Begraven, diep onder de grond, een oude Egyptische tombe...
uit de tijd van Ramses de Grote.
Deze dichtgemetselde ingang bleef bijna 3000 jaar onaangeroerd.
Tot nu.
Kunnen we erin, ja?
O, mijn god.
Het is donker.
Dit lijkt heel, heel diep.
Wat aan het licht komt, verrast zelfs de meest ervaren archeologen.
O, prachtig. Mijn god.
Ramses II, ook bekend als Ramses de Grote...
was een van de machtigste en succesvolste heersers in de oudheid.
Hij heerste 66 jaar, breidde de grenzen van Egypte uit...
en bouwde meer monumenten en tempels dan elke andere farao.
Hoe werd hij zo'n machtige koning...
waarvan de erfenis drie millennia standhield?
In heel Egypte...
graven archeologen nu sporen op van hem en zijn dienaars...
terwijl ze de geheimen blootleggen van Ramses' opkomst.
De meeste oude Egyptenaren zagen Ramses nooit in levende lijve.
Maar zijn beeltenis was overal.
Om te onderzoeken hoe Ramses zijn aanwezigheid liet gelden...
bezoekt hiërogliefenexpert en kledingverzamelaar Colleen Darnell...
een van zijn indrukwekkendste prestaties: de Karnak-tempel.
De enorme omvang van deze tempel is overweldigend.
Dit is een van de indrukwekkendste ruimten ter wereld.
Alle cijfers staan er. De hoogte van de zuilen, hun aantal...
en ik vind vooral de kleuren van de plafonds mooi.
Je moet hier staan om de schoonheid op waarde te kunnen schatten.
Toen Ramses aan de macht kwam...
was Karnak al een tempelcomplex ter grootte van 75 voetbalvelden.
Het heilige meer was ruim zeven zwembaden groot.
Eén tempel, de tempel van Amon...
was groot genoeg om tien gotische kathedralen te huisvesten.
Maar Ramses wilde meer.
Hij rondde een meesterwerk af waaraan zijn vader begon.
Een groot gebouw met een dak op pilaren. Een grote hypostyle zaal.
Het is een van de grootste religieuze ruimten ooit gebouwd.
Wat kan deze tempel onthullen...
over wat Ramses tot zo'n machtige en memorabele leider maakte?
Zo'n 30 verschillende farao's hielpen mee aan Karnak.
Ze pasten het aan in de loop van 1500 jaar.
Maar de tekst op de muren vertelt een ander verhaal.
Eén naam zie ik vaker dan elke andere, en dat is Ramses.
Dit is de cartouche van Ramses II.
Die zien we weer rondom deze ruil, en op deze zuil.
Op vrijwel elke zuil aan deze kant van de hypostyle zaal...
staan meerdere voorbeelden van de naam van Ramses II.
Er staan 134 zandsteenpilaren van 20 meter hoog.
Uit een recente analyse blijkt dat op allemaal de naam Ramses staat...
met verhalen over zijn leven.
Hij hielp niet alleen met de bouw van de meest iconische ruimte...
maar zorgde ook dat iedereen dat wist.
Maar veel Egyptische koningen bouwden grote monumenten.
Colleen wil zien wat zijn heerschappij nog meer zo bijzonder maakte.
Aanwijzingen van zijn prestaties zijn in de tempelmuren gekerfd.
Deze muur is waanzinnig.
Hij staat vol militaire overwinningen van Ramses II.
Hier vecht hij vanuit een strijdwagen, dan neemt hij de gevangenen mee...
en dan presenteert hij ze aan Amon, de god van deze Karnak-tempel.
En hier vernietigt hij vijanden uit de vier uithoeken van de wereld.
Hij wilde echt bekendstaan als de krijger-farao.
Als jonge prins vergezelde Ramses zijn vader, Seti I, op veldtochten.
Hij deed ervaring op als leider in oorlogstijd.
Als tiener werd hij koning en had hij de leiding over het Egyptische leger.
Een leger van 100.000 man.
Hij leidde ze persoonlijk het slagveld op tegen de Hettieten van Kadesh...
en keerde als overwinnaar terug.
Maar de strijdtochten gingen door...
toen hij de controle van Egypte uitbreidde en verstevigde.
Daarmee verwierf hij de reputatie van machtige krijger-koning.
