BİR NETFLIX DİZİSİ
Haziran 2014.
Haber sitesi BuzzFeed büyük bir tadım testi yapıyor.
Meksika kolası Amerikan kolasına karşı.
Neden mi? Amerika'ya ihraç edilen Meksika kolası
şeker kamışıyla tatlandırılan klasik tarifle yapılıyor.
Bu çok köpüklü. Beni rahatsız etti.
Damağı temizleyeyim.
Son 40 yıldır Amerikan kolasında tartışmalı bir madde var.
Yüksek fruktozlu mısır şurubu.
Kutu kolaya göre ağızda tat kalıyor. Meksika kolasını yeğlerim.
Son karşılaşmada kazanan Meksika kolası oluyor.
Bu daha iyi.
Meksika kolası kazandı.
Ama rakamlara bakıldığında
yüksek fruktozlu mısır şurubu kaybeden değil.
Ortalama bir Amerikalı her yıl 9,5 kilo yüksek fruktozlu mısır şurubu tüketiyor.
Süpermarketin neredeyse her reyonunda ve beklenmeyecek gıdalarda bulunuyor.
Amerika'da 2020 yılında
7,6 milyon ton yüksek fruktozlu mısır şurubu üretildi.
Bu tüm Manhattan'ı kaplamaya yeter.
Amerikan halkı 1975'ten bu yana
168 milyon ton şurup tüketti.
Bu tüm Los Angeles'ı kaplamaya yeter.
Ama 2016'da yapılan bir araştırmaya göre
katılımcıların yüzde 53'ü yüksek fruktozlu mısır şurubunu azaltıyor
veya ondan kaçınıyor.
Yaklaşık 8,8 milyar dolarlık pazar büyüklüğüyle
yüksek fruktozlu mısır şurubu ekonomik bir güçten fazlası.
Üreticileri siyasilerle kol kola olan nüfuzlu kişiler.
Ulusumuzu besleyen
ve Amerikan yaşam tarzını koruyan müthiş çiftçilerle olmaktan çok mutluyum.
Ama ünü hiç hoş değil.
Besin değeri düşük, kalorisi yüksek.
Yüksek fruktozlu mısır şurubu rafları hükmeder hâle nasıl geldi?
Kurabiye! Çocuklar kurabiye ister!
Sağlığımıza etkisi ne?
YÜKSEK FRUKTOZLU MISIR ŞURUBU
TATLI MI YOKSA ZARARLI MI?
1971 yılı. Amerikan Başkanı Richard Nixon bir sorunla karşı karşıyaydı.
Amerikalı çiftçiler zorlanıyordu.
Artan üretim maliyetleri sebebiyle gelirleri düşmüştü.
Bu ülkenin çiftlikleri büyüme ve refahtan hak ettikleri payı alamıyor.
Seçimi tekrar kazanmak için Nixon'a çiftçilerin oyu lazımdı.
Bu yüzden tarım dünyasında tecrübeli bir isim olan Earl Butz'ı
yeni tarım bakanı olarak atadı.
Çiftçilerin şehirdekiler kadar iyi bir hayat sürmesini istiyorum.
Butz seçimden dört ay önce
Amerika'nın Soğuk Savaş düşmanı Sovyetler Birliği'ne
750 milyon dolarlık dev bir tahıl satışı yaptı.
Kansas'taki buğday yetiştiricilerinin çoğu Rusya'yla ticaretten yana.
Çiftçilerin geliri hızla arttı.
Çiftçilerin verdiği destekle başarısını artıran Nixon
Kasım 1972'de seçimlerde ezip geçerek 50 eyaletin 49'unu kazandı.
Bugünkü gibi erkenden yatabileceğim başka bir ulusal seçim hatırlamıyorum.
Ama 1973'te Amerika'nın tahıl stoku tükenince
fiyatlar yükselişe geçti.
Hükûmet aynı yıl tarım kanununu yenileyerek
üretimi artırmayı ve teşvik vermeyi hedefledi.
Tahıl belli bir fiyatın altına inince
Hükûmet ve vergi mükellefleri aradaki farkı kapatacaktı.
Bu mahsullerin en büyüğü ve ülkenin ana besin kaynağı mısırdı.
Butz fiyatları düşürmek için çiftçileri her yere ekim yapmaya,
üretimi olabildiğince çok artırmaya teşvik ediyordu.
O yıl üç yıl öncesine göre 40 milyon ton daha fazla mısır üretildi.
