinde çalabileceklerini biliyordum.
"So What"ın ilk kısmı...
Sonra Paul şöyle basa girdi...
Dostum, Miles'dan dinlediğim ilk şey buydu.
Babamın plak koleksiyonundan o plağı alıp taktım.
Kulağınıza takılan ilk şey Paul Chambers'ın bas dizilimiydi.
Kutsal metinler sorgulanmaz ama elimizdeler, değil mi?
Yani İncil neden İncil?
İncil işte. Kind of Blue niye Kind of Blue?
Kind of Blue işte, öyle ve cazın şeklini değiştirdi.
"So What"ın başındaki zil vuruşlarını aşırıya kaçırdım sandım.
Bana olması gerektiğinden daha yüksek geldi.
Ve çınlaması bitmek bilmiyor gibi ama insanı tam şarkıya sokuyor.
Otobana ulaşıyorsunuz sanki
ve parçanın gerisi oradan devam ediyor.
Kind of Blue'da Miles grup elemanlarından
yaratabilecekleri sesi daha derin düşünmelerini istedi.
"Şöyle birkaç fikrim var. Hadi." dedi.
Ve Miles bunu hayatı boyunca yaptı.
Kind of Blue Miles'ın tutkusunu birden göstermiyor
ama aynı zamanda müzisyenler kendini açınca
ne kadar yenilikçi, dahiyane ve kışkırtıcı olabileceklerini
gösteriyor.
Kind of Blue müziği düşünmenin
müziği çalmanın ve müziğe yaklaşmanın farklı bir yönünün önemini vurguladı.
Ve bu da Coltrane'in kendi kişiliğini bulması için
ihtiyacı olan bir şeydi.
John Coltrane'in potansiyelini çok az insan görmüştür
ama Miles, Coltrane'i yanında götürüp ona daha sonra insanların seveceği,
hayranlık duyacağı bir sanatçı olması için gereken ortamı sağladı.
Cazı sevmeyen insanlar bile o albümü sever.
Her on yılda Kind of Blue'dan bahseden yeni şeyler, yeni insanlar çıkar.
"Beni caza başlatan albüm bu."
Yüzlerce kez dinleseniz de
söyleyecek yeni bir şey hep çıkar.
Ve bu da bana göre şaheserin tanımı.
O albümün caz müzik tarihinde
en çok satılan albüm olacağını
Miles'ın bildiğini düşünmüyorum.
Miles durumun böyle olacağını bilseydi binanın üstüne yapılmasını isterdi,
dışarıya hemen iki Ferrari isterdi.
Gerçekten çıldırırdı.
Böyle bir şeyin olacağını düşünseydi
üzerilerine giderdi.
Kind of Blue anında başarıya ulaştı.
Miles revaçta olan, popüler bir yıldız oluyordu.
Columbia anlaşması Miles'ın müziğini Amerika'nın geneline
görülmemiş şekilde yaydı.
İsmini müzik efsaneleri arasına yazdırdı.
Tek yapmak istediğim hislerimi müzik vasıtasıyla aktarmaktı.
Colombia'yı seçmek daha çok para demekti
ama yaptığın iş için para almanın, iyi para almanın nesi yanlış?
Siyahların döneminde
kişiliği hakkında duyduğu gururu göstermek istedi
ve Miles bunun en büyük örneğiydi.
Olabildiğince şık görünürdü.
Miles Davis havalılığın vücut bulmuş hâliydi.
Mitolojik kahramanıydı.
Siyahi Superman'imiz oldu.
Miles'ın yeni albümü çıktığında
albüm elimizde dolaşırdık dostum.
Miles sevmek
başlı başına tarz olmak demekti.
Miles Davis fiyakalı giyinir, hızlı arabalara biner,
kadınlar ona bayılırdı falan.
Miles Davis'le çalmakla kalmak istemedik. Miles Davis olmak istedik.
"Miles, çocuklarını dışarı çıkarmak istediğinde
ne yapıyorsun?" diye sordum.
Dedi ki "Taksiye binmelerini söylüyorum."
Miles bir nevi havalı olmanın,
bir nevi entelektüelliğin, bir nevi maskülenliğin temsilcisi oldu.
Hiçbir saçmalığa gelemeyen siyahi adam.
Havalı, tarz, öfkeli, entelektüel ve aşırı şık olmak.
Ben bunların hepsiydim, fazlasıydım
ama trompette müthiştim ve harika bir grubum vardı.
Yani sadece isyankâr imajımla tanınır hâle gelmedim.
Miles Davis'in mistik becerisi konuşulmaya başlandı.
Miles Davis bence ten renginin koyuluğunu
bir yükümlülük olarak görmek yerine
bir kazanç olarak gördü.
O dönem televizyonda
veya filmlerde gösterilen her şeyden farklıydı.
Miles bunu havalı, arzulanan bir şeye dönüştürdü.
İnsanların karşısına her çıktığımda jilet gibiydim,
Frances de öyleydi.
Böyle göz alıcı güzellikte bir kadınla benim gibi sapına kadar siyahi bir adam.
Gerçekten bambaşka bir şeydi.
İnsanlar durup ağzı açık bize bakardı.
Miles bana kıyafetler alırdı.
Bacaklarımın harika olduğunu herkes bilir.
Miles şıktı, ben şıktım.
Sonra tabii bir Ferrari'ye binip çıkıyorduk.
Yani seksi bir çifttik, bu konuda şüphe yok.
Miles ve Frances. Yakıyorduk.
Çocukken onları birlikte gördüğümde
"Vay canına." derdim.
Jilet gibi giyinirlerdi, tek kelimeyle şıklardı.
Ve âşıktılar.
Prens ve prenses gibiydiler.
Yazar bir arkadaşım vardı. İsmi George Frazier.
Ve Miles için kullandığı
bir kelime vardı.
İspanyol matadorlarla, boğa güreşçileriyle ilgiliydi.