Dit is een geweldig tafereel. We zien Ramses in zijn strijdwagen...
en hij trekt een vijand van een andere strijdwagen.
Hij staat op het punt hem met een speer te doorboren.
Dit speelt zich allemaal af buiten een Syrische stad.
Hier zien we dus hoe Ramses de grenzen van Egypte uitbreidde.
Net als andere farao's zette Ramses zijn overwinningen op tempelmuren.
Zo toonde hij de triomf van Egypte, de triomf van orde...
over de chaos van buitenlanders.
Deze taferelen en andere eeuwenoude bewijzen...
suggereren dat Ramses echt meevocht met zijn mannen...
in tegenstelling tot andere farao's, die ook opschepten, maar niet vochten.
Zijn moed en strategische vaardigheden stonden centraal in zijn opkomst.
Zit er meer achter zijn heerschappij dan militair machtsvertoon?
In Deir el-Bahri, nabij Luxor...
waar Ramses veel edellieden begroef in het grafcomplex Asasif...
leidt archeoloog Fathi Yaseen de opgravingen in het woestijnzand.
Fathi wil uitzoeken waarom ze hier hun necropool bouwden...
en wat die kan onthullen over Ramses' lange heerschappij.
We hebben hier veel tempels, duizenden tomben.
Fathi leidt de opgraving niet alleen.
Hij beheert alle locaties uit de oudheid ten westen van Luxor.
Dat doet hij al 30 jaar.
Hij groeide op ten noorden van Luxor...
en het was zijn droom om egyptoloog te worden.
Ik heb het erg druk, maar voor ons is dit werk erg spannend.
Waarom? Omdat we hier mogelijk iets vinden...
wat meer informatie biedt over de oudheid.
De locatie van deze graven is ongebruikelijk en mysterieus.
Ten westen van Luxor begroef de elite haar doden hoog in de heuvels...
zodat men tegen ze opkeek, zelfs na hun dood.
Maar hier in Asasif liggen de tomben op de bodem van de vallei.
Waarom kozen ze dit gebied? Waarom plaatsten ze de tomben hier?
Wat is het belang van dit gebied?
Vorig seizoen ontdekte Fathi's team een mooi gedecoreerde cartinage.
Dat lijkt het topje van de ijsberg.
Er zou een belangrijke, onontdekte tombe in de buurt zijn.
Die kan kostbare schatten bevatten en inscripties met informatie...
over de eigenaar van de tombe, die de vreemde locatie kan verklaren.
Ze beginnen bij een simpele muur in het zand.
Fathi's opgravingen onthullen de randen van een enorme tombe.
Nu moeten Fathi en z'n team de ondergrondse ingang vinden.
Het is geweldig voor ons om die ingang te zien.
Maar we weten nog niet wat erachter ligt.
Werklieden halen puin weg tussen de muren van de tombe.
We werken in bijna 40 graden. Het is heet.
Ondanks de hoge temperatuur...
werken ze hard door om een 20 meter lange gang bloot te leggen.
Maar ze hebben geen idee hoe diep die is.
Het kan weken duren voordat ze de ondergrondse ingang bereiken.
We concentreren ons nu op wat zich onder het puin bevindt.
Dit is een spannend moment voor ons.
Fathi en zijn team moeten vele tonnen zand verplaatsen.
Maar ze houden in de gaten of er sporen in liggen.
Een deel van een 'ushabti'. Dat is een goed teken...
want we zijn dus op de juiste plek op zoek naar de ingang.
Bij de necropool Saqqara aan de rand van Caïro...
voor 's werelds oudste piramide, verkent archeoloog Ola el-Aguizy...
de tomben van de generaals van Ramses.
Ik hou van m'n werk. Enorm veel.
Om te heersen over een groeiend rijk heb je loyale soldaten nodig.
En Ola hoopt te ontdekken hoe Ramses degenen die hem steunden beloonde.
Dit is een familiegraf. Het is duidelijk dat ze verwant zijn.
Het is echt een puzzel.
Oma Ola rolde 50 jaar geleden in de archeologie...
door haar liefde voor hiërogliefen.
De laatste 15 jaar verkent ze deze oude tomben...
meestal met hetzelfde team van vertrouwde werklieden.
Elke dag stuiten we op een verrassing. We vinden steeds iets nieuws.
