Wat je niet op de universiteit leert...
is archeologie bedrijven met je tenen.
Ik voel veel slib. Uit de Nijl, dat is heel fijn zand.
Op de oevers van de Nijl...
onderzoeken archeologen een tempel die Toetanchamon zou hebben gerestaureerd.
Ik raak een dikke steenlaag.
Deze kuil bevat mogelijk bewijzen van het bewind van de jonge koning.
Dit wordt hard werken.
De graftombe van Toetanchamon in de Vallei der Koningen in Egypte.
Toen de grafkamer van Toetanchamon werd ontdekt...
lag in het midden een onvoorstelbare schat.
De mummie van de koning, die op zeer jonge leeftijd stierf.
Hij blijft de meest mysterieuze en beroemdste farao.
Kom, we gaan.
Overal in Egypte doen archeologen onderzoek naar z'n geheimen.
Hoe kwam hij aan zoveel goud?
Hoe bestuurde hij z'n koninkrijk?
En is er in de graftombe misschien iets over het hoofd gezien?
Egyptoloog Aliaa Ismail is pas 30 jaar...
en leidt een team dat digitaal data scant in de Vallei der Koningen.
Ze hebben elke centimeter van Toetanchamons graf gescand.
Nu is Aliaa terug met een eigen missie.
Heeft de jonge farao nog meer onontdekte geheimen?
Archeoloog Howard Carter ontdekte de graftombe in 1922.
Het was de grootste en belangrijkste vondst van Egyptische oudheden.
Voor Egyptologen is dit een ijkpunt in de tijd.
Die enorme schat, de gouden maskers en doodskisten.
Howard Carter hield een uitgebreid dagboek bij.
Hij wilde het bijna opgeven, en plotseling vond hij de schat.
In z'n dagboek staat:
'Al snel werd duidelijk dat we op de drempel van de ontdekking stonden.
De plek ging alle voorstellingen te boven.'
Carter ontdekte de tombe met Toetanchamons sarcofaag en mummie...
en kamers vol huizenhoge schatten.
De graftombe is nu netjes, maar toen Carter hier kwam...
was hij volgestouwd met voorwerpen.
Hier stonden de altaren van Toetanchamon...
en de sarcofaag en de doodskisten.
En in de doodskisten, de laatste laag, lag de mummie zelf.
Maar Carters dagboek bevat een verrassende openbaring.
Hij was mogelijk toch niet de eerste die de kamer betrad.
Als hij het puin van de tombe haalt...
ontdekt hij een gat in de plaat die de ingang afsluit.
Binnen zijn meer tekenen van een inbraak.
Sommige schatten waren omgestoten...
beschadigd of verspreid over de vloer.
De rovers moeten haast hebben gehad want er lagen kostbare voorwerpen...
zoals gouden ringen in een sjaal gewikkeld.
Gelukkig voor Carter lieten ze de meest waardevolle schat liggen.
De sarcofaag van Toetanchamon en z'n beroemde dodenmasker.
Carter moet vol ontzag zijn geweest...
toen hij dat masker ontdekte, de grootste vondst van de eeuw.
Kort na de eerste overval werd de tombe opnieuw geplunderd.
Hij werd opnieuw verzegeld.
Zo bleef een chaotische puinhoop achter voor Carter, 3000 jaar later.
Hij doorzocht de tombe, maar zonder de scanapparatuur die Aliaa gebruikt.
De technologie kan dingen zichtbaar maken...
waarvan mensen het bestaan niet wisten.
Kunnen de hightech scans geheimen van Toetanchamon onthullen...
die de rovers en Carter niet zagen?
Gebel El-Silsila.
Oké, mensen. - Op naar de verloren tempel.
De directeur van de Zweedse missie, Maria Nilsson...
Kom maar.
...haar man, archeoloog John Ward, en hun hond Carter...
arriveren met hun team bij de oever van de Nijl.
Daar gaan we dan.
Ze onderzoeken een tempel...
die mogelijk door Toetanchamon is gerestaureerd.
Kom op, mensen.
De meeste informatie over de jonge koning is afkomstig uit z'n tombe.