Boğaları çoğu adam öldürebilirdi
ve kimi çok heyecan verici güreşçilerdi
ama diğerleri ringe girer, öylece durur ve pelerini tutardı,
boğa da saldırır
seyircilerin yürekleri ağızlarına gelirdi.
O güreşçide "duende" vardı.
Ve Miles'da duende vardı.
Miles şey biriydi... Sevdiği şeyler vardı.
Sizi severse severdi. Sevmezse de sevmezdi.
Yani öyle biriydi.
Sizi gözü tuttuysa
sizi daima severdi.
Ve gözü tutmazsa fikrini değiştirmeniz mümkün olmazdı,
anladınız mı?
Çoğunlukla herkese çok soğuk davranırdım.
Kendimi böyle korudum.
Hislerimi ve duygularımı kimseye açmayarak.
Ve uzun süre işime yaradı.
Miles, Village Vanguard'da sahne alırken oraya gittim.
Ve dedim ki "Bay Davis, benim ismim Archie Shepp,
sahne almama izin verir misiniz?"
"Archie ne?" dedi.
Ve
"Archie Shepp." dedim.
Dedi ki "Siktir git.
Benimle sahne alamazsın."
Miles umursamazdı.
Miles'ın kendinden başka kimseyi memnun etmesi
gerekmezdi.
Miles kayıtsızdı.
Anlatabiliyor muyum? İnsanlara karşı kayıtsızdı.
Çünkü o, Miles Davis'ti.
Kişiliğinde bir sürü tuhaflıklar vardı.
Sinirli, antisosyaldi.
Ama genelde bu öz güvensizlikler, bu kötülükler
sanatın temelini oluşturan şeylerdir,
böylece sanat bir iyileşme yöntemi olur.
Sanat ona savunmasızlığını, gerçek dünyada gösteremeyeceği bir yönünü
gösterebilme fırsatı verdi.
Birdland'de çalışıyorduk.
Setimizi bitirdik, Miles sigara içmek için yukarı çıktı.
Birdland'in önünde sırılsıklam hâlde duruyordum,
çok nemli, sıcak bir Ağustos gecesiydi çünkü.
Judy adında çok güzel bir beyaz kızı taksiye bindirmiştim.
Beyaz bir polis yanıma gelip bana yürümemi söyledi.
Miles da "Neden ki? Sigara içiyorum." dedi.
Alt katta çalışıyorum, sigara içiyorum. Ve isminin yazdığı tabelanın yanındaydı.
M, I, L, E, S. Miles.
Bu benim. Sen kimsin?
Kind of Blue yeni çıkmıştı.
Kasabanın dilindeydi, tabelada ismi yazıyordu.
Ünü tavan yapmıştı.
Adam "Bana ne? Burada dikilemezsin." der. Miles "Gitmiyorum." der.
Açıkça ve sertçe adamın yüzüne baktım
ve bir yere gitmedim.
O an Miles öyle fiyakalıydı ki
ona el sürmek aslında zordu.
Birden bire bu beyaz dedektif koşup
kafama vurdu.
Geldiğini hiç görmedim.
Bir telefon geldi,
karakola gitmem söylendi.
Ve Miles'ın yüzünü gördüm.
Korkunçtu.
Göz yaşlarına boğuldum.
Bu tarz bir saçmalığı Doğu St. Louis'de beklerdim
ama New York'ta beklemezdim.
Güya burası dünyanın en şekil, en havalı şehri olacak.
Irk yüzündendi. Tüm olay ırk yüzündendi.
Tüm şehir ırkçıydı, tüm dünya ırkçıydı sanırım.
Yani...
Ne olacak yani?
Başka bir ihtimal veremiyorum.
Hiçbir başarının, hiçbir kazanımın, hiçbir parasal üstünlüğün
hatta hiçbir ünün insanı Amerika Birleşik Devletleri'nin
ırksal düşmanlığından korumayacağını hatırlattı.
Vay anasını, yani
bu meseleden kurtuluş yok.
O hadise beni sonsuza dek değiştirdi.
Olduğumdan daha sert, daha kuşkucu yaptı.
Eskiden o olayı anardı. Konuşurken durduk yere
"Siktiğimin polisleri" derdi.
Birden bire, kimse hiç beklemezken
o adamı anardı.
Bu olay birden başarı
elde ettiniz diye unutulmaz.
Gençken başınıza gelen bu olayı
ömrünüz boyunca unutmazsınız.
Miles Ahead; Miles Davis'in, Columbia Records'la anlaştıktan sonra
Gil Evans'la yaptığı ilk ortak projeydi.
Miles'ın Columbia Records'a gitmesinin sebeplerinden biri de buydu.
Columbia'nın böyle projeleri mümkün kılacak bütçesi
ve araçları olması.
Müzik anlamında Gil'le ikimiz çok özeldik.
Gil'le çalışmaya bayılırdım çünkü çok titiz ve yaratıcıydı.
Müzik aranjmanına gözüm kapalı güvenirdim.
Hep piyanoda çalışırdık. "Şuna ne dersin? Şu nasıl?" derdik.
Şarkılarını yorumlamaya bayılırdım.
Ve doğal biçimde otururlardı.
Miles Ahead çıktığında
başta plak kapağında yelkenli güvertesinde duran
genç, beyaz bir kadın model vardı.
Bu bence lüks yaşam, iyi yaşam algısı uyandırmak içindi
ve albümün daha geniş, beyaz camiasına
pazarlanmasına imkân tanırdı.
Miles, George Avakian'ın yanına gidip
"Albümümün kapağında bu beyaz kancığın işi ne?" der.
Plak şirketine de
inanılmaz bir gelir elde ettiren bir sanatçı olarak
kendi gücünü öyle bilir ki bu kararlar üzerinde söz hakkı olur.
Ve aynı müziğin sonraki basımı
farklı bir isim ve farklı bir kapakla çıkar.
