Dit is de ingang van de piramide. Dit is heel spannend.
Archeologen staan op het punt om de ontdekking van hun leven te doen.
Niemand is hier binnen geweest. Een belangrijk moment voor ons.
Voor ze ligt de grafkamer van een mysterieuze koningin.
Al 4000 jaar onaangeroerd.
We zullen zien of deze houten balk stabiel genoeg is.
We halen dit deel weg. Hopelijk is het veilig.
Egypte, het land van de piramiden en indrukwekkende monumenten...
gebouwd door machtige farao's.
Grote koningen als Cheops, Ramses en Toetanchamon.
Maar nu vinden archeologen bewijzen van een ander soort heersers...
die soms veel macht hadden en zelfs farao konden worden:
de koninginnen van Egypte.
Hoe kwamen deze vrouwen aan de macht in een wereld gedomineerd door mannen?
Om dat te onderzoeken, verkent Egyptoloog Colleen Darnell...
een tempel gebouwd door een van de grootste koninginnen: Hatsjepsoet.
Deze tempel is fantastisch.
Er staat een rij imposante standbeelden naast de tempel.
Mijn hemel, dit is waanzinnig.
Dit zijn standbeelden van de farao die de vorm van Osiris aanneemt.
Het is een koning, gezien de dubbele kroon van Opper- en Neder-Egypte.
Dit is de tempel van koningin Hatsjepsoet.
Maar overal staan beelden van koningen.
De koning heeft een baard, staf en dorsvlegel, koninklijke symbolen.
Hoewel ze een vrouw was, liet Hatsjepsoet zich als man afbeelden.
Colleen onderzoekt waarom.
Ik hoop een cartouche te vinden met een koninklijke naam in hiërogliefen.
Een cartouche is een ovaal in Egyptische inscripties.
Alleen koningen of koninginnen mochten hun naam erin zetten.
Colleen gaat op jacht in de tempel. Het is een lastige klus.
Veel cartouches zijn weggehakt of vernietigd.
Deze cartouche zocht ik. Hatsjepsoet.
Hier staat het woord 'saat', oftewel dochter.
Dit is een belangrijke aanwijzing. De dochter van Re, Hatsjepsoet.
Hatsjepsoets cartouche identificeert haar als een dochter, en geen zoon.
Ze hield haar geslacht dus niet verborgen.
Maar Hatsjepsoet kon haar macht als farao alleen uitoefenen...
als ze zich liet afbeelden als man, als koning.
Hatsjepsoet was een Egyptische koningin...
en een van de weinige vrouwen die ooit heersten als koning.
Ze herstelde beschadigde handelsroutes naar andere landen...
en haalde luxegoederen als goud, mirre en ebbenhout naar Egypte.
In de hoofdstad Thebe liet ze kolossale monumenten optrekken...
als symbolen van de macht, rijkdom en orde die ze het land bracht.
En haar graftempel is een van de grootste in Egypte.
Z'n weelde herinnert aan het succes van Egypte onder haar heerschappij.
Maar hoe werd deze beroemde en gevierde koningin koning?
Colleen onderzoekt het.
Dit is een interessante muur.
Hier staat de naam van Thoetmosis III.
Hier moeten de cartouches van Hatsjepsoet hebben gestaan.
Hatsjepsoet was de dochter van één farao en de vrouw van een andere.
Toen haar man stierf, werd haar jonge neefje Thoetmosis III koning.
Thoetmosis III was een kind, dus heerste Hatsjepsoet in feite.
Maar toen transformeerde ze zelf in een farao.
Ze werd de tweede heerser naast Thoetmosis III.
Hatsjepsoet was de tweede heerser in 20 jaar vol voorspoed.
De prachtige tempel herinnert aan haar heerschappij.
Maar waarom is het zo moeilijk om hier sporen van haar te vinden?
Na de dood van Hatsjepsoet werd Thoetmosis de enige farao.
Later in zijn heerschappij hakte hij haar naam en afbeeldingen weg.
Thoetmosis wilde de herinneringen aan Hatsjepsoet en haar kinderen wissen...
om de troon veilig te stellen voor zijn zoon.
Maar Hatsjepsoets naam leeft voort...
als bewijs voor de macht die vrouwen konden vergaren in Egypte.
Ze was een geweldige farao.
Van monumentale bouwwerken tot expedities naar verre landen.