Maar een eeuw na z'n ontdekking...
kijken de experts verder dan de Vallei der Koningen...
om meer te ontdekken over z'n korte leven en bewind.
Toen Toetanchamon aan de macht kwam...
wilde hij herstellen wat z'n vader had verwaarloosd.
Hij had de taak om alle grote monumenten in Egypte te restaureren.
Gaan we die kant op?
Maria en John denken zo'n restauratieproject te hebben gevonden.
In Gebel El-Silsila was destijds een enorme steengroeve met arbeiders.
We weten dat hier z'n steengroeven waren.
Dus er is hier veel activiteit uit de tijd van Toetanchamon.
Maria en John hebben het arbeidersdorp bij Gebel El-Silsila ontdekt...
en de fundamenten van een tempel vlak naast de Nijl.
Dit is de achterkant van de tempel.
We zien nog de rasterlijnen die laten zien waar de muren stonden.
Ze stonden letterlijk op de plek waar we nu staan.
Hier de hal en pylonen aan de voorkant naar het westen gericht.
Als deze tempel door Toetanchamon is gerestaureerd...
waarom heeft hij dat dan gedaan en welke goden werden er vereerd?
Nieuw bewijs zou het verhaal van z'n bewind kunnen helpen ontrafelen.
Maria en John richten zich op een mysterieuze kuil...
binnen het tempelcomplex.
Dit was een complete heuvel met in het midden een boom.
We vermoeden dat er iets onder was...
want de boom moest een waterbron hebben.
Toen dat gebied was vrijgemaakt, zagen we dat er platen rondom lagen.
En nu hebben we de kuil.
We weten niet wat z'n functie is.
Daar kan John alleen achter komen door zelf te gaan kijken.
Zakt het water al, Ahmed?
Maar eerst moeten ze het water wegpompen.
Dat zou leeg moeten zijn. Er sijpelt ergens water vandaan.
Het probleem is dat zodra al het water eruit is...
het er weer in sijpelt, en steeds als dat gebeurt...
neemt het klei en modder mee. Dat komt in het midden terecht.
Het probleem is dat de jongens in een smurrie moeten werken.
Het is behoorlijk smerig daar beneden.
Maar terwijl ze het water uit de kuil pompen...
krijgt Maria een telefoontje vanaf de andere kant van de tempel.
Volgens mij heeft Ibrahim weer iets.
Het is hem weer gelukt.
In Abbad...
Hoi, Marcus.
...doen de directeur van de Franse missie, Thomas Faucher...
en de Amerikaanse archeoloog Jennifer Gates-Foster...
...ook onderzoek naar een van Toetanchamons geheimen.
De bron van z'n goud.
Er zijn geen goudmijnen langs de Nijl...
waar Toetanchamon en de meeste Egyptenaren woonden.
Thomas en Jennifer trekken daarom diep de Oostelijke Woestijn in.
Ze hopen te ontdekken hoe hij aan z'n goud kwam.
Het was een belangrijke inkomstenbron voor de Egyptische staatskas.
Wat is er nodig voor een massief gouden dodenmasker?
Of een troon die compleet met bladgoud is bedekt?
Er zijn generaties onderzoek in een ruige omgeving nodig...
om het goud te vinden, te verwerken en in de tombe te laten terechtkomen.
Toen priesters Toetanchamon te ruste legden...
bedekten ze z'n gezicht met een dodenmasker van zo'n tien kilo goud.
Daarna werd z'n mummie in drie prachtige gouden doodskisten gelegd.
Ze werden verzegeld in een stenen sarcofaag...
omringd door vier altaren bedekt met bladgoud.
Ze vulden de kamers ernaast met honderden schatten.
In totaal werd Toetanchamon begraven met ruim 119 kilo goud.
Hoe kon de jonge koning zoveel vergaren?
In de Oostelijke Woestijn van Egypte zijn grote goudafzettingen.
Thomas doet hier sinds 2011 onderzoek...
en heeft bewijs ontdekt van oude gouddelvers die hier werkten.