Kapakta Miles Davis'in kendisi vardır.
Miles Davis'in Gil Evans ve 19 üyeli orkestrayla yaptığı
üç büyük ortak projenin ilki Miles Ahead'ti.
Miles Ahead'ten iki sene sonra Porgy and Bess çıktı.
Ve ondan iki sene sonra da...
Barselona'da vakit geçirmiştim.
Gösterilerimizi bitirdikten sonra
Flamenko müziği ve dans dinleyip izlerdik
ve aklımı başımdan alırdı.
Miles'a dedim ki
"Flamenkoda gördüklerimi görmeni ve hissettiklerimi hissetmeni istiyorum."
Gitmeyi hiç istemedi ama sonra dayanamadı.
Ve Flamenko müziği ve dansı izlemeye gittik.
Tiyatrodan çıktığımızda
doğruca
Colony plak dükkânına gittik
ve alabileceği her Flamenko albümünü aldı.
Sketches of Spain'de yapmam gereken en zor şey şuydu,
vokalin olması gerektiği kısımda trompet çalmak,
özellikle doğaçlamayken.
Bu parçada sesim hem neşeli hem de üzgün olması gerekiyordu, bunu yapmak çok zordu.
Üç, dört kez böyle şarkı yaparsanız
oraya ulaşma isteğinizi kaybedersiniz.
Gayet iyi olmuş gibiydi.
O albüme herkes bayıldı.
-Bir zamanlar bir prenses varmış. -O prenses sen miydin?
Ve âşık olmuş.
Zor muydu?
Çok kolaydı.
Prensin yakışıklı olduğunu herkes görebilmiş.
Benim için tek olduğunu.
Miles vurucu melodileri hep sevmiştir.
O melodilerin kendisine konuşma fırsatı verdiğini, "Tanıdığınız bir şey.
Ne kadar güzel olabileceğini göstereceğim."
deme imkânı sunduğunu düşünürdü.
Yani Walt Disney filminden "Someday My Prince Will Come"ı alıp
buna muhteşem bir his ve derinlik katabilirdi.
"Karım Frances için çalıyorum." dedi.
Ve çalışındaki aşkı, düşkünlüğü hissedebilirsiniz.
Someday My Prince Will Come
kapağında yer aldığım ilk Miles albümüydü.
Miles şehir dışındaydı.
Çekimlere gittiğimi hatırlıyorum,
ne giydiğimi, nasıl göründüğümü sormak için
her iki dakika bir arardı. Kusursuz göründüğümden emin olmak istedi.
Ve elbette, bence kusursuz görünüyordum.
Elmacık kemiğimdeki beni ben yaptım, bir tat kattığını düşündüm.
Columbia'dan albüm kapaklarımda siyahi kadınları kullanmasını
Someday My Prince Will Come'la talep etmeye başladım.
Sonuçta benim albümümdü, ben de Frances'in prensiydim.
Yani kapağa Frances'i koyabildim.
Siyahi kadınların güzelliğinin hakkını savunuyordu.
Bu müzikle, bu trompetle bu güzelliği
aktarıyorum, diyordu.
Çok vurucu bir mesaj.
Ve eminim karısını seksi ve güzel bulduğu için de yapmıştır.
Herkes Batı Yakasının Hikâyesi'nde oynamak isterdi.
Jerome Robins, Steve Sondheim işte.
En gözdesi gibiydi.
Seçmelere katılan en az 300 kız vardı.
Sahneye çıktım, dikiliyordum ve parmaklarımı şıklatıp şöyle yaptım,
Ella Fitzgerald bölümü yaptım ve Jerome Robbins...
Hepsi şaşkına döndü.
Alındım.
O dönem geçmişe göre daha çok içiyordum
ve çok fazla kokain çekiyordum.
Bu ikili insanı fena asabi yapabilir.
Frances hayatımda kıskandığım tek kadındı.
Ve uyuşturucu kullanıp içerken kıskançlık yaptığımdan
bana deliymişim gibi bakardı.
O dönem gerçekten de deliydim.
Aklımın başında olduğunu, en iyisi olduğumu sanırdım.
Konu ben olunca kıskanç biriydi.
O insanlarla olup bu kadar ilgi çekmemi
kaldıramıyordu.
Ve işte o an tiyatro salonuna geldi, beni Ferrari'siyle aldı
ve "Batı Yakasının Hikâyesi'nden çıkmanı istiyorum.
Kadının yeri erkeğinin yanıdır." dedi.
Donakaldım.
Ama ona âşıktım
ve dediğini yaptım.
Gösteriden çıktım.
Çocuklarını gönderdi.
Cheryl Ann, Gregory ve küçük Miles.
En sonunda da mutfakta sahne almaya başladım.
New York'a geldim, Frances bizi okullara yazdırdı.
Okula gitmeye, eve dönmeye, ödevlerimizi yapmaya başladık.
Onun için büyük değişiklikti.
Yemek yapmayı falan bilmiyordum. Yollarda olurdum. Bilmiyorum.
Bana dedi ki
"Bak, dinle,
ne yaptığımı izle ve yap."
Yemek yapmayı öğrendim.
Alt katta yemek yapardı,
arada sırada üst kata çıkıp ortadan kaybolurdu.
Sonra dedi ki "Eskiden ortadan kaybolurdum,
üst kata çıkardım ya?" Evet, dedim.
"Bale patiklerime bakmak için çıkardım." dedi.
O an yapabileceği başka şeyler hakkında...
...belli hislerini
saklıyor gibi görünürdü.
Mayıs 1965'te kalçamdan ameliyat oldum,
femur başımı alıp inciğimden kemik yerleştirdiler
ama işe yaramadı.
O ağustos tekrarlamaları gerekti.
Sürekli büyük acı çekiyordum.
Geçmişe göre daha fazla içmeye başlamıştım
ve ağrı kesici alıyordum.
Ve daha fazla kokain kullanmaya başladım.