Dit seizoen graaft Ola een indrukwekkende tempeltombe op.
Hij is van een vooraanstaand generaal genaamd Iwrkhy.
Iwrkhy was een belangrijke generaal in het leger van Ramses II.
Daarom verheug ik me erg op de opgraving van deze tombe.
Archeologen denken dat Iwrkhy en zijn familie uit Syrië kwamen.
In Egypte hoopten ze op een beter leven.
Iwrkhy werd snel geaccepteerd in Egypte.
Hij diende als generaal onder Ramses' vader, Seti I...
en later als rechterhand van Ramses zelf.
Hij vocht aan de zijde van de farao en voerde het leger aan.
Toen Iwrkhy stierf, werd hij begraven in een klassiek Egyptische tombe.
Hoe beloonde Ramses degenen die het meeste bijdroegen aan zijn succes?
Om daar achter te komen, zoekt Ola's team aan de zuidkant van de plek.
Daar hoopt het meer te ontdekken over Ramses' generaals...
en de mysterieuze buitenlander, Iwrkhy...
die Ramses genoeg vertrouwde om zijn leger aan te voeren.
Bij de opgraving betaalt Ola's harde werk zich uit.
Als het team Iwrkhy's tombe opgraaft...
ontdekt het een schacht die acht meter in het gesteente leidt.
Hij leidt naar een kleine voorkamer met nog een schacht van 12 meter...
naar wat Iwrkhy's grafkamer moet zijn.
Het team treft die leeg aan. Geen grafgoederen, kisten of mummies.
Maar dan ontdekken ze hoger in de grond iets veelbelovends.
De muur van de eerste voorkamer lijkt in de oudheid te zijn gedicht.
Wat kan erachter verborgen zijn?
Ik wil alles weten van de tombe. Ook als er later mensen zijn begraven.
Ik wil het weten.
Vandaag gaat Ola voor het eerst de voorkamer in.
Maar om er te komen, moet ze door een acht meter diepe schacht...
op de ouderwetse manier, met een houten lier.
Zie je hoe sterk ze zijn?
De werklieden moeten haar voorzichtig laten zakken in een emmer.
Ik ben het gewend, en ik vind het leuk.
Ola gaat de lange, donkere schacht in naar een deels niet verkende tombe.
Als er iets misgaat met de lier kan de val dodelijk zijn.
Fantastisch.
De tombe is van een belangrijke generaal van Ramses, Iwrkhy.
Ola wil onderzoeken hoe deze buitenlander hoofdgeneraal werd.
Dat kan onthullen hoe de generaals Ramses hielpen...
om de machtigste farao te worden, en hoe hij ze beloonde.
Vandaag hoopt ze na 3000 jaar een nieuw deel te betreden...
maar de ingang is geblokkeerd.
Ola denkt dat de losse bakstenen zijn geplaatst om het plafond te dragen.
Haar team moet de stenen voorzichtig weghalen.
Het eeuwenoude plafond kan makkelijk instorten.
Kunnen we naar binnen, ja?
Nu er een kleine opening is, kan Ola eindelijk binnen kijken.
O, mijn god.
Er zijn nog veel meer galerijen. Het is een doolhof.
Het lijkt heel, heel diep.
Achter de muur ligt een tombe.
Hij is veel groter dan gedacht en ligt vol puin.
Het is een mogelijke schat van objecten die meer kunnen onthullen...
over generaal Iwrkhy.
Bij zo'n verborgen graf zijn vaak veel dingen te vinden.
Maar het is pikdonker, en er kunnen gevaarlijke schachten liggen.
Ze halen de lamp uit de andere schacht om mee te nemen naar binnen.
Dat is Nadar, mijn assistent.
Hij kijk even, want we gaan voor het eerst naar binnen.
Hij wil zeker weten dat we veilig naar binnen kunnen.
Oké? Is het veilig, Nadar?
Ik ga nu naar binnen.
Binnen ontdekt Ola een enorm aantal albasten potten.
Daarin zit gemummificeerd voedsel en wijn voor de overledene.
Dat is fantastisch. Het geeft aan dat dit een weelderige begrafenis was.
Ja, laat zien.
Er leiden meer tunnels weg van de hoofdruimte.
Zie je dat? Kijk daarbinnen. Er is nog een doorgang. Hier.