Maar ik wil meer weten over haar heerschappij als vrouw.
Archeoloog Patryk Chudzik verkent ook de tempel van Hatsjepsoet.
Net als Colleen zoekt hij uit hoe zij als vrouw heerste.
Dit is van de 22e of 23e dynastie.
Patryk droomde er altijd al van om egyptoloog te worden.
Nu leidt hij het Poolse onderzoek naar een beroemd Egyptisch monument.
Hatsjepsoet is m'n lievelingsfarao.
Het is een bijzonder verhaal van een vrouw die koning werd.
Z'n team doet opgravingen naast de tempel.
Het oude pad leidt naar een eeuwenoude tombe.
Ik vind dit de spannendste tombe in de tempel van Hatsjepsoet.
Honderd jaar geleden deed archeoloog Herbert Winlock hier opgravingen.
Maar hij liet een geheim achter onder de tempel.
Een tombe die hij wel vastlegde, maar nooit volledig opgroef.
Deze tombe is zo'n 500 jaar voor Hatsjepsoets heerschappij gebouwd.
Toen ze hier haar tempel bouwde, liet ze dit gedeelte leeg.
Hatsjepsoet kon de tombe vernietigen om hier haar tempel te bouwen...
maar dat deed ze niet.
De vraag is waarom ze de tombe open liet.
Patryk hoopt dat dit mysterie...
kan verklaren waarom Hatsjepsoet haar tempel hier bouwde...
en meer kan onthullen over haar heerschappij als faraokoningin.
In Saqqara...
doet Mohamed Megahed ook onderzoek naar de koninginnen van Egypte.
Hij verkent de resten van een piramide voor een koningin.
Ons werk is nooit saai. Het is elke dag weer anders.
Elk seizoen vind je hier weer iets nieuws.
Mohamed woont in Tsjechië, maar keert al 12 jaar terug naar Egypte...
om hier opgravingen te doen.
Hij ziet archeologie als forensisch onderzoek.
Dit is onze plaats delict. Elke zandkorrel, elk stuk kalksteen...
geeft ons een beeld van hoe dit gebied was.
Mohamed gaat naar de top van de piramide.
De kern is ingestort, waardoor een diepe krater is ontstaan.
Maar hij wil op zoek gaan naar de oorspronkelijke toegangstunnel.
Vandaag gaan we graven naar de ingang van de piramide.
Dit is de grootste piramide die ooit is gebouwd voor een koningin.
Ze moet buitengewoon machtig zijn geweest.
Wie was ze?
Honderden jaren lang was deze piramide een mysterie.
Bij de laatste opgraving in 1952 is de grafkamer niet gevonden.
We wisten dat hij gebouwd is voor een koningin, maar niet welke.
We noemden dit de piramide van de onbekende koningin.
Mohamed ontdekte twee jaar geleden de identiteit van de eigenaar.
We vonden een granieten zuil in het gebied...
en daarop staan de naam van de koningin en haar titels.
Nu kunnen we zeggen dat deze piramide van koningin Setibhor was.
Setibhor was de vrouw van koning Djedkare...
een machtige farao die 4400 jaar geleden heerste.
Djedkare bouwde een 52 meter hoge piramide...
bekleed met wit kalksteen en met 'n stenen pyramidion bovenop...
beslagen met goud.
Rond zijn piramide lag een complex van zuilen, standbeelden en tempels.
In het noordoosten staat een tweede piramide voor zijn vrouw, Setibhor...
die met blokken van wel 30 ton 33,50 meter boven het zand uittorent.
Hij was bekleed met glanzend kalksteen en voorzien van een grafkamer...
die Setibhors lichaam voor altijd moest beschermen.
De piramide van koningin Setibhor is de grootste...
met een grafkamer die nog niet verkend is.
De piramide van Setibhor is de laatste die we nog binnen moeten gaan.
Niemand is binnen geweest. Dit is een belangrijk moment voor ons.
Haar grafkamer kan verklaren hoe belangrijk ze was...
en waarom ze zo'n grote piramide heeft.
Maar nu ontbreken grote delen van de piramide. Die liggen vol zand.
Mohamed moet diep graven om resten te vinden.
Geschraap van metaal trekt Mohameds aandacht.
We zien voor het eerst vandaag mooi wit kalksteen.
Het kalksteenblok van hoge kwaliteit kan een spoor zijn van de ingang.