Butz'ın planı işe yaramıştı. Hatta aşırı iyiydi.
Kısa sürede mısır fazlası ortaya çıktı.
Bu tahıl bolluğunu çözmek için ne yapılabilirdi?
Japonya, efsaneler ülkesi. Yükselen Güneş Ülkesi.
Japon bilim insanları 1960'larda
mısırdan yapışkan bir tatlandırıcı üretmenin bir yolunu buldu.
Butz bu yöntemle fazla mahsul sorununun çözülebileceğini fark etti
ve Amerikalı üreticileri ticari ölçekte şurup üretimine teşvik etti.
Amerikan yüksek fruktozlu mısır şurubu endüstrisi doğuyordu.
Bu yeni tatlandırıcı tam olarak nasıl yapılıyordu?
MISIR ÇEKİRDEĞİ
Mısır taneleri ıslatılır ve öğütülerek mısır nişastası elde edilir.
Mısır nişastasına iki farklı enzim eklenir.
Böylece nişasta daha ufak glukoz moleküllerine dönüşür.
Üçüncü bir enzim bu glukozu
meyve ve balda doğal olarak bulunan fruktoz adlı başka bir şekere dönüştürür.
Fruktoz, glukoz şurubuyla karıştırılır
ve tatlı, yapışkan bir karışım olan yüksek fruktozlu mısır şurubu elde edilir.
Ama adı kafa karıştırıcı.
Fruktoz içeriği sadece normal mısır şurubuna göre daha yüksek.
Normal şekerle neredeyse aynı miktarda fruktoz içeriyor.
Mısırı tatlandırıcıya dönüştürmek tahıl fazlasını çözecekse
ürüne talep olması gerekiyordu.
Gıda şirketleri başta 5000 yılı aşkın süredir kullanılan
test edilip onaylanmış şekerden vazgeçecek kadar ilgi göstermedi.
Ama 1974'e gelindiğinde
kısmen Avrupa'daki şeker pancarı kıtlığı sebebiyle
dünyada şekere olan talep arzı geçmeye başladı.
Ham şekerin fiyatı sekiz haftada neredeyse iki katına çıktı.
Dünya çapındaki kıtlık nedeniyle fiyatların arttığı söyleniyor.
Bu durum raf fiyatlarını hemen etkiledi.
2,20 dolar.
Şaka gibi.
Gıda şirketleri dikkatini yüksek fruktozlu mısır şurubuna çevirdi.
Neredeyse sınırsız bir arz vardı ve Amerika'da üretiliyordu.
Şekerin yarısı ithal ediliyordu ve kotalara ve tarifelere tabiydi.
Dr. Pepper, Fanta ve Sprite 1974'ün sonunda
yüksek fruktozlu mısır şurubunu içeceklerinde kullanmaya başlamıştı.
Ama yine de büyük markalar uzak duruyordu.
Ama mısır çiftçilerinin piyasa avantajı çok uzun sürmedi.
Şeker mahsulü düzeldi ve şekerin fiyatı düştü.
Mısır rafinerileri yüksek fruktozlu mısır şurubunun fiyatını
rekabetçi yapamıyordu.
Ocak 1980'de durum daha da kötüleşti.
Başkan Jimmy Carter Afganistan'ı işgal ettiği için
Sovyetler Birliği'ni tahıl ambargosuyla cezalandırmak istedi.
Taahhüt ettiğimiz miktarın fazlası olan
Sovyetler Birliği'nin sipariş ettiği 17 milyon ton tahıl teslim edilmeyecek.
Uluslararası mısır pazarı küçüldü.
Herkes satmak istedi, alan çıkmadı.
Tahıl fiyatları bir günde izin verilen azami sınıra düştü.
Mısır fiyatları düşmeye devam edince
yüksek fruktozlu mısır şurubunun fiyatı çok daha ucuzladı
ve büyük içecek firmalarının dikkatini çekmeye başardı.
Coca-Cola 1980'de kolada kullandığı şekerin yarısı yerine
yüksek fruktozlu mısır şurubu kullanacağını açıkladı.
Pepsi de iki ay içinde işletmelerdeki içecek makinelerinde kullanmaya başladı.
Bu arada Başkan Carter'ın tahıl ambargosu çiftçiler arasında hoş karşılanmıyordu.
1980 seçimlerindeki rakibi Ronald Reagan
çiftçilerin öfkesini kendi çıkarına kullandı.