Het is niet alleen een tombe.
Het is een catacombe met een half dozijn tomben.
Kom, kom.
Een unieke ontdekking.
Mijn god.
Resten van een skelet, met schedel.
O, mijn god.
In Luxors Deir el-Bahri, bij de Asasif-necropolis...
graaft Fathi een 20 meter lange ingang van een eeuwenoude tombe op.
In dit gebied zijn veel edellieden van Ramses begraven.
Fathi wil weten wat deze tomben onthullen over Ramses' heerschappij.
Daarom hoopt Fathi te ontrafelen...
waarom de eigenaars van de tomben deze plek uitkozen.
Ze zijn nu bijna drie meter onder de grond, bij het einde van de gang.
Als hij op zoek is naar de ingang, vindt hij aanwijzingen in het puin.
Dit aardewerk is erg mooi. We bewaren en conserveren het.
Als Fathi's team dichter bij de mogelijke ingang komt...
ontdekt het begrafenisschatten die aantonen dat ze goed zitten.
Ja, dit is een 'ushabti'.
Hij is bijna intact. Het is een man die zo staat.
De oude Egyptenaren geloofden dat deze figuren, ushabti's...
tot leven kwamen om de overledene te dienen in het hiernamaals.
Hij is erg mooi.
Tijdens het uitgraven stuit het team op glad wit kalksteen.
De bovenkant van de toegangsdeur.
Dit is een spannend moment voor ons.
Fathi hoopt dat de tombe aanwijzingen bevat, zoals inscripties...
die onthullen waarom de eigenaar zo'n laaggelegen plek koos...
terwijl de elite vaak in de heuvels rond een necropolis werd begraven.
Het team haalt snel de stenen weg in de verzengende hitte.
Erg heet.
In deze laaggelegen vallei kan de temperatuur oplopen tot 49 graden.
Gelukkig hoeft Fathi niet lang meer door te gaan.
We bereiken voor het eerst de ingang.
We zijn dus heel trots.
Als de eerste kalksteenblokken weg zijn, kan Fathi naar binnen kijken.
In de Karnak-tempel bij Luxor...
zoekt Colleen naar aanwijzingen die verklaren hoe Ramses de macht greep.
Ramses was een machtige krijger en generaal in veel veldtochten...
om de oostelijke en zuidelijke grenzen van Egypte uit te breiden.
Maar uit de tempelmuren blijkt dat hij om meer redenen zo machtig werd.
Dit is een bijzonder document. De echte tekst van een vredesverdrag.
Op deze 3300 jaar oude muur staan 38 regels van hiërogliefen...
die 's werelds eerste vredesverdrag vormen.
Een ongekende alliantie van Ramses en zijn vijanden, de Hettieten.
Het is te gek om dit verdrag te zien. Twee supermachten ondertekenden dit.
De Egyptenaren en de Hettieten.
Dit geeft aan dat Ramses niet alleen oorlogen voerde, maar ook beëindigde.
Dankzij vrede kon Egypte opbloeien, zodat Ramses rijker en machtiger werd.
Hier staat dat de Hettieten en Egyptenaren niet mochten aanvallen.
Als een derde partij aanviel, zouden ze elkaar helpen.
Dankzij dit Verdrag van Kadesh...
kon Ramses de 20-jarige oorlog met de Hettieten beëindigen.
Oorlogen zijn duur, dus door vrede te sluiten...
stelt Ramses stabiliteit en welvaart veilig onder zijn heerschappij.
Nu kon Ramses zich concentreren op welvaart, tempels en monumenten...
om zijn grootse prestaties te eren.
Veel farao's, waaronder Ramses, gebruikten propaganda.
Maar in dit vredesverdrag staan echte afspraken met een echte koning.
Iedereen moest dus wel weten dat Ramses een groot diplomaat was.
Ramses toonde zich de ultieme koning...
en hij koos niet per ongeluk voor Karnak om dat te benadrukken.
Ramses toont het vredesverdrag hier in Karnak...
om het contrast aan te geven met zijn veldtochten.
Hij doet wat nodig is om de orde te bewaken, namens de goden.
Ramses was een krijger-koning en diplomaat...
die heerste in een bijzondere periode van vrede en welvaart.
Maar dat verklaart niet hoe hij zo machtig werd...
dat we zijn naam 3000 jaar later nog herhalen.