Maar ze zijn honderden kilometers van de hoofdstad...
en midden in een van 's werelds dodelijkste landschappen.
Hoe kregen z'n mijnwerkers het goud vervoerd?
Het kost een week per ezel of kameel om de woestijn te doorkruisen.
Je gaat dood, want je hebt geen water- of voedselvoorraden.
Vorig jaar hebben Thomas en Jennifer een oud fort opgegraven.
Een toevluchtsoord in deze uitgestrekte wildernis.
Er zat waarschijnlijk een soort vuursteen op.
Ze hebben bewijs gevonden...
dat hij stamt uit het Griekse tijdperk van de Egyptische geschiedenis.
Duizend jaar na Toetanchamon.
Dit seizoen hadden we buitengewoon veel materiaal.
Dit is een mooi kannetje, waarschijnlijk voor parfum.
Maar ze vermoeden dat het fort nog veel ouder is.
Ze moeten onder het fort graven...
om te zien of Toetanchamons arbeiders hier waren...
en of hij z'n goud uit de Oostelijke Woestijn haalde.
We hebben meer scherven gevonden.
Zoals je ziet, graven we onder het fort.
Als we keramiek vinden uit de tijd van Toetanchamon zou dat geweldig zijn.
Maar hun werk hier loop gevaar.
Grote delen van Abbad zijn platgemaakt voor de landbouw.
Alle sporen hier en alle stukken hier...
zijn compleet vernietigd.
Maar een andere bedreiging zijn de schattenjagers en plunderaars...
die op de plekken afkomen om goud te vinden.
Hoe langer Thomas en Jennifer hier graven...
hoe meer ongewenste aandacht ze trekken.
Je ziet de hele dag auto's komen en gaan.
Mensen denken dat omdat het een oude locatie is...
ze goud zullen vinden, net als in de oude tempels in Karnak of Luxor.
Ze willen ontdekken of het goud uit de Oostelijke Woestijn kwam...
voordat plunderaars en boeren het bewijs verwoesten.
We rennen van de ene plek naar de andere...
om zoveel mogelijk data te verzamelen voordat het weg is.
Bij Silsila...
Je bent geweldig.
...heeft de collega van Maria en John, Ibrahim Awadallah Mohammed Jad...
iets gevonden onder de ruïnes van het tempelcomplex.
Dit is de krokodil die bekendstaat als Sobek, Heer van Henney.
Heer van het oude Silsila.
En ik houd hem in m'n hand.
Heel bijzonder.
Het is een fragment. De kop ontbreekt.
Het bevestigt alles wat we...
de afgelopen jaren hebben geprobeerd te begrijpen.
Beeldjes als dit werden naar de tempel gebracht door aanbidders...
als offer aan de krokodillengod Sobek.
Is hij niet prachtig? - Ja. Het is onze eerste.
Dit is zo dichtbij als je kunt komen zonder terug te gaan in de tijd.
Gemaakt van steen uit Silsila. - Lokale steen.
Echt fantastisch.
Het beeldje van Sobek kan Maria en John helpen...
het doel van de tempel te begrijpen en waarom hij is gerestaureerd.
Sobek verschijnt als krokodil. Een gevaarlijk roofdier in dit gebied.
Het water staat nu hoog, maar als het water straks laag staat...
aan de andere kant en helemaal boven, wemelt het van de krokodillen.
Krokodillen waren een dreiging voor iedereen die bij de Nijl werkte.
De oude Egyptenaren aanbaden de krokodillengod Sobek.
Hij was de mythische schepper van de Nijl en maakte het land vruchtbaar.
De farao's bouwden tempels aan de Nijl voor Sobek.
Daar werd hij vereerd voor het behoud van het water...
en om de mensen tegen z'n gevaren te beschermen.
Priesters hielden zelfs levende krokodillen in hun tempels...
om te aanbidden als incarnaties van Sobek.
Het zou logisch zijn als Toetanchamon hier een tempel voor Sobek bouwde.
In de steengroeven hier in Silsila waren enorm veel arbeiders nodig.
Om die te beschermen, gebruikte Toetanchamon deze tempel.