Başkan öylece tahıl ambargosu uygulayınca sizi zarara uğratıp tribünlere uğradı.
Reegan seçim gecesi büyük bir farkla kazanarak
Amerika Birleşik Devletleri'nin 40'ıncı başkanı oldu.
Ömrümde hiç bu kadar gurur duyduğum bir an olmadı.
Bu Reagan ve mısır çiftçileri için iyi bir haberdi.
Yeni başkan göreve geldikten dört ay sonra tahıl ambargosuna son verdi.
Belki mısır piyasası düzelir ve bu yıl biraz para kazanırız.
Reagan'ın şeker ithaline kısıtlayıcı kotalar getirmesinden sonra
Amerika'da şekerin fiyatı arttı.
Yüksek fruktozlu mısır şurubu yine ucuz bir tatlandırıcı olmuştu.
Artık büyük içecek ve yiyecek şirketleri
şekeri bırakıp yüksek fruktozlu mısır şurubuna geçiyordu.
Halk daha çok şurup tüketmeye başladı.
1981'de Amerika'da kişi başına düşen yüksek fruktozlu mısır şurubu tüketimi
günde dört çay kaşıktı.
Yani yılda altı kilogramdı.
Yüksek fruktozlu mısır şurubu raflarda yerini almayı başladı.
Alışveriş çılgınlığında ilk yarışmacı…
Unlu mamullerden…
Kurabiye! Kurabiye de al!
…kahvaltı gevreğine ve hatta şaraba kadar.
Ama çoğu tüketici bu yeni tatlandırıcının ne olduğunu bilmiyordu.
Tatlılık ve kalori açısından
yüksek fruktozlu mısır şurubu ve normal sofra şekeri aynıdır.
Peki aralarındaki fark ne?
Kimyasal bir fark mı var? Pek yok.
Şeker, bir fruktoz molekülüne bağlı bir glukoz molekülünden oluşur.
Yüksek fruktozlu mısır şurubu aynı moleküllerden oluşur
ama birbirlerine bağlı değildir. Serbest hâldedir.
Bu durum işlenmiş gıdalarda
yüksek fruktozlu mısır şurubuna bir avantaj sağlar.
Nemi şekerden daha iyi tutar, raf ömrünü uzatır
ve yiyeceğin görünüşünü ve dokusunu iyileştirir.
Dünyanın en büyük şeker alıcılarından biri olan Coca-Cola
1984 yılında Amerika'daki çoğu ürününde
yüksek fruktozlu mısır şurubu kullanmaya başlayacağını açıkladı.
Pepsi de Coca-Cola'ya ayak uydurdu.
Bu hamlenin iç talebi bir milyon ton artıracağı tahmin ediliyordu.
Yüksek fruktozlu mısır şurubu sadece içecekleri ele geçirmedi.
1985'te birçok işlenmiş gıdada şekerin yerini almıştı
ve pazar payı kalorili tatlandırıcıların üçte birinden fazlaydı.
Daha ucuz ürünler raflarda ve fast-food pazarında yerini alıyordu.
Mısır işleme şirketlerinin gelirleri için bu iyi bir haberdi
ama müşteriler için öyle değildi.
Kalorili tatlandırıcılarla dolu her türlü işlenmiş gıdada bir artış vardı.
1980'lerin ortalarına gelindiğinde tablo netti. Amerikan halkı şişmanlıyordu.
Ülkedeki uzmanlar ilk kez obeziteyi ölümcül bir hastalık olarak niteledi.
1985 itibariyle halkın yüzde 20'si obez kategorisindeydi.
İnsanlar şimdilik şeker yerine yağı suçluyordu.
Bu da mısır şurubu endüstrisinin işine geliyordu.
Gıda üreticileri yağı kesmenin
işlenmiş gıdaları daha az lezzetli yaptığını biliyordu.
Gıda şirketleri hâlâ lezzetli olan az yağlı ürünleri satmak için
yüksek fruktozlu mısır şurubu gibi daha çok tatlandırıcı katmaya başladı.
Dolayısıyla az yağlı yiyecekler çoğu zaman yağlı yiyecekler kadar kaloriliydi.
Ama halk az yağlı etiketini istiyordu.
İstedikleri kadar yiyebileceklerini sanıyorlardı
ve sonunda normalden çok yiyorlardı.
Gıda üreticileri için az yağlı beslenme yağlı bir iş demekti.