In het historisch museum van Caïro...
doen archeoloog Simon Connor en conservator Eid Mertah...
onderzoek naar de kolossale standbeelden van Ramses...
om te ontdekken hoe hij de macht vasthield door middel van propaganda.
Dit is Ramses, en dit ook.
Ramses maakte duizenden standbeelden en zette ze neer in heel Egypte.
De meeste staan nu in musea, waaronder zo'n 90 hier in Caïro.
Sommige zijn nog nooit van dichtbij bestudeerd.
Het is emotioneel om ze bijna aan te raken en zo dichtbij te komen.
Simon en Eid denken dat ze misschien geheimen bewaren.
Door de details te bestuderen...
hopen ze te ontdekken hoe Ramses ze gebruikte om de macht te vergroten.
Kolossale standbeelden van farao's kwamen veel voor in het oude Egypte.
Tempels, steden en paleizen werden bewaakt door grote, granieten figuren.
Beeldhouwers werkten maanden met stenen werktuigen...
en brachten details aan met koperen beitels...
om het resultaat vervolgens te polijsten met zand.
Maar voor de oude Egyptenaren waren het meer dan kunstwerken.
Het waren magische avatars waarmee de farao contact maakte met onderdanen.
Zodra de naam erin gekerfd werd...
werd het beeld geactiveerd als drager van de ziel van de koning.
Het team merkt direct verrassende bewijzen op...
waaruit blijkt dat dit beeld van Ramses later is aangepast.
Hier zien we al heel snel de sporen van aanpassingen.
Je ziet het rondom de oren, wenkbrauwen en ogen.
De mond is aangepast. De hoeken zijn dieper gemaakt.
De oren zijn veranderd.
Er zijn heel duidelijke sporen van aanpassingen.
De naam op het beeld is Ramses II...
maar kan dit een beeld van iemand anders zijn geweest?
Om daarachter te komen, moeten ze de details vergelijken...
met een beeld van Ramses dat niet is aangepast.
Dan zien ze hoe zijn beelden er echt uitzagen.
Bij het Egyptisch Museum in Caïro...
zien Simon en Eid een prachtig beeld van graniet.
Ze zoeken uit of het een authentiek standbeeld is van Ramses de Grote.
Het vasthouden van twee standaarden begon bij Ramses.
Dit beeld is duidelijk gemaakt tijdens zijn heerschappij.
Dit standbeeld lijkt ze recht aan te kijken.
De ogen kijken omlaag. Ramses keek naar de mensen.
In tegenstelling tot eerdere farao's, die naar de horizon keken...
gebruikte Ramses zijn standbeelden om contact te maken met z'n volk.
Z'n directe oogcontact boezemt ontzag in.
Simon en Eid gaan weer het museum in om hun bevindingen te vergelijken...
met het standbeeld dat lijkt te zijn aangepast.
En jawel, de blik is hetzelfde.
De beeldhouwers werken van onderaf en houwen hier het ooglid uit.
Zo creëerden ze een zwaar bovenste ooglid.
Het ooglid en de omlaag gerichte ogen was een latere aanpassing.
In een ander museum staat een versie die niet is aangepast.
Daaruit blijkt dat de ogen oorspronkelijk recht vooruit keken.
Simon en Eid ontdekken meer bewijzen.
Hier zien we aanwijzingen dat de wenkbrauwen zijn aangepast...
om de bogen te veranderen.
De beeldhouwer wilde dat dit deel uitstak.
Zelfs de cobra op de kroon werd aangepast in de stijl van Ramses.
De slang moest een dubbele lus hebben aan weerszijden van de haak.
Om standbeelden te 'ramseseren', moeten we deze kleine kenmerken maken.
Het is duidelijk bewijs dat Ramses een beeld aanpaste naar zijn evenbeeld.
Dit was geen beeld van Ramses, maar van een andere koning.
Als dit Ramses niet is, wie is het dan?
Er staat steeds één dikke streep, gevolgd door twee dunne.
Eén dikke, twee dunne.
Dat is een detail van de 12e dynastie, zo'n 600 jaar voor Ramses.
Ze kunnen niet precies zien welke farao dit moest voorstellen.
Maar het bewijst dat Ramses oudere beelden aanpaste...
om snel zijn macht te tonen in heel Egypte.