Hij gebruikte de associatie met Sobek om zichzelf kracht te geven.
Om te laten zien dat hij voor ze kon zorgen in deze barre omgeving.
Kan de kuil naast de tempel zijn gebruikt om krokodillen te houden?
We weten dat ze werden gehouden als onderdeel van de staatsgodsdienst.
Ik denk dat we hier een krokodillenkuil hebben...
waar ze werden gehouden en vanaf deze plek gevoerd.
De priesters wierpen het voer naar ze toe.
Het team is klaar met water pompen.
Het is tijd om bewijs te vinden voor deze bijzondere theorie.
Hij tilt die steen er op z'n schouder uit.
Het is gevaarlijk werk om de stenen uit de diepte omhoog te halen.
Ali, Mohammed.
We gaan met z'n allen een stenen plaat weghalen.
Abbad ligt in een wildernis van 220.000 km2...
tussen Toetanchamons paleizen langs de Nijl en goudmijnen in het oosten.
Jennifer is op jacht naar bewijs dat de gouddelvers deze plek gebruikten.
Het zou een van Toetanchamons geheimen onthullen en bewijs leveren....
dat het goud voor z'n graf uit mijnen in de Oostelijke Woestijn kwam.
Er waren hier veel mensen nodig...
die hier werkten en stierven om dat goud te vinden...
dat uiteindelijk in de tombes belandde.
De aanwijzingen, objecten uit de tijd van Toetanchamon...
kunnen onder de ruïnes van dit oude fort liggen.
3D-scans van de site maken de omvang van de taak duidelijk.
Het fort van Abbad beslaat een gebied van 750 m2 met 18 kamers.
Het is als zoeken naar een speld onder een enorme hooiberg.
Maar terwijl ze de kamers onder het fort doorzoeken...
ontdekken ze iets.
Op deze scherf aardewerk zie je wat tekst, ongeveer drie letters.
Het zijn Demotische letters, het schrift van de oude Egyptenaren.
Het is een uniek bewijsstuk.
De oude Egyptenaren schreven op gebroken aardewerk.
Omdat papyrus zo duur was, gebruikten ze het niet in de woestijn.
Alleen voor officiële brieven.
Het was makkelijker om op een scherf te schrijven.
Die gooiden ze in de prullenbak.
Dus het is geweldig om dit te vinden.
Het aardewerk is nog niet oud genoeg om uit Toetanchamons tijd te komen.
Maar het is duidelijk vooruitgang.
Ze zijn op het juiste spoor, en als ze blijven graven...
vinden ze mogelijk aardewerk en overblijfselen uit zijn tijdperk.
En bewijs dat z'n gouddelvers via het fort van Abbad kwamen...
met goud voor z'n tombe.
Bij Gebel El-Silsila...
werken en wonen Maria en John met hun twee kinderen...
Freja en Jonathan, op een boot op de Nijl.
Ze hebben tien jaar hun tijd verdeeld tussen Zweden en Egypte...
om meer te weten te komen over deze oude beschaving.
Drie, twee, een...
Klaar om erin te springen? - Zeker. Het is bloedheet vandaag.
Wat een plek voor de kinderen om lekker af te koelen.
Je hebt niet geleefd tenzij je in de Nijl hebt gezwommen.
Dat dragen ze voor altijd bij zich. Gelukkig zitten er geen krokodillen.
Kom mee.
Ze kunnen zich ontspannen na een hete dag.
Maar er is nog maar weinig tijd voor hun werk dit seizoen...
en ze hebben drukke dagen voor de boeg.
Ze onderzoeken een tempel die volgens hen door Toetanchamon is hersteld.
En een kuil met krokodillen die werden vereerd als incarnaties van Sobek.
Goed gedaan, Hussain.
Er ligt een dikke laag modder in, en een steen verspert de weg.
De ladder kan in tweeën breken, het touw kan breken.
Pas op je tenen.
Ze moeten hem eruit halen.
Hij kan op hun voeten vallen. Er kan van alles misgaan.
Dat gaat niet werken, jongens. Zo kantelt hij.
Maar het wordt lastig.
