In oude zandsteenmijnen in Egypte...
zoeken archeologen naar sporen van machtige farao's.
De heilige graal zijn hiërogliefen...
die licht werpen op de mysterieuze koningen die de piramides bouwden.
We hebben hiërogliefen.
Dit is geweldig.
Kijk nou toch.
De piramides van Gizeh...
de meest iconische monumenten van het oude Egypte.
Die Egyptische beschaving duurde bijna 3000 jaar.
Maar de periode waarin ze piramides bouwden, duurde maar zo'n 400 jaar.
Ongeveer 20 enorme piramides dateren uit die tijd.
Ze staan vooral op de woestijnvlaktes aan de westoever van de Nijl.
Gebouwd om het lichaam van een machtige faro te huisvesten.
Overal in Egypte proberen archeologen de geheimen te ontraadselen...
over wie die mysterieuze koningen waren.
Hoe ze de Egyptenaren zover kregen grote monumenten voor ze te bouwen.
Hoe ze millennia na hun dood nog farao's wisten te beïnvloeden.
Dertig jaar geleden groef de Amerikaanse egyptoloog Steve Harvey...
de laatste piramide af die door een Egyptische koning was gebouwd.
Al z'n hele carrière onderzoekt hij die koninklijke monumenten.
Vandaag is hij bij de allerberoemdste.
Om de legendarische farao te onderzoeken die hem bouwde...
4500 jaar geleden.
De Grote Piramide van Cheops hier in Gizeh...
is de climax van eeuwen vallen en opstaan in de piramidebouw.
Hij heeft niet alleen de perfecte vorm, het is ook de grootste ooit.
Nooit overtroffen.
De Grote Piramide was een fort dat de tombe van de farao moest beschermen.
Ruim zeven meter uit het midden.
De ingang was daardoor moeilijk te vinden.
Boven aan een gang van bijna 40 meter lang...
liet een katrolsysteem met touwen drie granieten stenen zakken.
Zo werd de toegang tot de grafkamer afgesloten.
Dan schoven drie enorme blokken steen door de schacht omlaag.
Ze sloten een trappenhuis af.
Deze piramide was een sterk staaltje bouwkunst.
Afgedekt met een laag wit kalksteen.
Een onmiskenbaar symbool van de autoriteit van de farao.
De Grote Piramide was een van de eerste echte piramides ooit gebouwd.
Geen van de koningen die Cheops opvolgden, kon het evenaren.
De enorme omvang van z'n tombe wijst op Cheops opmerkelijke macht.
Maar er is maar weinig bekend over de koning zelf.
Steve mag afgesloten stukken van de piramide gaan verkennen.
Om te zoeken naar aanwijzingen over het leven en de dood van deze farao.
Ik moet eventjes stoppen.
Het wordt nu wel erg donker. Je ziet bijna niets.
Dit is niet bedoeld voor komen en gaan. Zeker weten.
Steve gaat naar de grafkamer, in het midden van de piramide.
Rouwenden legden daar het lijk voor de eeuwigheid te ruste.
Veilig achter enorme stenen barrières.
De kamer is bijna volledig leeg.
Ondanks dat de kamer volledig geblokkeerd was...
werd hij toch leeggeroofd.
De archeologen troffen niets meer in de sarcofaag aan.
Hij vindt wel bewijzen over de koning in dat wat wel overgebleven is.
De wanden van de grafkamer.
Zo opwindend om dit geweldige graniet te zien...
dat heel vlak is gemaakt.
Dit ene blok weegt wel zo'n honderd ton.
Het komt helemaal uit Aswan.
Het is niet van kalksteen, wat je hier in de buurt vindt.
Dit is een verbazingwekkende doos in een enorme berg van kalksteen.
Steenhouwers hakten het kostbare graniet in Opper-Egypte uit.
Toen werd het bijna 1000 kilometer de Nijl af gevaren.
Cheops keek niet op geld om in het hiernamaals te kunnen herrijzen.
Niet als mens, maar als God.
Steve gaat dieper de piramide in, op zoek naar een tweede vertrek.
Dat zou Cheops voor z'n ziel hebben laten aanleggen.
Aan de andere kant van de necropolis...
bestudeert archeoloog John Ward de monumenten van de Cheops-dynastie
Al tien jaar graaft hij steenwerk op van farao's van het Nieuwe Rijk.
Ze leefden duizend jaar na het piramidetijdperk.