De intentie was om specifieke beelden te kiezen...
mooie, grote beelden van prestigieuze voorouders, en die aan te passen.
Ramses liet bewust sporen achter van de oude koningen.
Hij wilde niet hun identiteit stelen.
Hij gebruikte de reputatie van illustere voorouders...
om zijn eigen macht uit te breiden.
Ze hadden een aura en prestige.
Hij liet zien dat zij verleden tijd waren en hij ze verving.
Uit recente bewijzen blijkt dat bijna een kwart van de beelden van Ramses...
oorspronkelijk van een andere farao was.
Ramses liet ze simpelweg bijwerken en eiste ze op.
Maar nader onderzoek blijkt lastig door de schade die is aangericht.
Twee dingen ontbreken vaak. De kop van de uraeus en de neus.
Die is zorgvuldig afgehakt.
Het standbeeld is kapot, en in 90 procent van de gevallen...
is de neus er bewust af gehakt.
Ramses gebruikte deze beelden als z'n magische avatar...
maar toen hij niet langer heerste, werden ze gedeactiveerd.
Je verwijdert de magie door het object te doden.
Door de neus en uraeus te verwijderen, maak je er weer een stuk steen van.
Nu helpen de beelden van Ramses om meer te leren over z'n heerschappij.
Ze tonen aan hoe hij ze gebruikte om de grootste heerser te worden.
In Luxors Deir el-Bahri...
in een uitgestrekte necropolis vol tomben van edellieden...
doet Fahti een nieuwe ontdekking:
een ongeopende tombe die al duizenden jaren in het woestijnzand ligt.
Hier is de bovenkant van de deur.
Het is donker en ligt vol puin.
Deze tombe kan verduidelijken waarom deze plek werd gekozen...
en informatie onthullen over Ramses' heerschappij als farao.
Hij moet naar binnen, maar het puin blokkeert de ingang.
We kunnen geen decoratie zien, want er ligt te veel puin.
We moeten de bodem bereiken voor we naar binnen kunnen.
We moeten het puin laag voor laag blijven volgen.
Nog minstens twee meter te gaan.
Dagenlang haalt het team tonnen zand en aarde weg in de brandende zon.
Maar uiteindelijk leggen ze de hele ingang bloot.
Ik heb hier een maand op gewacht, dus dit is een bijzonder moment.
Nu kan ik naar binnen.
Er is een enorme tombe vol puin.
Oké, het plafond is niet in goede staat.
In Luxors Deir el-Bahri, in een necropolis van Ramses' edellieden...
gaat Fathi voor het eerst een nieuwe tombe in.
Hij wil weten waarom de elite deze laaggelegen plek koos...
en wat dat kan onthullen over Ramses' heerschappij.
Hij zoekt naar inscripties, maar de muren zijn kaal.
Ik zie geen inscriptie.
Nu moet hij het puin zorgvuldig doorzoeken...
om andere sporen te vinden die kunnen verklaren...
waarom de edellieden van Ramses de Grote hun doden hier begroeven.
Ik zie hier wat aardewerk en manden.
Dit is prachtig, want je vindt niet vaak een complete pot.
Hopelijk kan dit aardewerk helpen verklaren...
waarom de eigenaar zijn tombe hier wilde hebben.
Ik zie hier nog iets.
Dit lijkt me een mooie mand. Dit is mooi. Het is in goede staat.
De objecten zijn perfect geconserveerd...
maar in de open lucht zullen ze afgebroken worden.
Fathi brengt ze direct naar het lab om ze te bestuderen.
Hij gebruikt lucht om te zorgen dat er geen stof meer in zit.
Hij probeert het steviger te maken met een vloeistof...
zodat we het kunnen openmaken.
De prachtige mand en pot zijn in zo'n goede staat...
dat ze waarschijnlijk niet bij de overledene zijn gelegd.
Het lijken offers die familieleden bij de ingang hebben gelegd...
tijdens een oud feest dat in dit gebied werd gehouden.
Misschien komt dit van het Feest van de Vallei.
Deze mand kan gebruikt zijn voor voedsel of fruit.
Elk jaar, tijdens de eerste nieuwe maan in mei...
kwam men bijeen in Karnak met voedseloffers en bloemen.