Depresyon yüzündendi sanırım.
Şunların karışımıydı; kıskançlık,
kokain,
Percodan,
viski ve süt. Daha sonra
öğrendiğim karışım buydu.
Ve
bu karışım insanın kafasını attırır.
Miles'ın da kafası attı.
Bir akşam Birdland'te Miles'laydım.
Ve Quincy Jones da oradaydı.
O gece eve döndüğümüzde
Miles'a Quincy Jones'un yakışıklı olduğundan bahsettim.
Ve sonra bir baktım...
Çok hızlı gelişti.
Ve kafamda yıldızlar belirdi. Yerdeydim.
Başıma gelen inanması en güç olaydı çünkü hayatımda bana kimse vurmamıştı.
İlk o an vurdu
ve devamı da geldi.
Ne yazık ki.
Onu terk etmeye yakın olduğumu o an bilmiyordum
ama
o an oldu.
Bunu şu an söyleyebilirim.
Frances sahip olduğum en iyi eşimdi.
Ona ne kadar kötü davrandığımı fark ettim ve ilişkimiz bitti.
Bunu artık biliyorum, keşke o an da bilseydim.
Hep Frances'ten bahsediyordu.
Hatta her şey bittikten sonra.
Dört, beş sene sonrasında şöyle derdi,
"Şu kızın elbisesi var ya?
Bir ara Frances'e benzer elbise almıştım."
Onu bıraktıktan sonra
Miles'ın fena batırdığını söylediğini duydum.
Ayrıca şöyle dedi,
"Onu kapan erkek
tam bir şanslı orospu çocuğu."
Böyle dediğini duydum.
Haklıydı tabii.
Trane'in grubumda olduğu son senelerde
kendi çalmaya başladı.
Böyle olduğunda gruptaki büyü yok oldu
ve eskiden birlikte çalmaya bayılanlar artık umursamamaya başladı.
İşte bir grup o an dağılmaya başlar.
Buna üzülmediğimi söylemek yalan olurdu
çünkü bu grupla çalmayı çok seviyordum
ve bence tüm zamanların en iyi küçük grubuydu.
Veya en azından o ana kadar dinlediğim en iyisiydi.
Her zaman çalacak yeni şeyler aradım,
müzik fikirlerim için yeni zorluklar aradım.
Artık farklı bir şeyin zamanıydı.
Half Note adlı bir mekânda çalışıyordum.
Miles bir set sırasında
Siyah pelerini, siyah şapkasıyla geldi, gizemli bir kılıktaydı.
Ve "Basçı arıyorum. İlgilenir misin?" dedi.
O dönem Miles Davis'ten revaçta hiçbir şey yoktu.
Telefonum çaldı.
Bir gitar duydum.
Gitar vardı. Birisi gitar tıngırdatıyordu.
Sonra şöyle bir ses geldi,
"Gitar adamın amına koyuyor, değil mi?"
Yarın 1.30'da evime gel.
Tıkırt.
İsmini söylemedi.
Adresini, telefon numarasını, hiçbir şey vermedi.
Ama Miles beni aradı.
Bana first-class bilet gönderdi
ve smokin yaptırmam için beni terzisine yolladı.
Kaliforniya'ya uçtum.
Miles, bu sefer ne çalacaksın?
Birisi söylesin, Miles larenjit.
Bir tür blues. Peki, tekrar alkışlarınızla, Miles Davis Quintet.
Miles'ın 1960'lardaki büyük beşlisi
müziğe girmekte demokrasiye inanılmaz boyutta imkân veren
yepyeni bir doğaçlama tarzı yarattı
ve herkes müziği istediği yere çekebiliyordu.
Çevresine daima genç, yeni çıkan, bilinmeyen sesler katıyordu.
O grupta müziksel kişiliklerini geliştirmelerine imkân verdi.
Ve kariyeri boyunca
baştan başlamaya devam etti, defalarca.
Miles'ın grubuna katıldığımda 23 yaşındaydım.
Tony Williams, baterist 17 yaşındaydı.
Çocuktuk. Daha çocuktuk.
Sanatın herhangi bir dalında yaratıcılık ve deha
yaşa katiyen bakmaz.
Ya vardır ya yoktur.
Yaş ilerledikçe eksik şey yoktan var olmaz.
Her gece laboratuvara gitmeyi iple çekiyorduk.
Miles baş kimyagerdi.
İşimiz bileşenleri, değişiklikleri, tempoyu birbirine karıştırıp
her gece biraz tehlikeyle güvenli şekilde patlayan bir şey yapmaktı.
Bunu her gece başardık.
Miles sahnede, insanların önünde yaşamamızı, insanların önünde
yaratmamızı istedi.
Bir başka deyişle bildiklerinize bel bağlamayın.
Miles insanın bilmediğini arıyordu.
Bu fikre bayılmıştım. Prova sevmezdim.
İyi fikirlere şans veriliyor.
Ben sahnede hata yapıp orada düzeltmek istiyorum.
Miles hatta bize dedi ki,
"Size sahnede, insanların önünde pratik yapmanız için para veriyorum."
"İnsanlar bunu sevmez." dedim.
"İnsanları ben hallederim.
Sen çalmaya bak." dedi.
Teo, bunu çalamıyorum, biliyorsun.
Çalabilirsin.
Oluyor.
Anlatabildim mi? Herbie, böyle yapsak?
-Böleceğiz. -Evet, iyi fikir.
Altı.
Bir dakika Teo. Orada ne çalacağımı bilmiyorum.
-O ilk kısmı çalma. -Çal Teo.
Tüm trompetçilerin
tüm melodileri hatasız çaldığı,
büyük hata yapmadan çaldığı bir kayıt alınca
o kayıttan albüm yapıyordu.
Yanımda orduda kullandığım
bir defter olurdu.
Biraz bir şeyler yazmıştım, Miles dedi ki "Hiç besten var mı?"