Pas op je tenen.
Goed gedaan, mannen.
Nu de plaat is verwijderd...
zien ze dat het onderzoek lastiger wordt dan ze dachten.
Ze dachten dat de heba, die kleisubstantie...
alleen op de vloer lag en meer niet.
Er ligt een dikke laag modder onder in de kuil.
Ahmed kan z'n stok nu helemaal omlaag duwen.
Dat laat zien dat er nog anderhalve meter te gaan is...
nadat ze door de kleisubstantie zijn gegaan.
John besluit zelf de kuil in te gaan...
om naar bewijs te zoeken dat dateert uit de tijd van Toetanchamon.
In de Vallei der Koningen...
is Aliaa op een missie om geheimen van Toetanchamon te onthullen...
die Howard Carter mogelijk over het hoofd heeft gezien.
Voor verder onderzoek gaat ze naar Stoppelaere House.
Ze leidt een scanteam dat nieuwe technologie gebruikt...
om tombes in de Vallei der Koningen te bestuderen.
- Dit is ons 3 - D-scancentrum.
Hier verwerken we alle data die we hebben gescand.
Ik ben de laatste zes jaar bezig met scannen en het is heel spannend.
Alsof je laagjes afpelt.
Aliaa denkt dat eerdere scans van Toetanchamons tombe...
mogelijk iets bijzonders hebben onthuld.
Iets wat Howard Carter nooit kon hebben gevonden.
Op het kleurenbeeld zie je niet zo veel.
Heel mooi, maar als we de kleur - weghalen en alleen in 3 - D kijken...
in het grijs, zie je dat het geen snijwerk is.
Het was alleen gips en verf.
Als je dieper kijkt...
zie je hier een schaduw helemaal tot hier.
Je zou bijna denken dat dit een soort doorgang of deuropening is.
Aan de hand van deze scans konden de experts vaststellen...
dat er mogelijk iets achter de noordelijke muur ligt.
De lijnen zijn met het blote oog niet zichtbaar.
Maar dit prikkelende bewijs van een mogelijke geheime kamer...
heeft geleid tot jarenlang onderzoek en controverse.
Het geeft ons hoop dat er een tombe is...
die is verzegeld en met iemand anders erin.
Het is een mogelijkheid.
Een geheime kamer in de graftombe zou de geschiedenis herschrijven.
Maar wat of wie kan er achter de geheime deur liggen?
Bij Gebel El-Silsila...
daalt John Ward af in een stinkende kuil.
Hij zoekt naar bewijs dat dit een ceremoniële kuil was...
die werd gebruikt tijdens het bewind van Toetanchamon.
Een kuil die volgens hem werd gebruikt om krokodillen in te houden.
Maar op de bodem ligt een dikke laag modder.
Wat we hebben geleerd, en dat leer je niet op de universiteit...
is archeologie bedrijven met je tenen.
Ik meen het, want je kunt niets zien. Dus je gebruikt je vingers.
Ik voel momenteel een hoop slik.
Als ik dieper ga, voel ik stukjes zandsteen.
Nu ga ik dieper... Dit is wel heel diep.
Maar met je tenen kun je niet overal komen.
Lekker, hoor.
Wat heb je daar? - Het is zoutsteen.
Het slib en de modder zijn veel dieper dan we dachten.
Ik ben nu bij een dikke laag steenfragmenten. Ik kom er niet langs.
De tijd raakt op voor John en het team.
Morgen is de laatste dag dat ze hier kunnen graven.
Dit is veel meer werk dan we dachten.
Zie je iets, John?
Er valt niets te zien, het is blinde archeologie.
Ik voel dat onder de modder een stenen laag zit.
Die proberen we te bereiken.
Kom lekker met zand werken, zeiden ze. Ze zeiden niets over water en modder.
De dag is bijna voorbij. - Ja, weet ik.
Als de tijd bijna om is...
vindt een van de mannen iets in het water.
Voel hier eens.
Kan het bewijs zijn dat de kuil en tempel werden gebruikt...
tijdens het bewind van Toetanchamon?