We moeten nog dieper graven.
Na vele uren graven voelt Mohamed dat hij dichtbij is.
Ik ben zo enthousiast.
Ik weet zeker dat we hieronder de ingang van de piramide vinden.
In de moderne tijd is niemand in de grafkamer van Setibhor geweest.
Maar Mohamed heeft een eeuwenoude ingang gevonden.
Hij kan de eerste worden die na ruim 4000 jaar de kamer ingaat.
Maar een muur van zand blokkeert de ingang.
Een team deed hier in 1952 opgravingen.
Ze bouwden een muur en stutten een ingestort plafond...
voordat ze hun zoektocht naar de grafkamer staakten.
We zullen zien of deze houten balk stabiel genoeg is.
Als hij niet stabiel is, moeten we een kleine steunwand bouwen.
Er hangen duizenden tonnen puin en steen boven hun hoofd.
Hopelijk is dit veilig.
We halen dit stuk hout weg en gaan hier bouwen.
Mohamed moet de gang direct veilig maken, voordat hij instort.
Dit kan niet wachten tot morgen. We moeten direct gaan bouwen.
In Deir el-Bahri bij Luxor...
onderzoekt Colleen de heerschappij van de farao, koningin Hatsjepsoet...
en hoe zij aan de macht kwam in een maatschappij gedomineerd door mannen.
Dit is interessant. Hatsjepsoet krijgt borstvoeding van godinnen.
We weten dat koningen dit beweerden.
Dat ze de melk consumeerden van verschillende godinnen.
De gravure onthult dat Hatsjepsoet het koningschap opeiste...
als haar goddelijke recht.
Zij was de keuze van de goden.
Dit is de god Amon.
Hij zit, en zijn benen liggen deels over die van Ahmose heen...
de moeder van Hatsjepsoet.
Amon overhandigt een anch, het levenssymbool, aan Ahmose.
Dat betekent dat Amon de koningin bezwangert.
Dit is het moment van Hatsjepsoets verwekking.
Hatsjepsoet beweerde de dochter te zijn van de god Amon.
Dat was een krachtige bewering.
Hatsjepsoet doet dit erg slim.
Alleen de koning kan claimen dat hij goddelijk geboren is.
Zij gebruikt de goddelijke geboorte als propaganda...
en eist haar recht op om farao te zijn.
Egyptenaren rekenden erop dat de farao een man was.
Hatsjepsoet koninklijke afkomst en huwelijk waren niet genoeg.
Ze moest de wil van de goden aan haar zijde hebben.
Ze was dochter van een koning en vrouw van een koning...
maar dankzij de afbeeldingen van de goddelijke geboorte werd ze koning.
Hatsjepsoet maakte gebruik van slimme propaganda...
om haar revolutionaire heerschappij te legitimeren.
In de Egyptische geschiedenis...
konden koninginnen heersen als farao's erg jong waren.
Maar Hatsjepsoet doet het anders.
Ze wordt zelf farao, naast Thoetmosis III.
En hier in Hatsjepsoets tempel zien we hoe ze aan de macht kwam.
Hatsjepsoet was het eerstgeboren kind van een farao.
Ze trouwde met de volgende farao, haar halfbroer.
Maar toen hij stierf, was haar jonge neef Thoetmosis de troonopvolger.
Toen het kind de troon besteeg, heerste ze zeven jaar aan zijn zijde.
Maar toen greep ze de macht. Ze riep zichzelf uit tot echte farao.
Als farao lanceerde Hatsjepsoet een propagandacampagne.
Ze creëerde beelden van de grote god Amon als haar vader.
Haar geboorte in aanwezigheid van de goden...
zou van haar de goddelijke troonopvolger van Egypte maken.
Dit is waanzinnig.
Dit is Hatsjepsoet als sfinx. Je ziet haar lange, krullende staart.
Het geweldige is dat de benen van vijanden de lucht in vliegen...
terwijl zij ze vertrapt.
Hatsjepsoet was een vrouwelijke koning...
maar deze afbeelding van haar als sfinx geeft aan hoe fel ze heerste.
Hatsjepsoet moest een zorgvuldig gecreëerd beeld uitdragen...
van fysieke kracht en goddelijk recht.
Ze was het prototype van historische koninginnen.
Als vrouwelijke farao had Hatsjepsoet enorm veel macht.