Ze volgden een boot met daarop de beeltenis van de god Amon...
en staken de Nijl over naar de westoever, het land van de doden.
De tocht voerde langs de tempels van de koningen...
en leidde naar de tempel van Hatsjepsoet.
Families bezochten de tomben van hun naasten...
offerden voedsel en bloemen, en aten tot diep in de nacht met de doden.
Uit Fathi's ontdekking blijkt dat edellieden zoals die van Ramses...
deze plek kozen voor hun graf...
vanwege de perfecte ligging voor het Feest van de Vallei.
Deze tomben waren de laatste halte voor de tocht eindigde...
bij de tempel van Hatsjepsoet. De perfecte plek om offers te krijgen.
Als hun tombe hier lag, kregen ze meer offers.
Meer bloemen, voedsel en drank...
voor de overledene tijdens het Feest van de Vallei.
Ik ben zo blij, want nu weten we waarom ze deze plek kozen.
De 66-jarige heerschappij van Ramses kende veel voorspoed...
dus kon hij vrijgevig zijn naar zijn onderdanen.
Hij zette het Feest van de Vallei voort...
net als tientallen andere feesten.
Hij organiseerde zelfs een feestmaal van 24 dagen...
waardoor hij geliefd werd bij het volk en meer macht verwierf.
Voor Fathi en zijn team was dit een geslaagde opgraving.
Ze hopen dat dit pas het begin is van vele ontdekkingen hier.
We zetten ons werk voort in de rest van de tombe.
In Saqqara...
verkent Ola een verborgen kamer in de tombe...
van een van Ramses' legeraanvoerders, generaal Iwrkhy.
Ze hoopt te ontdekken hoe deze generaals hem aan de macht hielpen...
en hoe hij ze daarvoor beloonde.
Maar de tombe ligt vol artefacten, puin en skeletten.
Ola maakt daaruit op dat deze tombe duizenden jaren terug is leeggeroofd.
Ola bekijkt de begrafenisobjecten die de rovers hebben achtergelaten.
Het is een grote puzzel.
Soms vinden we veel scherven van een pot, dus leggen we die bij elkaar.
Eén specifieke pot valt op.
Zie je dit hier? Dit is een kroon met hoorns en een zonneschijf.
Dit is een god. Misschien Hathor.
Op de pot staat Hathor, de godin van de liefde...
die de vorm van een koe aanneemt, maar geen informatie over Iwrkhy.
Ola's oog valt op iets anders wat in het puin verborgen ligt.
Prachtig, mijn god.
Ola heeft een belangrijke ontdekking gedaan.
Mogelijk blijkt daaruit hoe generaals Ramses aan de macht hielpen...
en hoe hij ze daarvoor beloonde.
Voor het eerst doen we zo'n duidelijke ontdekking.
Dit is het deksel van een van de Canopische potten.
Dit is prachtig. Je ziet de pruik en oren.
Dit deksel hoort bij de begrafenisobjecten...
in de tombe van hoofdgeneraal Iwrkhy.
Hierin zitten de organen van de mummie...
zodat ze kunnen worden hergebruikt in het hiernamaals.
Zo mooi.
En de wang is zo glad.
Het is alsof je een schat vindt...
want het wijst erop dat er nog veel meer ligt.
Als deze decoratieve voorwerpen van Iwrkhy waren...
zijn hij en zijn familie flink beloond door Ramses de Grote.
Albast was een kostbaar materiaal dat de goden zouden waarderen.
Als dit van Iwrkhy was, wijst dit op een heel luxe begrafenis.
Het is een zeldzame ontdekking, maar er ligt meer onder het puin.
Nu komt er een blok uit. Eens kijken.
Duizenden jaren verborgen in het zand ligt een blok vol inscripties.
Ze knielen, huilen en rouwen.
Mooie gravures op de onderkant...
onthullen emotionele nabestaanden vol rouw.
Het is een religieus tafereel waarin de heilige riten worden uitgevoerd.
We vinden niet elke dag zoiets bijzonders.
We zien geen naam van de eigenaar.
Dit moet naar de opslag, dan kunnen specialisten 't herstellen.
Als de naam van de eigenaar van de tombe erbij staat...
kan dit blok bewijzen dat Ramses' generaals, zoals Iwrkhy...
zo belangrijk waren dat er een uitgebreide stoet was...
omdat ze bij de elite van Egypte hoorden.