Pas op je tenen.
Hij heeft een beeld van een sfinx van 3,3 meter hoog gevonden.
Een godheid met het lichaam van een leeuw.
De Egyptenaren vereerden de leeuw als symbool van kracht.
Het lijkt op de beroemde sculptuur die de piramides van Gizeh bewaakt.
John wil weten wat er zo bijzonder was aan die koningen...
dat farao's duizenden jaren later nog hun standbeelden namaakten.
Deze iconische monumenten schreeuwen het uit tegen ons.
Macht, dominantie, gezag.
Ik voel me zo groot, zo betekenisloos.
Samen vormen deze piramides met de sfinx in de tempels...
een landschap van macht.
De enorme sculptuur beschermt de necropolis.
Een enorm symbool van suprematie...
dat het gezicht van Chefren zou hebben, de zoon van Cheops.
De op een na grootste piramide van Gizeh was van Chefren.
John is hier al vaak geweest, maar nog nooit zo dichtbij.
Vandaag heeft hij toegang gekregen tot het afgesloten gedeelte.
Zo ontzettend inspirerend. Je mond zakt ervan open.
Hier heb ik 50 jaar op moeten wachten.
En nu ik hier ben, heb ik zoiets van: wauw.
Zo'n 20 meter hoog.
De sfinx tuurt naar het oosten, naar de opkomende zon.
Ik weet hoe het is om met steen te werken, om het uit te houwen.
Dit moet een gigantische klus geweest zijn.
Ze hadden alleen koperen beitels en houten hamers.
In een meedogenloze omgeving. Overal stof.
De arbeiders, de ambachtslieden, de steenhouwers...
deden dit uit vrije wil, uit trouw aan de farao.
Duizenden mensen moesten tientallen jaren werken...
om de epische monumenten in Gizeh te bouwen.
Maar niets wijst erop dat die door slaven gebouwd werden.
De farao's ontleenden hun macht over het volk niet aan geweld.
John gelooft dat deze koningen inspireerden tot toewijding.
De bouw heeft een gigantisch volume aan stenen gevergd.
En elk blok steen...
staat voor de loyaliteit die ze voelden voor de farao.
De enorme monumenten in Gizeh...
belichamen de climax van het piramidetijdperk.
Waarom werd er later niet meer op deze schaal gebouwd?
Op het hoogtepunt van Cheops' macht...
zorgde betrouwbare seizoensregen voor voorspoed in Egypte.
Elk jaar overstroomde de Nijl drie maanden.
Het boerenland liep onder.
De boeren konden het land niet bewerken.
Ze konden helpen met de aanleg van de enorme tombes van de koningen.
Ze geloofden dat hij de goden tevreden hield en zo voor voedsel zorgde.
Maar vlak na het afbouwen van de piramide van Cheops...
kreeg Egypte met droogte te maken.
De oogst leverde minder op.
Zo ook de belastingopbrengst voor de schatkist.
Ondanks die gratis arbeiders...
ging Egypte bijna bankroet aan de monumenten in Gizeh.
De loyaliteit van de mensen nam af.
De koninklijke graftombes werden kleiner.
Maar de piramide van Cheops bleef staan.
Dominant aanwezig op de westoever van de Nijl.
Hij had zo ontzettend veel macht.
Echt ongelooflijk.
Z'n opvolgers probeerden wanhopig om die macht te evenaren.
In Aboe Gorab...
wil de Italiaanse archeoloog Massimiliano Nuzzolo achterhalen...
hoe de piramidekoningen hun macht behielden...
terwijl hun rijkdom en status afnamen.
Al z'n hele carrière probeert hij een ander bouwwerk te doorgronden.
De geheimzinnigheden ervan gingen hem fascineren...
toen hij het eerste vak van z'n studie egyptologie volgde.
Deze enorme hoeveelheid aan eeuwenoud puin was ooit een zonnetempel.
Gewijd aan de machtigste god van het piramidetijdperk.
Elke koning wilde een piramide voor z'n wederopstanding.
Maar de koningen van de vijfde dynastie wilden meer.
De koning liet dit bouwen om zich in een god te kunnen veranderen.
De zonnegod.
De farao Nioeserre wilde niet alleen na de dood een god worden.
Hij bouwde deze tempel omdat hij bij leven als god aanbeden wilde worden.
Uit de woestijn rees een enorme obelisk op.