In Luxor...
is Aliaa terug bij de tombe van Toetanchamon...
om naar een geheime kamer te zoeken achter de noordelijke muur.
3D-scans hebben volgens sommigen een deuropening onthuld.
Heeft de tombe van Toetanchamon nog meer geheimen te onthullen?
Sommige Egyptologen denken...
dat achter deze ruimte een complete tombe staat.
De schaduw valt binnen dit gebied.
Het is voor een Egyptoloog spannend om te denken dat er een enorme schat...
achter deze muur ligt, klaar om te worden ontdekt.
Buiten zoekt Aliaa naar aanwijzingen voor een verborgen graf.
Hier is de tombe van Toetanchamon, vlak onder deze heuvel.
Als er nog een tombe achter ligt, dan is dat daar.
De aanwezigheid van nog een tombe...
is een controversiële theorie en lastig te bewijzen.
Archeologische opgravingen in de Vallei der Koningen...
zijn gevaarlijk voor de waardevolle graftombes eronder.
Maar er is nog een manier om onder het oppervlak te kijken.
Onlangs mocht een team hier een grondpenetrerende radar gebruiken.
Ze wilden bekijken of de theorie zou kunnen kloppen...
dat er mogelijk nog een tombe onder Toetanchamon lag.
Met grondpenetrerende radars kunnen archeologen zoeken naar holten...
achter rotsen en achter de muren van graftombes.
Het gebied rond Toetanchamons tombe is al meermaals gescand...
met tegenstrijdige resultaten.
Maar recent werk van de Egyptische archeoloog Mamdouh Eldamaty...
wijst op een nieuwe, prikkelende optie.
In z'n scan ontdekte hij een ruimte van tien meter lang...
vlak naast de tombe van Toetanchamon.
Als die is verbonden met de kamer die mogelijk achter de grafkamer ligt...
kan dit een onontdekt deel van de tombe zijn.
Die ruimtes zouden waarschijnlijk vol oude schatten staan...
en mogelijk nog een graftombe.
Deelde Toetanchamon z'n graf met iemand anders?
De radarresultaten waren onvoorstelbaar.
Het is spannend om te denken dat er nog een ontdekking wacht.
We willen allemaal zien wat dit geheim gaat onthullen.
Als Toetanchamons tombe een verborgen grafkamer bevat...
is de vraag wie er begraven zou kunnen liggen.
Thomas en Jennifer onderzoeken een van Toetanchamons geheimen.
Ze graven onder een verwoest fort naar bewijs dat hij z'n goud...
uit de onherbergzame Oostelijke Woestijn haalde.
Woonden z'n mijnwerkers hier?
Het team heeft zojuist iets gevonden.
Stenen van een nederzetting uit de tijd van Toetanchamon.
Dit zijn architectonische blokken.
Ze bevatten hiëroglyfen, je ziet ze hier heel vaag.
Dat zou erop wijzen dat ze in een gebouw zijn gebruikt...
uit de regeerperiode van Toetanchamon.
Dat is spannend, want het geeft een beeld...
van de tijd dat dit een belangrijke plek was tijdens de 18e dynastie.
Jennifers team neemt de blokken mee voor verdere analyse.
Terwijl ze dieper graven in de lagen onder het fort...
ontdekken ze meer aanwijzingen dat de plek in die tijd werd gebruikt.
Het is prachtig.
Dit is heel ander materiaal dan het Ptolemeïsche materiaal.
Het Griekse aardewerk dat we in de meeste ruimtes vinden.
Dit aardewerk is niet op een draaischijf gemaakt.
Het is handgemaakt, dat zie je als je de binnenkant bekijkt.
Het oppervlak is heel onregelmatig.
Het is waarschijnlijk gladgemaakt met een gladde steen.
Het zijn niet slechts een of twee objecten uit Toetanchamons tijd.
Jennifers team onthult dat de aardelagen onder het fort...
er bomvol mee zitten.
We hebben materiaal onder de vloeren van ruimte 20, 19, 26, 18 en 17.
Maar het fort blijkt dus boven op de afzettingen te staan.
Dat wijst erop dat het bewoond was, en dat is heel spannend.