Maar ik wil weten of andere koninginnen ook die autoriteit hadden.
Colleen wil uitzoeken of andere Egyptische koninginnen...
Hatsjepsoets voorbeeld volgden...
of dat er een andere manier was om een machtige koningin te zijn.
In Saqqara...
probeert Mohameds team de ingang van Setibhors piramide te verstevigen.
Terwijl Mohamed wacht...
graaft de rest van z'n team de vreemde ruïnen naast haar piramide op.
Ze hebben enorme steenblokken gevonden in een diepe kuil vol zand.
Die kunnen aanwijzingen onthullen over de rol en macht van Setibhor.
Maar eerst moeten ze ze opgraven.
Het was een simpele berekening. Het blok weegt 6,5 ton.
Zulke zware stenen verplaats je niet met spieren, maar met hersenen.
Als de mannen beginnen, ziet Mohamed eeuwenoude hiërogliefen in 't graniet.
De naam van de koningin en één van haar titels worden twee keer genoemd.
Dat ze de vrouw van de koning is, wordt niet genoemd.
De hiërogliefen suggereren dat Setibhor niet zomaar een koningin is.
Het blok kan onderdeel zijn van een belangrijk bouwwerk naast de piramide.
Het kan onthullen hoe machtig en belangrijk ze was.
Dit is het leuke deel van ons werk.
We verzamelen kleine stukjes en proberen het verhaal te ontrafelen.
De mannen rollen het blok nog eens om, tot het wankel op de rails ligt.
6,5 ton. Bij elke fout kunnen gewonden vallen.
Het blok komt eindelijk in beweging, maar wel de verkeerde kant op.
De mannen hebben moeite om het granietblok uit de kuil te halen.
Maar Mohamed heeft een nieuw plan en wil een takel gebruiken.
We zullen zien of het werkt.
Eindelijk werkt het.
Het gaat langzaam, maar het werkt.
Eindelijk kunnen de mannen het blok aan de kant leggen.
Het is ze gelukt.
Nu kan Mohamed het in detail bestuderen.
Het is zo mooi.
Hier zat het scharnier, dus hier ging de deur in.
Mohamed ontdekt dat het een latei was die boven een grote deur hing.
Nu kennen we de exacte breedte van de deur.
In de toekomst kunnen we 'm reconstrueren.
Op de latei staat de naam van koningin Setibhor.
Dat wijst erop dat hij deel was van het bouwwerk naast haar piramide.
Dit graniet werd alleen voor koningen gebruikt, en niet voor koninginnen.
Trad Setibhor op als koning?
Wat onthullen dit mysterieuze gebouw en haar piramide over haar macht?
In Deir el-Bahri bij Luxor...
doet Patryk ook onderzoek naar een koningin, Hatsjepsoet.
Gek genoeg liet ze een oude tombe onder haar graftempel intact.
Patryk wil weten of die meer kan onthullen over haar heerschappij.
De oorspronkelijke eigenaar van de tombe blijft een mysterie.
We weten zeker dat het geen prins was, of een andere zoon van een koning.
In een opening in de vloer lag ooit een mummie in een houten kist.
Die zijn beide al lang verdwenen.
Maar Patryk heeft belangrijke aanwijzingen gevonden.
We maken de binnenkant van de tombe schoon.
Tussen de duizenden kilo's puin...
hebben we prachtige objecten uit de tombe gevonden.
Hun opgravingen bevestigen...
dat de tombe honderden jaren ouder is dan Hatsjepsoets tempel.
Hatsjepsoet bouwde haar tempel met drie grote terrassen in de rotsen...
en rijen van 22 zuilen.
Ze versierde de muren met taferelen waarin zij de goddelijke heerser was.
Maar in de hoek liet ze een kleine ingang achter...
naar een gang die naar een eenvoudige grafkamer leidde.
Patryks team vond duizenden artefacten in het puin...
waaronder aardewerk en mysterieuze houten beeldjes.
Waarom bouwde Hatsjepsoet haar tempel boven op deze verborgen tombe?
Er zijn helaas geen inscripties.
Maar ik wil uitzoeken wat de objecten ons kunnen vertellen.
Aardewerkexpert Ania Wezranowska bekijkt de duizenden ontdekkingen.
Ze denkt dat ze iets belangrijks heeft gevonden.