Het middelpunt van de tempel.
Hij had niet de traditionele slanke naaldvorm.
Hij had meer de vorm van een piramide.
Monumentale muren omsloten hem.
Zo ontstond een binnenplaats waar men de zon kon komen vereren.
De tempel stond oost-west perfect in lijn met de baan van de zon.
Bij de zomerzonnewende ging de zon tegenover ingang op...
trok over de obelisk heen en ging pal aan de westkant onder.
Deze ligging in lijn zie je ook terug bij de piramides.
Het lijkt erop dat zes van de farao's die Cheops opvolgden...
zowel een zonnetempel als een piramide lieten bouwen...
om hun goddelijkheid voor het volk te onderstrepen.
Maar die tempels zijn bijna allemaal verloren gegaan.
Er waren zes zonnetempels. We hebben er nog maar twee ontdekt.
Max hoopt dat de opgraving licht werpt op de macht van die koningen...
dat hij een van de grootste mysteries van de egyptologie kan oplossen...
en de andere zonnetempels kan vinden.
Alleen is Max niet de eerste die de geheimen van het bouwwerk ontcijfert.
Meer dan 100 jaar geleden groeven egyptologen hier al af.
Ze lieten een verwarrende archeologische troep achter.
Een opmerkelijke vondst.
Hier zaten lucifers in. Achtergelaten door de archeologen.
Samen met hun weggegooide lucifermapjes...
lieten de vroege opgravers ook 4500 jaar oud aardewerk achter...
overal op deze plek.
Zoals je ziet liggen hier overal scherven van aardewerk.
Helaas hebben we er niets aan.
Ze zijn uit hun context gehaald.
Ze zeggen niets over het leven in de tempel.
Als hij artefacten op hun originele plek kan vinden...
dan bieden die wellicht aanwijzingen die vroege archeologen niet zagen.
Zelfs de kleinste vondst kan cruciaal zijn...
voor de zoektocht naar de zonnetempels uit het piramidetijdperk.
Het team graaft een deel van de zonnetempel op...
waar archeologen nog nooit geweest zijn.
De zonnetempels zouden kunnen onthullen...
hoe de koningen die na Cheops kwamen hun macht wisten te behouden.
De ligging van de zonnetempels blijft een groot egyptologisch raadsel.
Onberoerd aardewerk hier in Aboe Gorab kan het helpen oplossen.
Mohamed Osman is hier senior archeoloog.
We denken dat we een bierkruik gevonden hebben.
Slap bier was een belangrijke voedselbron voor de oude Egyptenaren.
Maar ze gebruikten dezelfde keramische houders bij religieuze rituelen.
Als je deze zo legt, dan past hij.
Het kan een offer aan de farao geweest zijn.
Of een arbeider heeft het na de lunch weggegooid.
Ook na 4500 jaar kan het antwoord nog te vinden zijn in de inhoud.
Het blijkt niet om een bierkruik te gaan. Er zat geen bier in.
Hij zat vol met modder en werd gebruikt bij rituelen.
Bij de oude Egyptenaren stond modder symbool voor voedsel.
Dat offerden ze dan aan de goden.
De kruik ligt niet ver van een paar vreemde stenen waterbakken af.
Max en Mohamed menen dat ze hoorden bij een uitgebreid ritueel...
waar de farao toezicht op hield.
Priesters vulden de bakken met water.
Dat vloeide dan over de vloer van de tempel...
via 28 ondiepe groeven.
De gewijde vloeistof spoelde over de kruiken in de groeven.
Zo werden de offergaven binnenin gezuiverd.
De priesters brachten de symbolische offergaven naar het altaar.
Daar moesten de warmte en het licht van de zonnegod ze dan inzegenen.
Dan ging men via een gang in de obelisk naar een platform...
aan de oostkant, waar men dan de opkomende zon zegende.
De zuiveringsbakken zijn 4500 jaar intact gebleven.
Maar de vloer van de zonnetempel is uit elkaar gevallen.
Mohamed en het team zoeken onder de afgebrokkelde resten.
Op enkele centimeters diep vinden ze een geheimzinnige laag.
Dit is de fundering van de stenen stoep van de tempel.
Maar eronder ligt iets wat ouder is.
We weten niet uit welke tijd, maar het is gemaakt van leemsteen.
Hij heeft op meerdere plekken onder de vloer leemsteen gevonden.