"Evet, defterde birkaç beste var." dedim.
Defteri açtı ve "Şunu deneyelim." dedi.
-Adı ne? -"Footprints."
"Footprints" mi?
Sonra prova yapmadan
notalara baktık, biraz üzerinden geçtik, sonra kaydettik.
Ve kayıt stüdyosuna gideceğimiz zaman
"Haftaya çarşamba kayıt alacağız. Defteri getir." derdi.
1969'da tarihi açıdan konuşmak gerekirse Ay'da bir insan yürüdü,
Amerika hâlâ şu kanlı Vietnam Savaşı'ndaydı.
Bence Miles genç neslin önemini hissetti çünkü her zaman ileriyi düşünüyordu.
1969'da rock ve funk türü kapış kapış gidiyordu.
İnsanlar yıldızları bizzat dinleyip görmek için stadyumları dolduruyor,
caz müzik de ölüyor gibiydi.
1969'da yarısı boş kulüplerde çaldığımız çok olurdu.
Bu bana bir şey gösterdi.
Jimi Hendrix, Sly Stone ve James Brown'ın müzikleri
Miles'a bir konser yapıp birçok insanı etkileyebileceğini gösterdi.
Bir konserde 45 dakika çalarak aldığınız para bir kulüpte
gecede üç kez sahne alarak bir haftada kazanacağınız paradan çok olabilir.
Elektronik grup kurmasının bir sebebi de Sly ve Family Stone'la takılmasıydı.
Sly ona ne kadar kazandığını söyledi, Miles şöyle dedi, "Ne?"
Ondan sonra Miles tarzını değiştirdi denilebilir.
Çoğu rock müzisyeninin
müzikten anlamadığını fark etmeye başladım.
Onlar yapabiliyorsa, ne yaptıklarını bilmeden onca insana ulaşıp
o kadar albüm satabiliyorlarsa
ben daha iyisini yapabilirim diye düşündüm.
Miles benimle görüşmek istedi. Çok ama çok gergin bir toplantıydı.
Ve dedi ki "O siktiğimin uzun saçlı beyaz çocukları
müziğimi, riflerimi çalıyor."
Küplere binmişti, şirketten çıkmak istedi.
"Bak, sana tarihler ayarlarım,
farklı neslin müzisyenleriyle çalarsın,
farklı türde müzik çalarsın.
O tarihlerde çalarsan bir şeyler olacak, biliyorum işte." dedim.
Bu dönemde Betty Marbry adlı çok güzel, genç bir solist
ve şarkı yazarıyla tanıştım.
Yeni şeyler ve sürprizlerle doluydu ve gideceğim yöne gitmeme yardım etti.
Betty Davis tüm o New York ve Kaliforniya rock âleminin parçası olan
çok güçlü, dinamik bir kadındı.
Miles'ın müzikte olanlara karşı bakışını değiştirdi.
Betty'nin hem kişisel yaşamıma
hem de müzik yaşamıma büyük etkisi oldu.
Giyim tarzımı değiştirmeme de yardım etti.
Evine uğradım, dolabında komik görünen birkaç takımı,
ayakkabıları, şapkaları falan vardı. "Ne oluyor dostum?" dedim.
Değişti, tarzını değiştirdi.
Gidişatımı değiştirmek istedim.
Müziğime inanıp sevmeye devam etmem için değiştirmek zorundaydım.
Elektronik basçı ilgimi çekiyordu.
Kontrbasın aksine duymak istediğim şeyi veriyordu.
Beni arayıp "Seninle konuşmak istiyorum." dedi.
"Bak, tek yapacağın kontrbas gibi çalmak." Dedim ki "Aynı şey değil.
Notalar farklı. Ses farklı.
Tepkisi farklı. Nota uzunluğu farklı. Yerleri...
Aynı olan tek şey amına koyduğumun notaları.
Bunu 18 yaşından beri dinliyorum dostum.
Ne diye bırakacakmışım?
Sana katılmak için mi? Olmaz, yapmam."
"Peki." dedi.
Şapkamı taktım, kapıyı çekip çıktım.
Ron elektronik bas çalmak istemeyip temelli ayrılmak istediğinde grup dağıldı.
Müziğe yaklaşmamın farklı yollarını
düşünmeye başlamıştım.
Ağustos, 1969'da stüdyoya gittim.
Miles "10.00'da Columbia'da ol." dedi.
Oraya 9.30'da gittim. Temizlikçi kadın beni içeri aldı.
Görülmemiş nota eskizlerini götürdüm.
Kind of Blue'da yaptığım gibi.
Müzisyenlere istediklerini yapıp
duyduklarını çalabileceklerini söyledim. Sözümü dinlediler.
Dört perküsyon aynı anda çalıyordu.
İki basçı aynı anda çalıyordu.
İki veya üç klavye aynı anda çalıyordu. Bir gitar vardı.
Müthiş, devasa bir doğaçlamaydı.
Getirmemi istediği tek şey bir zil ve trampetti.
Ve Bitches Brew'un ilk kısmının üzerinden geçtik.
Ve sonra...
Gece 3.00'te Miles'ın trompetinin sesinin binalardan
yankılandığını duyardınız.
New York binalardan oluşan Büyük Kanyon'du sanki.
Hiç hayra alamet olmayan bir şey bu.
Sanki bir şey hazırlanıyor gibi.
Sürüklenip gitmiş bir amip gibi hareket ediyor.
Böyle gidiyor, sonra bir şey göze batıyor.
Ama tüm şey bir bütün hâlinde bu şekilde hareket ediyor.
Caz kanalı açıktı ve spiker
"Aman Tanrım, yeni Miles parçası geldi." dedi.
TARİH: 14 KASIM 1969
MILES ARAYIP BU ALBÜMÜN ADININ ŞU OLMASINI İSTEDİ:
"BITCHES BREW"
YÖNERGENİZİ BEKLİYORUM.