Ik wilde je laten zien dat deze compleet is.
- Heb je ooit zoiets gezien? - Nooit.
Dat is indrukwekkend.
Zelfs de kleinste ontdekking kan de geheimen ontrafelen...
achter het belang van de tombe voor Hatsjepsoet.
In Saqqara, diep in de piramide...
heeft Mohameds team een extra steunmuur gebouwd.
Nu kan hij de zoektocht naar koningin Setibhors grafkamer voortzetten.
We hebben metingen gedaan vanboven...
en we zijn nu bijna in het midden van de piramide.
Als Mohamed bij de tombe kan komen, kan hij belangrijke antwoorden vinden.
Waarom had Setibhor de grootste piramide van alle koninginnen?
Hoe ver reikte haar macht?
Maar voor hij verder kan, stuit hij op het grootste obstakel tot nu toe.
Het einde van de gang is geblokkeerd door een muur van zand en puin.
Die kan bij de kleinste aanraking instorten.
Ik heb de 'rais' gebeld om instructies te geven.
Ik vertrouw hem, dus ik geloof hem als hij zegt dat dit stabiel is.
De voorman, de 'rais', zegt dat de zoektocht kan worden voortgezet.
Boven op de piramide ziet Mohamed wat het probleem is.
Er ontstaat een gat in de krater.
Het puin valt, richting de mannen in de tunnel.
Een deel van het plafond is niet intact.
Maar we zitten niet heel diep, dus we zijn dicht bij de grafkamer.
Beneden blijft het puin maar komen.
Door het stof lopen de mannen van Mohamed vertraging op.
Maar uiteindelijk breken ze door.
Voor het eerst valt er daglicht in de grafkamer van de koningin.
We moeten puin en kalksteen blijven weghalen.
Mohamed controleert de kern van de piramide.
Maar hij moet uitkijken op de plek waar het plafond is ingestort.
Een deel van de noordelijke muur van Setibhors grafkamer.
Het is fantastisch om dit hier te zien.
Ze moeten nog veel puin weghalen voordat hij binnen onderzoek kan doen.
Zijn vergunning is nog maar een week geldig.
Is dat genoeg om de geheimen van Setibhors grafkamer te onthullen?
In Aboe Simbel bij de zuidelijke grens van Egypte...
bezoekt Colleen een van de meest bijzondere monumenten van Egypte.
Ze onderzoekt welke macht vrouwen hadden als koningin...
in een wereld die gedomineerd werd door mannen.
Hatsjepsoet veranderde zichzelf in een koning.
Maar was er nog een manier voor koninginnen om macht uit te oefenen?
Colleen zoekt dat uit in de tempel van een van de meest vereerde koninginnen.
Ik wil onderzoek doen naar een van de grootste koninginnen ooit.
Ze heet Nefertari en is de vrouw van Ramses de Grote.
Ramses II heerste 60 jaar lang over Egypte.
Hij breidde 't rijk uit en bouwde meer monumenten dan elke andere heerser.
Dankzij zijn prestaties kreeg hij de titel Ramses de Grote.
Dit is een beeld van Nefertari.
Aan weerszijden staan beelden van haar man, Ramses II.
Maar het bijzondere is dat ze bijna net zo lang is als de farao zelf.
In het oude Egypte stond lengte gelijk aan macht.
Nefertari werd afgebeeld alsof ze net zoveel macht had als Ramses zelf.
Maar Colleen ontdekt een inscriptie die het nog indrukwekkender maakt.
Deze inscriptie luidt: Weben-Ra-en Mirit-as.
'Ra rijst uit liefde voor haar.'
Ra was de oud-Egyptische zonnegod.
Hieruit blijkt dat Nefertari een van de weinige koninginnen was...
die de status van godin verwierf.
Nefertari werd vereerd als een godin...
terwijl ze geen farao-koningin was, zoals Hatsjepsoet.
Waaraan verdiende ze deze verheven status?
Nu wil ik weten of dit propaganda is voor een lievelingsvrouw...
of dat ze echt macht had.
Dit is de koningin.
Nefertari is beeldschoon, maar volgens mij zit er meer achter.
Dit kleitablet is gevonden in het huidige Turkije.
Het is een brief geschreven in oud-Akkadisch.
De koningin van de Hettieten schrijft Nefertari...
voordat de twee rijken 's werelds eerste vredesverdrag sluiten.