Dat wijst erop dat hier een groot gebouw stond...
voor de zonnetempel van Nioeserre hier gebouwd werd.
Als ze dingen vinden die aantonen dat het eerdere bouwwerk heilig was...
dan kan het een zonnetempel van een koning uit het piramidetijdperk zijn.
In Aboesir...
op een desolate vlakte, niet ver van Max' opgraving af...
staan de piramides van de farao's die de zonnetempels bouwden.
Zo'n eeuw nadat Cheops de Grote Piramide liet bouwen...
werd de Egyptisch staat verzwakt door droogte.
De schatkist van latere farao's was leeg...
door de kosten van de enorme graftombes van eerdere koningen.
Hier voor ons ligt een geschiedenis van meer dan 2000 jaar.
De meeste geheimen van dit enorme gebied zijn nog niet onthuld.
De Tsjechische archeoloog Miroslav Barta...
is al 30 jaar het zand in deze necropolis aan het afgraven.
20 jaar geleden begon hij piramides vanuit de ruimte te bestuderen.
Maar nu is hij op de grond bezig, op zoek naar geheimen die verklaren...
hoe latere koningen uit het piramide- tijdperk hun macht behielden...
terwijl hun rijkdom en status minder werden.
In 2018, op deze plek...
vond hij de graftombe van een legendarische wijze man:
Ka-Irsu.
Ka-Irsu was een machtige functionaris aan het hof.
Vertrouwd adviseur van een van de latere piramidekoningen.
Als opzichter van koninklijke werken ontwierp hij de koningspiramide.
Zo ook de tempels die de farao dichter bij de goden brachten.
Hij stond ook aan hoofd van het huis des levens.
Als wijsgeer bracht hij de boodschap van de koning over aan het volk.
Hij schreef over hoe belangrijk het was om loyaal aan de farao te zijn.
Die boodschap werd ook 1000 jaar later nog herhaald.
Miroslav graaft in het middendeel van de begraafplaats...
op zoek naar nog meer graven van de elite.
Hij wil weten hoezeer de latere piramidekoningen steunden...
op machtige functionarissen zoals Ka-Irsu...
om hun pr te verbeteren en loyaliteit te promoten.
Ze hebben een tombe ontdekt vlak naast de piramide van Neferikara...
een van de latere piramidekoningen.
Dit zou precies kunnen zijn wat hij zoekt.
Alleen heel belangrijke mensen, meestal van koninklijken bloede...
hadden het voorrecht om hier begraven te worden.
Na drie weken graven leggen ze de buitenkant van het bouwwerk bloot.
Maar iets cruciaals ontbreekt:
De muren zijn kaal.
Zonder inscripties kan hij niet achterhalen van wie de tombe is.
Als hij het geheim achter de macht van piramidekoningen wil ontdekken...
dan zal hij dieper moeten graven en de grafkamer moeten vinden.
Archeoloog John Ward...
is teruggekeerd naar de oude groeve Gebel el-Silsila.
Naar het hoofd van het Zweedse archeologische team.
Z'n vrouw Maria Nilsson.
Afgelopen seizoen groeven ze een ongelooflijk monument op.
Een sfinx die er net zo uitzag als de grote sfinx in Gizeh.
Dit jaar willen Maria en John achterhalen wat het verband is...
tussen de koningen die de monumenten in Gizeh bouwden...
en de farao's die 1000 jaar later sfinxen liet beeldhouwen.
Heb je zin in nog wat meer lol, Carter?
Ze denken dat de plek nog steeds stenen monumenten verbergt...
die de impact van de piramidekoningen op de Egyptische historie aantonen.
Een grote berg stenen niet ver van het beeld van vorig seizoen...
is precies groot genoeg om nog een sfinx te verbergen.
Ze gaan vandaag proberen het op te graven.
Maar ze komen maar traag op gang.
Het is tien voor acht, maar er zijn nog helemaal geen arbeiders.
Maria en John hebben nog geen vijf uur de tijd...
om honderden kruiwagens vol stenen te verplaatsen.
Ik meen dat er nog een sfinx onder ligt.
Maar ze kunnen er geen haastwerk van maken...
bij het afgraven van die berg aan losliggende stenen.
Het is instabiel. Als het loskomt, raak je eronder bedolven.
De tijd tikt weg in hun nadeel.
Ze moeten een balans zien te vinden tussen beloning en gevaar.
Doe voorzichtig, jongens.