Sonra ismini söyledi.
"Bunu yayında söyleyebilir misin?" dedim.
"Müziği boş verin, bu albüm kapağını görmelisiniz." dedi.
Bitches Brew diğer tüm albümlerimden daha hızlı sattı
ve tarihteki tüm caz albümlerinden daha çok sattı.
Ve Bitches Brew'u çıkardı.
Fillmore East'te falan başladı.
Kulisteydik, Miles çek aldı.
Çeke bakıyordu, şöyle dediğini duyduk,
"Hırsız gibi hissediyorum."
125. Sokak'ta Hint restoranındaydık.
Orada yaklaşık iki saat oturup yemek yedik, konuştuk.
Kalktık, çıkarken
Miles dedi ki "Ne düşünüyorsunuz?"
"Öncelikle ne hakkında ne düşünüyoruz?" dedim.
Sohbeti düşünüp bulmaya çalışıyorum...
"Müzik hakkında ne düşünüyorsunuz?" dedi.
Şöyle yaptım... Hint müziği çalıyorlardı çünkü.
Miles, "Yeni albüm On the Corner'da buraya gireceğiz." dedi.
Tablaları, sitarı, elektronik sitarı funk türüyle harmanlayacağım." dedi.
On the Corner albümünde belirsizlik yok.
Hedefimiz bu.
Daha da şiddetlendi.
Dört, bir, iki. Funk işte bu.
Uçup gidiyorlardı. Büyük Patlama oluşturuyorlardı.
Çıtayı her gece yükseltiyorlardı.
Perküsyon ve distorsiyon kullanımı açısından
müthiş bir iş çıkarıp tehlikeli adımlar atıyorlardı.
Bu kozmik jungle müziğiydi.
İşte o an Miles'ın
müziğin hoodoo, voodoo büyücüsü olduğunu düşündük.
Buna acid müzik türü denir.
Esrar içip oraya kafası iyi giden insanlar birden ayılıyor, anlatabiliyor muyum?
Ve ayık insanların da kafası iyi oluyor.
Sadece çalış şekliyle her şeyi değiştirdi.
Miles'ın müzik tarzı değiştiğinden kitlesi de değişiyordu.
Şu an olanları sindiriyordu.
Şu an olanları, on sene önce olanları değil, şu an.
O kadar insana neyin o kadar çekici geldiğini hiç anlayamadım.
Onda ne duyduğunu anlamaya çalıştım. Anlayamadım.
Ayrıca güzel gelmiyordu.
Öyle diyenler için,
onlara hep şöyle bakmışımdır, "Çok cahilsin
ve öyle demene sebep olan şey kıskançlık.
Asla öyle olamayacaksın veya sınırlı,
sapkın zihninin ötesindeki bir şeyi kavrayamayacaksın bile."
"Vay anasını Carlos, biraz sert oldu."
Ama doğru.
1969, 1975 arası art arda hızlıca çıkardığı
pek çok albümü dinlediğinizde
hip-hop, house, drum and base, elektronika türlerinin
şablonlarını duyabilirsiniz.
Miles hepsini 70'lerin başında yapıyordu.
Yeni müzikler yaratıyor ve bir bakıma temeli değiştiriyordu.
Onunla birlikteyken gayet sağlıklıydı. İyi durumdaydı.
Sağlıklı besleniyordu, zararlı şeyler almıyordu.
Neredeyse her gün salonda spor yapıyordu, daha çok boks.
Tüm bunlar o dönem çok önemliydi
ve bu çok güzeldi.
Yanımda kullanmasa da Miles'ın uyuşturucuya
tekrar başladığını biliyordum
çünkü çok paranoyak oluyordu.
Şiddete meyilli, saldırgandı.
"Bu şekilde yaşayacak değilim." dedim.
Ekim, 1972'de direksiyon başında uyuyakaldım
ve Lamborghini'mi bariyere çarptım.
Neredeyse üç ay hastanede yattım, eve döndüğümde
bir süre değnek kullanmam gerekti, bu da ameliyatlı kalçamı sikip attı.
Hayatının en önemli anı muhtemelen oydu.
Uyanık olduğu her an çektiği devasa acı
onu reçeteli ilaçlar, kokain, alkol, sigara, ağrıyı dindirecek
herhangi bir şey kullanmaya zorladı; dikkat edin, zorladı diyorum.
Kabul ettiği işleri ve turları giderek azaltmaya başladı.
Eninde sonunda bir grubu kalmadı. Miles Davis grubu kalmadı.
Onca sene yaşadığım tüm saçmalıklardan
ruhen yorulmuştum artık.
Sanatsal anlamda tükenmiş hissettim.
Müzik alanında söyleyeceklerim bitmişti.
Dinlenmem gerektiğini anladım, ben de ara verdim.
Hayatımda en çok sevdiğim şeyi, müziğimi bıraktım.
Ve uzak kaldıkça
başka bir karanlık dünyada daha da derine battım.
Dairesi onun mağarasıydı
ve orada inzivaya çekildi.
Günlerce, haftalarca dışarı çıkmadığı olurdu.
15 veya 16 yaşındayken
o karanlık dönemde gidip New York'ta kalırdım.
Evin içinin her zaman karanlık olduğunu hatırlıyorum.
Hatırladığım tek şey sigaralar, bira şişeleri, kokain.
Onu birkaç kez ziyaret ettiğimi hatırlıyorum.
Onun için kötü bir dönemdi.
Şeydi... Yani ben hiç...
Ondan biraz korktum.
Orada bir başına acıyla boğuşuyor, trompetini çalmıyordu.
Çalmamanın onun için su içmeyi bırakmak
gibi olduğunu biliyorum.
Sadece bitmesini istedim.
Karanlığın bitmesini istedim.
Hiç tanımadığım biri gibiydi.
Amcama, süper kahramanıma dönmesini istedim.
Hatırlıyorum, Harlem'e gitmiştik,
arabada yanımızda bir kadın vardı.