Dit betekent dat ze echt betrokken was bij diplomatie...
tussen de twee grootste rijken in de oudheid.
Het geeft aan dat Nefertari invloedrijk was.
Ze hielp bij het sluiten van een vredesverdrag dat 40 jaar standhield.
Ramses benadrukte het belang van zijn koningin op de muren van haar tempel.
Hier maakt Ramses een vijand af.
Het is wreed, maar zo droegen oud-Egyptische koningen hun macht uit.
Het opmerkelijke is dat koningin Nefertari achter hem staat.
Koningen deelden hun militaire glorie zelden met hun koningin.
Het suggereert dat ze een belangrijke rol had in Ramses' heerschappij.
Dit kan propaganda zijn.
Maar het is ook aannemelijk...
dat koningin Nefertari echte politieke macht had.
De bewijzen suggereren dat Nefertari en Ramses een machtig koppel waren...
die elkaars succes versterkten.
Of oud-Egyptische koninginnen nu getrouwd waren met een farao...
of zelf heersten als farao, ze hadden zeker autoriteit.
Terwijl Hatsjepsoet heerste als koningin...
oefende Nefertari een ander soort macht uit.
Achter de troon veranderden haar diplomatie en politieke invloed bij...
de loop van de Egyptische geschiedenis.
In Saqqara...
heeft Mohamed niet veel tijd meer om Setibhors grafkamer te onderzoeken.
Zijn team heeft eindelijk een pad vrijgemaakt.
Nu kan Mohamed erdoor om de kamer zelf te zien.
Maar er dreigt een nieuw gevaar vanboven.
Het dak van de grafkamer is compleet ingestort...
en de afbrokkelende muren kunnen elk moment volgen.
Dit deel moeten we stutten.
Als de muren alleen op het losse puin rusten...
kunnen ze door de kleinste beweging instorten.
Maar als ze stenen funderingen vinden onder de muur...
kunnen ze erop rekenen dat 't overhangende deel niet instort.
Hier zien we delen van de grote stenen.
Hij bekijkt de rest van die stenen.
Ze zoeken naar de grote steenplaten die het bouwwerk ooit ondersteunden.
Tot ze die vinden, moeten ze specie op de muren smeren.
Buiten de piramide van Setibhor...
helpt archeoloog Hana Vymazalova Mohamed met zijn onderzoek.
Als ze ontdekt wat voor ruïne dit is...
kan blijken waar Setibhors macht vandaan kwam...
en hoe ze als koningin heerste.
Ze vindt een belangrijke aanwijzing.
Ja. Hier zien we het patroon van de plafonds.
Als een nachtelijke sterrenhemel.
De sterren moeten oorspronkelijk geel zijn geweest op 'n blauwe achtergrond.
Ze helpen Hana het bouwwerk te identificeren.
Dit is een blok uit het dak van de zuilengang van de koningin.
Het is deel van een grote zuilengang, een ceremoniële ingang van een tempel.
Dit was de zuilengang, en hier is een ingang naar de tempel.
Die lag precies tegenover de trap.
Als je de breedte van deze ingang opmeet, past dat precies.
Hana's ontdekking bewijst dat dit Setibhors graftempel was...
waar haar naam werd uitgesproken...
zodat haar ziel eeuwig zou voortleven, zoals men in Egypte geloofde.
Het is geweldig om te zien hoe dit ontrafeld wordt.
- Het is een 3 - D-puzzel.
Het is een belangrijke ontdekking die aangeeft hoe machtig Setibhor was.
De graftempel is de grootste die ooit voor een koningin is gebouwd.
Wat onthullen deze ruïnes nog meer over Setibhor en andere koninginnen?
Maakte ze de weg vrij voor machtige koninginnen in het nieuwe rijk...
zoals Hatsjepsoet en Nefertari?
In Deir el-Bahri...
wil Patryk weten waarom Hatsjepsoet hier haar tempel liet bouwen...
en hoe zij kon heersen in een wereld gedomineerd door mannen.
De duizenden ontdekkingen uit de tombe leveren hopelijk aanwijzingen op.
Eén nieuwe ontdekking intrigeert Patryk en zijn collega Ania.
Het is ongelooflijk.
Een dubbele fles van twee vrouwen, met een borst in het bovenste deel.
En dit heeft ook vrouwelijke kenmerken.