In Aboesir, tussen de piramides in...
heeft Miroslavs team de bodem van de grafschacht bereikt.
In de kamer eronder kan het lijk liggen...
van een hoge functionaris aan het hof van een farao.
Twee jaar geleden vond hij de graftombe van de wijze Ka-Irsu...
een functionaris die loyaliteit aan de koning moest promoten...
onder het Egyptische volk.
Maar was Ka-Irsu een uniek geval?
Of hadden alle latere piramidekoningen een speciale functionaris...
die ze hielp hun macht te behouden?
Daar zijn we dan.
Duidelijk is dat grafrovers de schat in de tombe geroofd hebben.
Maar alles is dan wel gestolen, toch kunnen er nog bewijzen liggen...
over hoe de piramidekoningen hun macht behielden...
zelfs toen hun rijkdom tanende was.
De toestand van de sarcofaag bevestigt Miroslavs angst:
De rovers zijn grondig te werk gegaan.
Ze hebben een vuurtje gestookt onder de hoek van het deksel.
Toen hebben ze er water over gegoten.
Daardoor begon het kalksteen in stukken te breken.
Ze tilden het deksel op en pakten de mummie.
Ze trokken hem eruit en zochten naar waardevolle zaken.
Zo kwam z'n reis ten einde. Een verdrietig verhaal.
De mummie is dan wel verwoest...
maar z'n team heeft hem op vage rode tekens gewezen...
op de achterkant van de sarcofaag. Een cruciale aanwijzing.
Misschien kan hij aan de hand daarvan de eigenaar achterhalen.
Hier is het dus.
De enige aanwijzing voor z'n identiteit en sociale status.
Was hij, net als Ka-Irsu...
een functionaris die een verzwakte piramidekoning moest promoten?
Het is te vervaagd om zo te kunnen lezen.
Maar voor een egyptoloog is de bredere boodschap wel duidelijk.
Hier staat de naam.
En de belangrijkste titel.
Die titel duidt erop dat het een belangrijke man was.
Hij had een functie aan het hof, maar welke?
Miroslav kan het stof niet wegvegen. Dan zou de verf kunnen afbladderen.
In plaats daarvan maakt hij van alles foto's in hoge resolutie.
We gaan dan met speciale softwarefilters werken.
We maken foto's van het totaal...
en dan maken we foto's van de details.
Miroslav moet nu aan de slag gaan met de beelden.
Zijn er nog genoeg details zichtbaar om het schrift te kunnen lezen?
Het ziet er veelbelovend uit.
We zijn er blij mee.
De sociale status van deze man is duidelijk.
Deze man had de eer om tussen farao's begraven te worden.
Kon hij een rol spelen bij het verstevigen...
van de tanende macht van de koning?
Daartoe moet Miroslav ontcijferen wat z'n titels precies waren.
In Aboe Gorab heeft het onderzoek van Max en Mohamed...
verrassend bewijs onder de zonnetempel van Nioeserre opgeleverd.
Het bouwwerk van leemsteen onder de fundering...
kan ze helpen bij het vinden van de zonnetempels...
die de latere piramidekoningen bouwden.
Delicaat werk. Het identificeren van 4500 jaar oude leemstenen...
komt neer op een techniek die in de loop der jaren vervolmaakt is.
Het is niet makkelijk om leemsteen te vinden.
Het ligt begraven onder materiaal waarvan het gemaakt is: modder.
De archeoloog moet goed luisteren naar de klank van het metaal.
Ze kunnen het alleen herkennen aan het geluid van de troffel.
Heel opmerkelijk, een opmerkelijke vaardigheid.
Overal op de opgraving zijn die stenen ontdekt.
Het suggereert dat dit oude bouwwerk veel groter is dan ze dachten.
Aan de rand doet voorman Reis Khaled een ontdekking.
Bij het schoonmaken hier hebben we de voet van een zuil gevonden.
Verrassend. Bij eerdere opgravingen is die nooit gevonden.
Het betekent een enorme doorbraak.
De zuil kan aangeven dat het leemstenen bouwwerk...
een grootse entree van gesteente had.
Een heel goede kwaliteit wit kalksteen.
Het was dus een indrukwekkend gebouw.
De voet van de zuil gaat meer dan een halve meter diep.
Hij diende vast ter ondersteuning van een enorme ingangsboog.
Heel opwindend. We wisten dat er iets onder de tempel van Nioeserre lag.