Yanımda oturuyordu,
Miles bizi oraya götürüp "Bekleyin" dedi.
Girdiği binadan çıktı, kafası
bir milyondu.
Yüzünde kokain izleri vardı.
Bir şeyler söylemek istedim ama çok korkuyordum.
Bana hafifçe dürtüp "Onu siktin." dedi.
"Onu sikmedim." dedim.
"Onu siktiğini söylemeden gitmiyoruz." dedi.
Motoru kapattı.
"Tamam, kaportada siktim. Gidebilir miyiz?"
"Bir de seni arkadaşım sanmıştım." dedi.
Miles'la bir akşam geçirmek böyle bir şey.
Miles o dönem gelirdi. İkimiz...
Paraya ihtiyacı olurdu, biraz borç verirdik.
Parasının bittiğini düşünmüştük.
Durum neyse bir gün oradan çıktık, Marie'ye dedim ki
"Bence sonu geldi.
Bundan düzelmesi mümkün değil.
Ama hiç bilemezsin."
Aynı dönemlerde
Cicely Tyson beni tekrar görmeye geldi.
Tüm bunlar yaşanırken hep uğrardı
ama artık daha sık uğramaya başladı.
O yıllarda Miles'ın sağlık durumu berbattı.
O kadar kötü hâldeydi ki çoğu insan bir daha çalamayacağını düşünürdü.
Kendisi bile böyle düşündü.
Cicely, Miles'a ilham verip bir kez daha sunacağı bir şeyler
olduğunu görmesini sağladı.
Yaratıcılığının, yaratıcı sesinin sonuna gelmediğine inandırdı.
Tüm o insanları evimden çıkarmama yardım etti.
Beni koruyup düzgün beslenmemi,
alkolü azaltmamı sağladı.
Kokaini bırakmama yardım etti.
Bana sağlıklı yemekler yedirirdi, bolca sebze ve bol bol meyve suyu verirdi.
Sahilde koşturuyordu, vejetaryen olmaya çalışıyordu.
Müthiş bir şeydi, olamadı çünkü.
Miles "Evime uğra, beni al dostum.
Beni et olan bir yere götür.
Kokuları koklayayım, sonra sosisli sandviç yiyelim."
Uyuşturucuyu bırakacak, tekrar çalacak;
insanların görüşünü, tura çıkmayı, eleştirileri kaldıracak; yaşayacak gücü
toplamak için o yıllara
ihtiyacı vardı.
1975'ten 1980'lerin başına kadar trompetimi elime almadım.
Dört yılı aşkındır bir kez bile elime almadım.
Sonunda neredeyse altı olmuştu.
Farklı türden grupların,
elektronik grupların kayıtlarını ofisime getirip durdu.
Avery Fisher Sahnesi'nde iki konser için sana 70.000 dolar veririm." dedim.
Bana deliymişim gibi baktı. Kimse böyle yapmazdı.
Ve 35.000 dolarlık çek yazıp ona verdim.
Nefesimi tuttum.
Targa tavanlı, kanarya sarısı, yepyeni 308 GTSi Ferrari spor kupe
satın aldım.
Müziğe dönmeye hazırdım.
O arabayı sırf o konsere gitmek için aldı.
Ve evet, ben de yeni bir gömlek aldım.
O Ferrari aldı.
Miles dönmüştü.
Ve bir sürü genç müzisyenle yeni bir tarzı vardı.
Yedi yıl yoktu ve birden bire döndü.
Bu herif tamamen bırakıp "Yaptıklarım yetsin." diyebilirdi.
Herkes "Kesinlikle." derdi. Ama devam etmek istedi.
Sadece bir sanatçının dönüşü değildi.
Bir insanın dönüşüydü.
Onun gibi yapan birini hiç görmedim.
Avrupa'da caz festivallerinde çalmayı seviyor musunuz?
Evet, Avrupa'da caz festivallerinde çalmaya bayılıyorum.
Peki ya Molde? Geç geliyorsunuz.
Bu sabah hastaydım.
İlk turun başından beri
her geçen gün ya farklı bir şehirde ya da farklı bir ülkedeydik.
Bir gösteri 20.00'de başlıyor, diyelim.
Gece yarısında otele dönerdik.
Sonra resim yapmak isterdi.
Elinde hangi çizim aracı varsa alıp çizmeye başlardı.
Yoldayken uçakta çizerdi, arabada çizerdi. Bekleme salonunda uçağı beklerken çizerdi.
Konsere giderdik, kuliste çizerdi.
Gerçekten kolundan eline, oradan da kâğıda boşalıyordu.
Yanlış bir çizgi çizdiğinizde
müzikteki gibi mi hissettiriyor?
Kötü olduğunu düşündüğünüz notanın önündeki nota
o kötü notayı telafi eder.
Sabah erkendi, koşuya çıkıyordum.
Asansörün yanında bekliyordum, asansörün kapısı açıldı, karşımdaydı.
Kalbim küt küt atıyordu, sanki...
Filmlerde vampirle karşılaşılan an gibiydi.
Öleceğinizi bilirsiniz ama takmazsınız.
Arkama döndüm, şöyle dedi, "Hızlı koş, dönünce seni yakalayacağım."
Ve bu yetti. Birlikte resim çizmeye başladık.
Her alanda yaptığı her şeye büyük bir ilgi duyuyordu.
Miles, seni resme ne soktu?
Hiç olmadığı kadar talep görüyordu.
Siz kimsiniz?
Sanki kim olduğunu unutmuş gibiydi.
Benim için yepyeni bir sayfa.
Talk showlara çıkıyordu.
Merhaba, iyi akşamlar. Ben Miles Davis.
Gece programlarına.
-Miles Davis. -Miles Davis.
Miles Davis.
Çaldığı her şehirde röportajlar kabul ediyordu.
Bambaşka görünen biriydi.