Peki bizler için anlamı neydi? Sadece şişmanlamaktı.
1987'de Amerikalıların tükettiği yüksek fruktozlu mısır şurubu miktarı
iki katına çıkarak günde 8,3 çay kaşığı oldu.
Yani yılda 12,7 kilo.
Anne ve babamıza fast-food restoranına gidebilir miyiz diye sorduk.
Orayı seviyoruz çünkü yemekleri güzel.
Kısmen yüksek fruktozlu mısır şurubu sayesinde
yiyecek ve içecekler ucuz ve boldu ve bu ileride olacakların habercisiydi.
Taco Bell 1988'de sınırsız içecek uygulamasını başlattı.
Diğer fast-food restoranları da ona ayak uydurdu.
1989'a gelindiğinde
Amerika'daki yetişkinlerin yüzde 26'sı obezdi.
Yüksek fruktozlu mısır şurubu 90'lar boyunca popülerliğini artırdı.
En büyük boy yemekler modaydı ve içecek boyları devleşti.
1999'da yerli şurup üretimi 9,5 milyon tona ulaştı.
Aynı yıl tüketim miktarı tarihî seviyeleri gördü.
Amerika'da insanlar her gün 11,1 çay kaşığı tatlandırıcı tüketiyordu.
Bu da yılda tam 17 kilo demekti.
Bu arada Amerikan halkı gitgide şişmanlıyordu.
1999'da obezite oranı yüzde 36'ya ulaştı.
Gelecek milenyuma girerken
bir numaralı sağlık sorunu kesinlikle obezite olacak.
2000'lerin başında obeziteyle ilgili bir araştırma
çok şaşırtıcı bağlantıyı ortaya çıkardı.
Araştırmacılar yüksek fruktozlu mısır şurubu tüketimi verilerini
obezite oranlarıyla karşılaştırdı.
İki grafik de oldukça benzer bir hareket izliyordu.
Halk sorgulamaya başladı.
Göbeğin çıkmasına sebep olan şey yüksek fruktozlu mısır şurubu muydu?
Besin değeri düşük, kalorisi yüksek.
Belki de bu yüzden ülkede obezite salgını var.
Yüksek fruktozlu mısır şurubu bizi sahiden şişmanlatıyor mu?
Beslenmeyle ilgili her şeyde olduğu gibi bu da karmaşık bir konu.
Obeziteye neden olan birçok başka faktör var.
HAREKETSİZ AKTİVİTELER
Ama yüksek fruktozlu mısır şurubu gazlı içecekleri daha ucuz ve büyük yaptı.
Amerikalı yetişkinler 25 yıl öncesine göre yüzde 29 daha çok gazlı içecek tüketiyor.
Bu içecekler kalorisi yüksek ve yemesi kolay işlenmiş gıdaların
daha çok tüketilmesini de sağladı.
Bu işlenmiş gıdaları tüketenler
işlenmemiş gıdaları tüketenlere kıyasla her gün 500 kalori daha fazla alıyor.
1975'ten bu yana
kalorili tatlandırıcıların toplam tüketimi yüzde 25 arttı.
Yüksek fruktozlu mısır şurubu ise yüzde 1000 arttı.
Şeker de dâhil olmak üzere
bu tatlandırıcılardan herhangi birini katmak kilo aldırdığından
daha çok yedikçe şişmanlıyoruz.
2007'ye gelindiğinde
yüksek fruktozlu mısır şurubunun kötü bir şöhreti vardı.
Ortalama bir Amerikalının ölümüne hangisi daha çok sebep oluyor?
Terör saldırısı mı, yüksek fruktozlu mısır şurubu mu?
Ama yüksek fruktozlu mısır şurubu
önde gelen tatlandırıcılardan biri olmaya ve kâr ettirmeye devam ediyordu.
Piyasadaki en büyük oyunculardan Archer Daniels Midland
2008'de tatlandırıcı bölümünden
529 milyon dolar kâr elde ettiğini açıkladı.
Mısır Rafinerileri Birliği
kârlarını sürdürmek için kötü reklamla mücadele etmeye başladı.
Ürünümüz kamuoyunda çok yanlış tanıtıldı.
Birlik yüksek fruktozlu mısır şurubunun
diğer kalorili tatlandırıcılardan daha kötü olmadığını söylüyordu.
Yüksek fruktozlu mısır şurubu besleyicidir, biyokimyasaldır
ve sofra şekeriyle aynı kaloriye sahiptir.