- Komt dat ook uit de tombe? - Ja.
De objecten lijken op religieuze amuletten.
Een koeienkop met een cobra en een zonneschijf tussen de hoorns.
Die is helaas verdwenen.
Op de amuletten is een vrouwenhoofd zichtbaar met koeienoren.
Patryk denkt dat hij deze kenmerken eerder heeft gezien.
Hij gaat naar een kapel die Hatsjepsoet in haar tempel bouwde.
Die kan onthullen waarom de farao hier bouwde.
Op de zuilen zien we het vrouwenhoofd...
met koeienoren aan weerszijden.
Hatsjepsoet droeg deze kapel op aan de koeiengodin Hathor.
Hij staat direct boven de tombe.
De ontdekkingen bevestigen de theorie van Patryk...
dat de tombe is gebruikt door een religieuze sekte die Hathor aanbad.
Hathor was de moeder van de goden en hun vertegenwoordigers, de farao's.
De oude Egyptenaren vereerden Hathor in haar koeienvorm...
of als vrouw met koeienhoorns en een zonneschijf ertussen.
Ze was de machtige godin van moederschap en vruchtbaarheid...
die dode zielen nieuw leven inblies en ze naar het hiernamaals leidde.
In sommige mythen baarde Hathor elke dag de zon...
om leven te brengen en de duisternis uit te bannen.
Ze werd in het bijzonder vereerd door de farao's.
Met haar goddelijke melk schonk zij ze de macht om te heersen.
Het is spannend, want de voorwerpen uit de tombe...
blijken in verband te staan met de koeiengodin Hathor.
De tombe is ver voor de tijd van Hatsjepsoet gebouwd.
Maar de Hathor-amulet die er lag komt uit haar tijd.
Het is een krachtig bewijs dat de oude tombe is gebruikt om Hathor te eren...
in Hatsjepsoets tijd.
Het vertelt ons het intense verhaal van de sekste van de koeiengodin.
Patryk denkt dat Hatsjepsoet daarom hier haar tempel bouwde.
Deze hele vallei was verbonden aan de Hathor-sekte...
en de vele ontdekkingen in de tombe...
tonen aan dat de sekte heel actief was onder Hatsjepsoets heerschappij.
De koeiengodin werd vereerd in Deir el-Bahri...
in ieder geval sinds het Middenrijk.
Maar Hatsjepsoet besloot er niet alleen haar tempel te bouwen...
maar ook een speciale kapel voor de koeiengodin.
Hatsjepsoet was een van de weinige koninginnen die farao werden.
Ze gebruikte mannelijke beelden om haar macht te tonen.
Maar uit Patryks nieuwe bewijs blijkt dat ze ook vrouwelijke kracht toonde.
Ze eerde hier Hathor, voor alle andere goden.
Hathor, de machtige godin van vrouwelijkheid en het moederschap...
hielp Hatsjepsoet de moeder van haar natie te worden.
In Saqqara, in Setibhors grafkamer...
is Mohameds team op zoek naar kalksteenfunderingen...
onder de overhangende muren, zodat ze weten dat ze veilig zijn.
Hij hoopt dat de kamer aanwijzingen bevat over Setibhors heerschappij.
Was ze een farao, zoals Hatsjepsoet, of 'n machtige vrouw, zoals Nefertari?
Eindelijk ziet een werkman een glad kalksteenoppervlak.
Mohamed bevestigt dat het het steen is dat hij zoekt.
Dit is goed nieuws, want dit ondersteunt dit hele deel.
Er ligt een stevige fundering onder de muur...
dus het graafwerk kan veilig worden voortgezet.
Het is de laatste dag van opgravingen in de piramide.
Hana voegt zich bij Mohamed in de grafkamer.
Maar hebben ze genoeg tijd om te graven naar sporen van Setibhor?
Ze hebben ontdekt dat ze de grootste piramide en graftempel bouwde...
van alle koninginnen in het Oude Rijk.
Ze was een belangrijke koningin, maar hoe heerste ze?
Was ze zelf farao, of deel van een koninklijk koppel?
Mohamed hoopt antwoorden te vinden in de grafkamer.
Alles lijkt stukgeslagen.
Deze kleine stukjes kalksteen...
betekenen dat steenrovers alles hebben stukgeslagen.