Maar betreft het een andere bouwfase van dezelfde tempel...
of een nieuw gebouw?
Maar zo'n monumentale ingang wijst wel op een nieuw gebouw.
Waarom niet een van de ontbrekende vier zonnetempels?
Als er een ontbrekende zonnetempel onder die van Nioeserre ligt...
zal dat bepalend zijn voor de carrière van Max en Mohamed.
Ik vind het heel opwindend maar ook verwarrend.
Ik baal ook wel een beetje, want nu zou ik het liefst...
de stenen vloer van Nioeserres tempel slopen...
om de volgende laag te bereiken...
waar ik de rest van het bouwwerk kan vinden.
Om te bewijzen dat het grote leemstenen gebouw...
een legendarische zonnetempel van de latere piramidekoningen is...
hebben ze toch nog meer bewijs nodig.
Op het Gizeh-plateau...
probeert egyptoloog Steve Harvey een mysterieuze kamer te bereiken...
in het midden van de Grote Piramide, die van Cheops.
Lastig.
Hij zoekt aanwijzingen voor het leven en de dood van de mysterieuze koning.
Maar diep in de piramide worden de gangen krapper en verraderlijker.
Wat is er gebeurd?
- Geen licht meer. - De stroom is vast uitgevallen.
In een oude tunnel vol met putten...
vormt het gebrek aan licht een gevaar.
De echo en de duisternis...
versterken het effect van een verborgen grafkamer zeer.
onder aan een heel krappe tunnel...
treft Steve de tweede kamer aan.
Buitengewoon.
Een enorm groot gewelfd plafond.
Je voelt zowat het gewicht van miljoenen tonnen aan steen boven je.
Net als bij de grafkamer van Cheops...
vonden archeologen ook helemaal niets in deze ruimte.
Er werd een nis in gemaakt...
waar een groot standbeeld moest staan waarin de ziel van Cheops huisde.
Maar zelfs de nis was leeg.
Toen de archeologen de zorgvuldig afgevlakte muren bekeken...
vonden ze kleine geheime doorgangen...
die wegvoerden van de kamer.
Heel interessante kenmerken, best wel geheimzinnig.
Ze lopen helemaal door naar de buitenkant.
Richting de hemel.
Er is waarschijnlijk een symbolische link...
met de nachthemel en de sterren.
De oude Egyptenaren waren toegewijde astronomen.
Nauwgezet volgden ze de bewegingen aan de nachthemel.
De priesters vereerden vooral twee heldere sterren...
altijd aanwezig in het noorden.
Die permanentie associeerden ze met het eeuwige leven.
Cheops lijnde z'n piramide met die sterren op.
Hij dacht dat de goden daar huisden.
Wie weet moest z'n ziel via de gangen kunnen opstijgen naar de hemel.
Om zich daar bij de sterren te voegen en een godheid te worden.
Maar wat archeologen nog steeds verbaast...
is het laatste mysterie van de farao.
Hij liet geen enkele inscriptie achter om z'n leven te loven.
Geen beeltenissen of hiërogliefen op de muur.
Een heel duidelijke keuze die ze gemaakt hebben.
Maar we moeten achterhalen waarom.
De koning met de grootste piramide liet geen aanwijzingen achter...
op het enorme monument zelf na.
Hij wilde het leven achter zich laten en na de dood goddelijk worden.
De zwakkere piramidekoningen na hem wilden meer.
Zij hadden de macht van de goden tijdens hun leven nodig.
In Aboe Gorab...
graven Max en Mohamed een groot leemstenen gebouw af...
onder de fundering van de zonnetempel van farao Nioeserre.
Misschien een paar treden die omhooglopen.
Als het een van de vier legendarische ontbrekende zonnetempels is...
dan kan die Max helpen te verklaren hoe de geteisterde piramidekoningen...
hun macht behielden toen hun status tanende was.
Hij heeft dingen nodig die bewijzen dat het gebouw heilig was.
Aan de noordoostkant van het leemstenen bouwwerk...
leggen arbeiders iets verbijsterends bloot.
We hebben veel bierkruiken op de muur gevonden.
Op de buitenmuur rond het eerdere leemstenen gebouw.
Helemaal goed bewaard gebleven.
Voorzichtig kwasten ze de aarde rond de kruiken weg.
Hij is zwaar...
intact en ook vol modder.