Amerikan Tıp Derneği 2008'de bu konuda hemfikir olduğunu açıkladı.
Yine de Amerikalıların yüzde 53'ü
yüksek fruktozlu mısır şurubunun sağlığa zararlı olmasından endişeliydi.
Ama çoğu insanın bundan uzak durması zordu.
Yüksek fruktozlu mısır şurubu artık binlerce gıdada kullanılıyordu.
Her yerdeydi.
Birçok popüler Amerikan ürünü gibi tüm dünyada da tutmuştu.
2009'da dünyada 15,7 milyon ton yüksek fruktozlu mısır şurubu üretildi.
Bu, dünyada kişi başına 53 kutu kolayı tatlandırmaya yeter.
Neredeyse yüzde 70'lik büyük çoğunluğu ABD oluşturuyordu.
Japonya ve Çin ABD'yi izliyordu.
Yüzde 62'yle en çok tüketim ABD'deydi.
Ardından Meksika ve Japonya geliyordu.
Diğer ülkeler neredeyse hiç tüketmiyor,
çoğu kendi yetiştirdiği şekeri tercih ediyordu.
Yüksek fruktozlu mısır şurubu endüstrisi
kötü şöhretine rağmen büyük paralar kazanmaya devam ediyor.
Bunun kısmi sebeplerinden biri üreticilere verilen devlet desteği.
1995 ve 2020 yılları arasındaki federal mısır sübvansiyonları
toplam 116,6 milyar dolardı.
Bu diğer tüm tarım sektörlerinden çok daha fazla.
Sen ve ailen yılda ne kadar kazanıyorsunuz?
Dönüm başına 20 dolar.
Neden mi?
Amerikan seçim sisteminin tuhaflığından ötürü olabilir.
Amerika'nın yine yetiştirmesini, ekmesini sağlayacağız.
Buna burada, Iowa'daki aile çiftliklerini desteklemekle başlayacağız.
Iowa diğer eyaletlerden daha fazla mısır yetiştiriyor.
Aynı zamanda büyük siyasi partilerin başkan adaylarını seçen ilk eyalet.
Bu yüzden siyasiler mısır çiftçilerini kendi tarafına çekmek istiyor.
Iowa bir sonraki nesilde Amerika için kilit bir rol oynayacak.
Mısır endüstrisi bugün hâlâ büyük bir siyasi nüfuza sahip olabilir.
Ama yüksek fruktozlu mısır şurubu kamuoyunun gönlünü kazanmakta zorlanıyor.
Papa John's Pizza, Burger King Ve McDonald's gibi büyük markalar
mısır şurubunu bırakmaya başladı.
McDonald's'ta artık farklı bir yemek kültürü yaratıyoruz.
Yüksek fruktozlu mısır şurubunu çöreklerimizden çıkardık.
ABD'deki yüksek fruktozlu mısır tüketimi 2020'ye gelindiğinde
zirve yaptığı noktadan yarı yarıya azalıp günde 6,2 çay kaşığına düştü.
Bu yılda 9,5 kilo demek.
Yüksek fruktozlu mısır şurubu hâlâ tartışmalı olsa da
Amerikalıların beslenme şeklini değiştirdiği kesin.
Şekerin yerini almasıyla birlikte halk daha ucuz işlenmiş gıdalara,
sınırsız içeceğe ve büyük porsiyonlara ulaştı.
Büyük devlet teşvikleri ve muazzam kârlar sayesinde
yüksek fruktozlu mısır şurubunun yakın zamanda bir yere gideceği yok.
Ama tatlandırıcılarla ilgili birçok sosyal medya videosu da dâhil
onca kötü reklama rağmen…
Yüksek fruktozlu mısır şurubunu günlük beslenmenizden çıkarın.
…yüksek fruktozlu mısır şurubunu normal şekerden ayıran pek bir şey yok.
Yemeğin tadını nasıl etkilediğine gelince, zevkler ve renkler tartışılmaz.
Aslında ikisi de aynı. Sorun ikisinin de kötü olması.
Şöyle bir gerçek var:
Aşırı yeme söz konusu olunca
alışkanlıklarımızdan ziyade bir malzemeyi suçlamak daha kolay.
Aşırı işlenmiş ve yüksek şekerli gıdaları tüketmemek çok daha iyi
ama bu elbette hayatı daha az tatlı yapar.
Alt yazı çevirmeni: Mustafa Üneşi