De vondst bewijst dat de plek mogelijk werd gebruikt door de gouddelvers.
Maar het team heeft nog een opmerkelijke aanwijzing gevonden.
Twintig meter onder het oppervlak is een bron.
Een belangrijke waterbron die verklaart waarom het toevluchtsoord...
en Toetanchamons gouddelvers op deze plek waren.
Volgens ons bewijs is hij gebouwd in de tijd van Toetanchamon.
Het was voor mensen nog waardevoller dan goud...
dat ze water hadden in de woestijn.
Het bewijs hier en op andere sites...
laat zien hoe Toetanchamon z'n goud uit de Oostelijke Woestijn haalde.
Mijnwerkers moesten grote afstanden afleggen van het Nijldal...
door de hete, droge woestijn naar de goudmijnen.
Er werden putten langs de route gegraven voor drinkwater.
Elke put lag op een dag loopafstand.
Het was een netwerk van belangrijke rustplaatsen.
Zo konden ze de barre tocht door de woestijn overleven...
om goud te delven in het oosten en terug te brengen naar hun farao.
Thomas en Jennifer hebben een van Toetanchamons geheimen onthuld.
Sites als deze waren onmisbaar in de infrastructuur...
waarmee het goud voor deze grootse begrafenis kon worden verzameld.
Het goud in het masker en in z'n tombe kwam uit de Oostelijke Woestijn.
Dus plekken als deze lijken bescheiden...
maar maakten het mogelijk om goud te delven.
Bij Gebel El-Silsila...
heeft Johns collega Ibrahim iets in de modder gevonden...
in hun zoektocht naar bewijs dat deze ceremoniële kuil...
ook tijdens het bewind van Toetanchamon werd gebruikt.
Wacht eens, het is geverfd.
Zie je de verf? - Ja, ik zie het.
Het loopt helemaal omlaag.
Dat is een deurpost.
De deurpost van een deuropening...
boven ons, die nu hier ligt, onder alle moddersteen.
Je hebt een deel van de ingang naar de tempel gevonden.
Wat nog meer? Je had er twee. - Ja, hier.
Heb je hem?
Ik kijk er verkeerd naar.
Het gaat niet opzij. Hij moet zo.
Het gaat omhoog. Dit is geen deur.
Wat is het? - Een raam.
Een raam? - Fantastisch.
Het is het eerste raam hier in Silsila.
Een raam van 3500 jaar oud.
Blokken uit een oud raam kunnen van de tempel naast de kuil komen.
Hier beneden waren de krokodillen die in het water baadden...
en constant aten. En hierboven...
was geen zonlicht, dit was overdekt.
En hier zaten de krokodillen.
Daar was de tempel, de priesters gooiden het voer omlaag.
Dit is geschiedenis. Echt fenomenaal.
Maria?
Wat heb je daar?
De ontdekkingen in de kuil geven Maria en John een beeld...
van hoe deze tempel er mogelijk in z'n glorietijd uitzag.
Vers uit de kuil van Sobek.
Ik zie architectonische details.
Ik denk dat het een raam op het zuiden was.
Er was hier absoluut een soort tempelfunctie.
We hebben het beeldje van Sobek.
Een kuil met levende krokodillen.
Het bewijsmateriaal komt samen.
Dus het is aannemelijk om te denken dat dit onderdeel was...
van het restauratieproject van koning Toetanchamon.
Alles wat we dit seizoen hebben gevonden, versterkt dat en meer.
Onze tempel was ooit glorieus...
en keek uit op de Nijl, inclusief z'n krokodillen.
Wat een prachtig gezicht. - Geweldig.
De kuil en tempelruïnes die Maria en John hebben opgegraven...
laten zien waarom Toetanchamon de tempel mogelijk heeft gerestaureerd...
en waarom hij aan Sobek was gewijd.
Hij liet mensen zien dat hij om ze gaf...
en door de tempel in z'n oude glorie te herstellen...
kon hij ze laten zien dat hij macht had.
Hij kon zeggen: Hier ben ik, ik ben de koning.