We vinden veel dingen die informatie kunnen opleveren over Iwrkhy.
Maar Ola ziet Iwrkhy's naam niet, of die van een ander.
Ze moet meer stukken vinden om de namen te ontcijferen.
Er moet nog veel gebeuren, maar dit is veelbelovend.
Maar ik moet hier wel weg, voordat de boel instort.
Met zoveel ontdekkingen in de tombe en zoveel kamers om uit te graven...
is dit pas het begin voor Ola.
Het hoort natuurlijk bij de puzzel. Dat maakt het zo spannend.
Bij elk blok dat we vinden verwachten we dat het belangrijk is.
Fantastisch, fantastisch, fantastisch.
Driedubbel fantastisch.
In het diepe zuiden van Egypte onderzoekt Colleen Ramses' erfenis.
Ze wil weten hoe hij de machtigste farao van het oude Egypte werd...
en waarom we zijn naam drie millennia na z'n dood nog kennen.
Dit is het Nassermeer. Ik ben bij de zuidgrens van het huidige Egypte.
Een paar kilometer verderop ligt Soedan.
Maar dit is het oude Nubië.
Hier controleerden de legers en bureaucratie van Ramses...
de zo belangrijke goudvoorraad van het oude Egypte.
Ramses en andere farao's haalden veel goud uit Nubië.
Door zijn controle hier kon Ramses handel drijven met de rest van Afrika.
En over de Rode Zee met Azië.
Hier besloot Ramses een van z'n indrukwekkendste tempels te bouwen:
Aboe Simbel.
Waanzinnig.
Hoe vaak ik dit monument ook zie...
ik ben elke keer weer overweldigd door de omvang.
De vier kolossale standbeelden van Ramses kijken uit over de Nijl.
Ze waren van enorme afstand al zichtbaar...
en maakten duidelijk dat Ramses de goddelijke autoriteit had.
Hier in het oude Nubië...
moest iedereen weten dat Ramses de koning was en dit zijn rijk.
Binnen de muren van de tempel vindt Colleen geschriften over Ramses.
Deze tempel staat vol met Ramses' militaire overwinningen.
Overal zijn veldslagen te zien.
Maar in een zijkamer...
ziet Colleen iets wat meer intrigeert dan militaire propaganda.
Dit is zo'n vreemde afbeelding.
Ramses offert twee potten water.
Er staat een offertafel voor met twee fruitmanden...
met een lotusbloem bovenop en twee broden eronder.
Zulke offers brachten koningen aan goden.
En in de kroningsnaam van Ramses...
staat de naam van de god die de koning vereert.
De koning brengt hier niet zomaar een offer aan een willekeurige god...
maar aan zijn eigen goddelijke vorm.
Ramses de koning brengt een offer aan Ramses de god.
In deze tempel kon Ramses dus worden vereerd...
ook door de volgende generaties.
Ramses verwierf meer macht door militaire overwinningen...
en door uiteindelijk de vrede veilig te stellen.
Maar door zich tot god te verheffen...
stelt hij zijn erfenis als Ramses de Grote veilig.
Alle farao's vergoddelijken zich voor hun dood.
Maar zoals altijd pakte Ramses de Grote dat grootser en beter aan.
Hij bouwde grotere tempels en benadrukte zijn recht om te heersen...
vaker dan ieder ander.
Aboe Simbel en Karnak behoren tot de grootste wereldwonderen.
Maar als je naam herhaald werd in het oude Egypte, was je onsterfelijk.
Nog negen farao's heetten Ramses, en we herhalen z'n naam nog altijd.
Hij heeft echt het eeuwige leven.
Elk seizoen worden nieuwe bewijzen opgegraven...
van wat Ramses tot de machtigste en beste Egyptische heerser maakte.
Honderden tempels en monumenten tonen zijn bedrevenheid in propaganda.
Z'n hergebruik van standbeelden brengt hem in verband met eerdere heersers.
Een machtig krijger, maar gezien het vredesverdrag ook een goed diplomaat.
Hij organiseerde dure begrafenissen voor wie loyaal aan hem was.
En uit zijn weelderige feesten blijkt dat hij zijn voorspoed deelde.
Hij was echt de grootste koning van Egypte.
Vertaling: Jasper Vreugdenhil