Hatta Prince'le birlikte sahne alıyordu.
Prince'e bayılırdı. Birlikte çalışmak kaderlerinde vardı.
Tommy LiPuma beni aradı,
Warner Bros.'ta yetenek avcısı başkan yardımcısıydı.
Dedi ki "Miles Davis Columbia'yı bıraktı, Warner Bros.'a geliyor."
"Cidden mi? Tebrikler." dedim. "Besten var mı?" dedi.
Telefonu kapattığım an "Tutu"nun bas dizimi kafamda canlandı.
Birine beste yaparken şunu yaparlarsa...
Şarkıya kaptırırsa "Tamam, bu ona göre." derim.
Stüdyonun karşısına, Miles'a bakıyorum.
Sonra piyanoda bana bir şeyler çalmaya başladı.
Şimdi dönüp bakınca adamın hiç öyle kayıt almadığını fark ettim.
Kulaklıkla, davul makinesiyle falan şarkı üzerine çalmazdı.
Kendini kaptırmış gibiydi. İhtiyatlı davranmıyordu. Kendini vermişti.
Evet.
Özünde hâlâ tarz olan müziği yapmak için
New York'a gelen o genç çocuktu. O hissi kaybetmek istemedi.
Miles eski albümlerinden hiç bahsetmedi.
Evinde yoktu. Hiçbiri yoktu.
Bir tanesi bile yoktu, istemezdi.
Sadece çalıştığı şeyleri isterdi.
Gruba ilk girdiğimde Miles iyiydi.
Gözü açık, en iyi hâlindeydi
ama çok geçmeden pek de iyi görünmemeye başladı.
Saturday Night Live'daki konserimize bakarsanız.
neden bahsettiğimi görürsünüz. Öylece dolanıyor, çok kırılgan çalışıyor.
Tonu tutturamadığı için acı çekiyordu.
Tonu tutturamadı.
Bazen sahnede topallayarak yürürdü
ama hâlâ Miles'dı.
Miles Davis ve Quincy Jones ilk defa bu gece
aynı sahnede birlikte çalacak.
15 yıldır uğraşıyorum.
Miles'ın başının etini yedim. Bu konuda başının etini yedim.
"Tamam orospu çocuğu." dedi.
Tek bir notaya basması gerekmezdi
çünkü son 50 senedir en iyisi olmakta çıta kendisiydi.
65 yaşındayken 25 yaşındaki hâlini
baştan yaratmaya çalıştığını görmek
muhteşem bir şeydi.
Bayıldığım insan, kardeşim,
en sevdiğim müzisyenlerden biri, idölüm; Miles Davis.
Evet, ona bayılırdım be.
Ruhumda gülümseme oluştururdu.
"The Pan Piper" adlı bir parçaydı.
Ve zor bir parça olduğunu biliyordum.
Onu çalabileceğinden pek emin değildim.
Bunu asla söylemezdi.
Yani bizim devreye girme vaktimiz gelince ortaya atıldığımı hatırlıyorum.
Şöyle dediğini hatırlıyorum, "Geçmişe dönüp o eski şeyleri
yaparsam ölürüm."
TV'nin önünde otururken şunu dedim, "Adam hasta.
Adam hasta."
Şöyle dedi, "Tanrı insanı cezalandırdığında istediğini..."
Çok üzücü.
"...istediğini yine de elde edersin.
İstediğin her şeyi elde edersin
ama vakit kalmaz."
Miles Davis!
Quincy Jones!
Miles 1991'in İşçi Bayramı hafta sonunda hastaneye kaldırıldı.
Konuşuyor, müzik dinliyorduk.
Ona baktım, tuhaf görünüyordu, hareketsiz gibiydi.
Sonra başımı kaldırdım, kapıdan bir doktor girdi.
Geçti, saniyeler içinde oldu.
Miles'ın başı kucağımdaydı,
doktor ona dürtmeye başladı.
Sonra bir cihaza bastı, bir doktor daha geldi.
Sonra bir sürü doktor ve hemşire geldi.
Hâlâ yataktaydım, Miles hareketsizdi.
Yani nefes alıyordu, ölmediğini biliyordum.
Yani bilemedim... Çok korkunçtu.
Ona bir şeyler yapıyorlardı, ona dürtüyor, iğneler yapıyorlardı,
sonra ikimizi de o şekilde asansöre, oradan koridora aldılar.
Miles'ın başı hâlâ kucağımdayken
yatakta olduğumu fark etmediler bile.
Ve etrafımız insanlarla çevriliydi.
Asansördeydik ve o an şöyle söylediler, "Felç geçirdi."
Deborah, eski karım beni arayıp şöyle dedi,
"Bir yere otursan iyi edersin."
"Ne oluyor?" dedim.
Şöyle dedi,
"Miles Davis vefat etti."
Ve şöyle bir histi...
Sanki birisi kafama
balyozla vurmuş gibiydi.
Bence Miles şüphesiz
tanıdığım en eşsiz insandı.
Bir şeyleri herkesten çok farklı şekilde yapardı.
Farklı açıdan bakar, farklı şekilde görürdü.
İnsan kendine dürüst olmalı. Bence felsefesi kesinlikle buydu.
Bir insanın farklı bir yüzü varken nasıl böyle güzel müzikler besteleyebilir?
Bazen kaldıramadım,
bazen tek kelimeyle kusursuzdu.
Pişman değilim, unutmuyorum ama hâlâ seviyorum.
Onu özlüyorum. Onu özlüyorum. Onu rüyamda çok görüyorum.
Miles...
Etkisi ne büyüktü?
Onu elbette severdim.
Kardeşim gibiydi.
Aptalca şeyler yapmasına rağmen bunu kabul edersiniz.
Gerçek biriydi.
Hem de ne gerçek?
İleride çok fazla Miles'lar çıkmayacak.
Bu kadar yeter. Benden bu kadar.
Alt yazı çevirmeni: Ömür Gencer