De priesters gebruikten toen kruiken vol modder als rituele offergaven.
Het zou kunnen aantonen dat dit gebouw een gewijde tempel was.
Allemaal neergelegd?
Ik denk dat ze er heel zorgvuldig neergelegd zijn.
De manier verraadt vast het respect dat men had voor het oudere gebouw.
Zelfs enkelvoudige offergaven...
in de fundering van zulke oude gebouwen zijn uiterste zeldzaam.
Dit is een gigantische vondst.
Steeds als we een volle kruik weghalen, vinden we er weer een.
Voor Max zijn ze cruciaal.
Ze tonen aan dat het leemstenen gebouw religieus van aard was.
Een heel opwindend moment.
Ik weet vrij zeker dat we een eerdere zonnetempel opgraven.
Waarop Nioeserre z'n nieuwe zonnetempel bouwde.
Door op de tempel van een eerdere koning te bouwen...
zorgde Nioeserre dat zijn tempel nog heiliger was.
Na tientallen jaren zoeken heeft Max eindelijk succes.
Toen we hier een paar jaar geleden aankwamen...
was dit hele gebied bedekt. Er viel niets te zien.
Ik heb nu vele bewijzen dat wat we hier opgraven...
een van de ontbrekende zonnetempels is.
Een belangrijke ontdekking. Het ontsluit een nieuw hoofdstuk...
in het verhaal over de koningen van het piramidetijdperk.
De farao's die na Cheops kwamen...
konden niet in de schaduw staan van de bouwer van de Grote Piramide.
Maar welke koning deze pas ontdekte zonnetempel ook bouwde...
hij deed iets wat Cheops niet deed.
Hij zorgde dat hij bij leven vereerd werd als nakomeling van de zonnegod.
Z'n piramide kon niet wedijveren met die van Cheops.
Maar met z'n zonnetempel claimde hij de macht van een levende godheid.
In de groeve Gebel el-Silsila...
zoeken Maria en John een nieuwe sfinx...
die past bij het standbeeld dat ze vorig seizoen opgroeven.
Ze willen de link doorgronden tussen de piramidekoningen van Gizeh...
en de farao's die 1000 jaar later heersten.
Als symbool van macht is de sfinx het helemaal.
Als ik naar de sfinx kijk...
dan sta ik in de sandalen van de ambachtsman die hem uithieuw.
Dat deed hij uit liefde voor de farao.
Johns team graaft de bovenste laag stenen af...
onder aan een uitgehouwen stenen zuil.
We gaan dit stuk vrijmaken.
We blijven in het zand graven. Er ligt veel zand.
In de hoop opgegraven materiaal zit eeuwenoud zand.
John denkt dat de hoop nog iets zou kunnen verbergen.
Misschien wel een sfinx.
Als de wind zand meevoert, zo'n wind zoals nu waait uit 't noorden...
en hij raakt iets, dan hoopt het zand zich daar op.
Zo is het hier gegaan.
Zodra het opgegraven materiaal van het zand af gehaald is...
stuiten ze op iets stevigs.
Je ziet het aan het zand. Als er een ophoping is...
dan weet je zeker dat er iets onder ligt.
Het team werkt voorzichtig om het blok steen heen.
Het kan een sfinx zijn, of een waardevol deel van een monument.
In de archeologie draait het om geduld hebben.
Je haast je niet. Het is geen race. Je wint geen eerste prijs.
Niet?
We racen om te leren. Het draait om kennis.
In het veldlab, vlak bij de necropolis in Aboesir...
heeft Miroslavs software...
het schrift op de tombe leesbaarder gemaakt.
De inscripties zouden hem de naam en de titels moeten vertellen.
Als hij dezelfde functie had als de wijze man Ka-Irsu...
dan bewijst dat mogelijk dat hij niet uniek was...
en dat andere piramidekoningen...
zich ook verlieten op functionarissen om het volk loyaal te houden.
Eigenlijk een geweldig resultaat.
We hebben twee belangrijke titels van de eigenaar van de tombe.
We hebben z'n volledige naam. We mogen onszelf feliciteren.
We hebben veel geluk gehad. We hebben het complete verhaal.
Als je in het oude Egypte een titel had, dan had je macht.
Soms had je dan ook toegang tot de farao.
De inscriptie begint met een nogal vreemde titel:
'Degene met een geweldige arm.'
We weten wat er staat, maar we weten niet wat het betekent.