Hoewel hij een zwakke jongen was, had hij de kracht van een levende god.
Toetanchamon stierf jong maar had de uitstraling van een grote farao.
In de Vallei der Koningen...
is Aliaa bij de tombe van Toetanchamon op zoek naar bewijs voor wat of wie...
in de mysterieuze geheime kamer naast de tombe kan liggen.
Dit zou de ingang zijn en dit de omtrek van de tweede kamer.
Sommigen denken dat in de kamer nog een vorst ligt.
Maar zo ja, wie?
Opnieuw bevat de graftombe zelf aanwijzingen.
Andere graftombes van farao's in de Vallei der Koningen delen een kenmerk.
Je komt een gang binnen en gaat naar links.
Maar als je Toetanchamons graf binnenkomt, ga je rechtsaf.
Volgens sommige experts typeert dit het graf van een koningin.
Niet van een koning, zoals Toetanchamon.
Kan een geheime kamer het lichaam van een koningin herbergen?
Misschien Toetanchamons enige bekende vrouw, Anchesenamon.
Aliaa ziet een aanwijzing die op een andere kandidaat kan duiden.
Hier zien we afbeeldingen van de mondopening...
waar hij door de goden in het hiernamaals wordt verwelkomd.
Dit zijn normale afbeeldingen in een koninklijke graftombe.
Maar sommige Egyptologen denken...
dat deze figuur hier niet Toetanchamon was...
maar eerder een voorstelling van Nefertiti.
Rond 1350 v. Chr. werd Nefertiti op haar 15e koningin van Egypte.
Samen met haar man, de farao Achnaton...
schiep ze een nieuwe religieuze sekte rond de zonnegod Aten.
Na de dood van haar man denken sommigen dat Nefertiti regeerde...
totdat haar stiefzoon Toetanchamon de troon besteeg.
Hoewel ze een van de bekendste koninginnen van Egypte was...
is Nefertiti's laatste rustplaats nooit gevonden.
Dit is Nefertiti vergeleken met het Osiris-beeld van Toetanchamon.
Als we goed kijken zien we dat de lip omlaag loopt.
en dit is dezelfde lijn...
als op andere beelden en vormen van Nefertiti.
Sommige experts denken dat er een oudere afbeelding van Nefertiti...
is aangepast zodat hij op Toetanchamon leek.
Zo ja, dan duidt dit erop dat de tombe deel uitmaakte van Nefertiti's tombe.
Als er een graf achter de noordelijke muur ligt, kan dit van haar zijn.
Maar waarom werd haar tombe opnieuw gebruikt voor Toetanchamon?
Aliaa denkt dat de mummie van de koning mogelijk aanwijzingen bevat.
De mummie van Toetanchamon is gescand.
En hieruit bleek dat hij op zeer jonge leeftijd is overleden.
Hij was het grootste deel van z'n leven ziek en z'n dood was onverwacht.
Z'n graftombe was nog niet klaar.
Dus hij moest de tombe van iemand anders gebruiken.
Misschien was dat wel de graftombe van Nefertiti.
Het is een controversiële, betwiste theorie. Maar als hij klopt...
kan hij tot de grootste vondst leiden sinds Howard Carter...
deze tombe in 1922 ontdekte.
Als we nu in de tombe van Nefertiti staan...
die is gebruikt voor Toetanchamon...
wordt dat de grootste ontdekking ter wereld in de Egyptologie.
Dat wordt de meest opwindende vondst van deze eeuw.
In z'n tombe en overal in Egypte...
zoeken archeologen naar de geheimen van Toetanchamon...
om z'n verhaal compleet te maken.
Bij leven was deze farao jong en fragiel.
Maar hij gebruikte de goden, zoals Sobek...
om over z'n volk te heersen en hun beschermer te worden.
Echt prachtig.
Hij stuurde z'n mannen naar de woestijn voor schatten voor z'n tombe.
Een tombe die mogelijk een kamer verbergt die nog niet is ontdekt.
Maar met behulp van moderne technieken...
zullen experts op een dag misschien al z'n geheimen ontsluieren.
Vertaling: Femke Meijer