Steenrovers plunderden kostbaar wit kalksteen...
uit de meeste oude tombes in Egypte, zoals grafrovers de schatten roofden.
Maar Mohamed ziet nog een schatkist aan aanwijzingen.
Ja, nog meer verrassingen.
Het blootgelegde kalksteen onthult een belangrijke ontdekking.
De 'serdab'. Heel mooi.
De koningin was de eerste die een serdab bouwde.
Dat is een opslagruimte aan de oostkant van haar grafkamer.
Een serdab was een kamer waarin meestal een beeld van de farao stond.
Latere koninginnen hadden serdabs...
maar Mohamed heeft ontdekt dat Setibhor er als eerste een bouwde.
Waarom kon Setibhor dit soort privileges van koningen opeisen?
Uit alle aanwijzingen blijkt dat Mohamed en Hana...
een van de meest illustere koninginnen van het oude Egypte hebben ontdekt.
Setibhor was de vrouw van Djedkare, een grote farao van het Oude Rijk.
Ze was machtig genoeg om de grootste piramide en tempel te bouwen...
van alle koninginnen in het Oude Rijk.
Het formaat en ontwerp van haar graftempel...
doen meer denken aan die van een koning.
Kan dit betekenen dat Djedkare's koningin heerste als koning?
Hiërogliefenexpert Hana denkt dat 't antwoord besloten kan liggen...
in een zuil die ze bij haar piramide hebben ontdekt.
Haar naam is erin gegraveerd, Setibhor.
Het laatste deel, 'hor', staat voor Horus, de valkgod.
De naam Horus is voluit geschreven...
en niet met het symbool van de valk.
Als het symbool was gebruikt, was dat de naam van de koning.
De inscriptie van Horus onthult de ware macht van Setibhor.
Deze kenmerken schreeuwen: Ik ben de belangrijke koningin.
Maar tegelijk tonen ze dat ze niet koninklijk is.
Ze is niet de heerser, of de koning.
Setibhor was geen farao-koningin, de hoogste heerser van Egypte.
Ze had niet de macht van Hatsjepsoet.
Maar de bewijzen hier suggereren dat ze wel macht had...
en bij een koninklijke dynastie hoorde.
Waarschijnlijk heerste ze meer zoals Nefertari dat 1000 jaar later deed.
Alles wat we hier ontdekken...
wijst erop dat ze waarschijnlijk verwant was aan koningen.
Misschien vormde zij de link tussen die koningen en Djedkare.
Misschien was ze daarom zo belangrijk.
Dan was zij degene die hem op de troon van Egypte hielp.
Dan was zij de macht achter de troon.
Hun ontdekkingen onthullen dat koningin Setibhor...
een machtig en invloedrijk figuur was in het oude Egypte.
En in een samenleving die haar voorouders aanbad...
was ze mogelijk zelfs een rolmodel voor de grote koninginnen die volgden.
Eindelijk hebben ze genoeg puin uitgegraven...
zodat Mohamed de afmetingen van Setibhors grafkamer kan zien.
Deze lijn kan de hoogte aangeven van de kamer.
Het plafond reikte tot deze lijn, en hij loopt door de hele kamer heen.
Helemaal tot hier.
Aan deze lijn zien ze dat ze nog drie meter puin moeten uitgraven...
om de hele tombe bloot te leggen, en hun tijd raakt op.
Vandaag is de laatste dag dat zijn vergunning geldt.
Ik weet niet of we vandaag de vloer bereiken.
Ik weet niet eens of er wel een vloer ligt.
Maar Mohamed heeft zijn doel bereikt.
Hij heeft Setibhors grafkamer gevonden en zal die later volledig opgraven.
Ik hoop volgend seizoen terug te komen en het werk af te maken.
Mohamed en Hana hebben een lang verloren koningin herontdekt...
die 900 jaar voor Hatsjepsoet over Egypte heerste.
Een koningin die haar tijd ver vooruit was en talloze opvolgers inspireerde.
Net als Hatsjepsoet, die mannelijke macht uitstraalde...
maar steun vond bij de godin Hathor.
En Nefertari...
die formidabele macht had aan de zijde van een van de grootste koningen.
Misschien maakte Setibhor de weg vrij voor beiden.
Nu kan haar plek naast ze in ere worden hersteld...
zodat ze herinnerd wordt als een van de grootste koninginnen van Egypte.
Vertaling: Jasper Vreugdenhil