Gevolgd door nog een heel belangrijke eretitel:
Semer Wah'ty. De enige vriend van de koning.
En dan de naam van de eigenaar van de tombe: Ka-Ires.
Ka-Ires.
Voor Miroslav is het een heel betekenisvolle combinatie.
De man in de tombe was niet alleen een vertrouweling van de piramidekoning...
z'n naam heeft ook dezelfde vorm als die van de wijze Ka-Irsu...
wiens lessen over trouw aan de farao 1000 jaar bleven bestaan.
Miroslav denkt dat de man in de nieuwe tombe rechtstreeks van hem afstamt.
Dan zou Ka-Ires wellicht dezelfde functie aan het hof hebben gehad:
De macht van de farao promoten.
Je krijgt zelden de kans om echt meer aan de weet te komen over iemand...
die eeuwenlang vereerd werd.
We kennen nu zeker twee generaties van die beroemde wijsgeren.
Een mooie prestatie.
De opvolgers van farao Cheops waren niet zo rijk als hij...
maar ze vonden manieren om hun wankele macht te versterken.
Ze hadden functionarissen om loyaliteit te promoten.
Ze zetten zich zelf neer als levende goden.
Wat was hun nalatenschap aan farao's 1000 jaar later?
In Gebel el-Silsila, vlak bij een onafgemaakt sfinxbeeld...
zoeken Maria en John nog meer begraven monumenten.
Ze hebben een steen gevonden die onder het stuifzand ligt.
Ze hopen sporen te vinden van de nalatenschap van de piramidekoningen.
Mooi onder het zand. Het zand vormt altijd een goede aanwijzing.
De platte vlakken en scherpe hoeken geven aan dat het geen sfinx is.
Maar het zou zelfs iets mooiers kunnen zijn.
We hebben hiërogliefen.
Een steen met inscripties...
zou meer kunnen vertellen over de farao de die sfinx liet uithouwen.
- Echt fantastisch. - Kijk nou toch eens.
Het blok is versierd met gravures...
en lijkt een ontbrekend deel van een monument te zijn...
dat John en Maria al bijna tien jaar compleet proberen te krijgen.
Een schrijn voor de farao van het Nieuwe Rijk, van wie deze groeve was:
Amenhotep III.
Dit is echt prachtig.
We werken al jaren aan dit monument.
Als je dan zo'n stuk vindt dan gaat je hart echt tekeer.
Dit vormt het hoogste punt.
Dit maakt het de moeite waard. Het zweet, de tranen, het gedoe.
Het team begin op te ruimen, na vijf uur opgraven in de zon.
Maria en John gaan hun vondst analyseren.
Nou, wel of geen sfinx, dit maakt m'n dag goed.
Hier staat: de geweldige god.
Dan staat er: de zoon van Ra.
Het geeft duidelijk aan dat Amenhotep III...
een levende god was.
Het schrijn stond boven aan de groeve van Amenhotep...
en verklaarde hem tot nakomeling van de zonnegod.
Zoals later piramidekoningen deden...
om hun status als heersers veilig te stellen.
Door aan te geven dat hij de geweldige god is, de zoon van Ra...
volgt Amenhotep III een traditie...
die helemaal teruggaat tot de bouwers van de grote piramides.
Geweldig.
Een flink stuk van de legpuzzel. Dit schrijft geschiedenis.
Prachtig.
Door sfinxen uit te houwen...
en door inscripties over goddelijke macht aan te brengen...
verbond Amenhotep III zich met z'n voorgangers...
die beweerden goden op aarde te zijn: de piramidekoningen.
Elk seizoen halen archeologen deze farao's verder te voorschijn...
uit de donkerte van de geschiedenis.
Mysterieuze figuren, van wie de macht niet voortkwam uit geweld...
maar uit toewijding.
Hun functionarissen promootten loyaliteit...
middels leerstellingen die eeuwenlang standhielden.
Tempels hielpen hen neer te zetten al goddelijke nakomelingen...
van de levengevende zonnegod.
Maar dat viel niet eeuwig vol te houden.
500 jaar na de bouw van de eerste piramides...
ging het piramidetijdperk teloor.
Toen Egypte herrees...
waren de monumenten van de piramidekoningen er nog.
Het idee erachter bleef bestaan.
Die nalatenschap inspireerde farao's ook 1000 jaar later nog.
Vertaling: Diederik Eekhout