ISANG SERYE MULA SA NETFLIX
Kami'y nagbabalik.
Talaga?
Maghanda para sa bagong mga karanasan.
Kaunti lang ang tyansa natin dito.
Ilang taon na nakalipas, ikukuwento ko na lang nang mabilis.
Nasunog ang bahay ni Darin sa Malibu,
pero nagtatayo siya ng bagong eco-friendly na dream home.
Hahayaan kong kausapin ako ng lupa.
Kahit parang baliw pakinggan, pagkatapos ay gagawin ang pinakamagandang lugar.
At pansamantala,
iyon ang yurt niya.
No'ng 2020, umalis ako ng US para bumisita sa mga kaibigan ng ilang linggo.
Mag-relax, mag-surfing.
At pagkatapos, boom!
Sinabi nila na hahaba pa ang bakasyon ko ng ilang linggo.
At naging ilang buwan.
Nagsimula ito sa pagka-stuck ko rito
hanggang sa nahulog ang loob ko sa bansang ito,
gusto kong maranasan din ng mga kaibigan at pamilya ko ang kagandahan na ito.
Sa kontinenteng ito, medyo naiiba ito.
Isa itong isla.
Agresibo sila sa lockdowns, mga pagbabawal at pagsusuot ng mask.
Uy.
Kumalma ka.
Na nagresulta ng mababang infection rates at pagkamatay.
Sa oras ng filming,
ang pinakaligtas na gawin ay pumunta ang lahat sa'kin.
At ginawa nila 'yon.
QANTAS SPIRIT OF AUSTRALIA
Pang-siyam na araw ko ng hotel quarantine.
Para bang Groundhog Day.
Kinain ko ang ilan.
Ngayon, sisisid tayo sa pang-anim sa pinakamalaking bansa sa mundo,
VICTOR CHANG
na may kakaibang biomes, klima at mga organismo.
Naku!
Pupuntahan ang maraming teritoryo, mula sa tuktok ng bundok…
Gusto ko opisina mo.
hanggang sa reefs, habang tinitikman ang masasarap na pagkain…
Diyos ko.
na malapit sa pinagkukunan.
Para sa tubig.
Bibisitahin natin ang top innovators…
At ito ay mangongolekta at magsasama,
desegregate at kakalat sa lahat ng bahagi ng biosphere.
na naghahanap ng mas malinis, mas mainam at mas kapaki-pakinabang na pamumuhay.
At gagamitin ang aral sa kontinente
para magsilbing microcosm para sa buong planeta.
Ang focus ngayong episode ay habitat conservation.
Napakaliit mo!
Kikitain ang unang eco-warrior sa Australia…
Ito ang aming Jurassic Park.
para mapanood ang pagrotekta nila sa lahat mula sa mga hayop hanggang sa agrikultura.
-Huli ka na, medyo mabako. -Uy, buddy.
At titingnan kung paano ito nakakonekta sa atin,
dahil lahat tayo ay naghahati-hati sa tirahan.
Kita niyo? 'Yan ang Earth. Diyan tayo nakatira.
Bilis.
AV marker.
Reunion time!
Dalawang linggong nakalipas, lahat ay nakalabas na sa quarantine.
Yeah!
Nagbabalik ang Down to Earth family.
Uy, anong balita, pare? Kumusta ka?
-Masaya akong makita ka. -Ako rin.
Nasasabik na ako. Labas na tayo, magsaya.
Kumusta, guys? Nakita kita sa camera.
Masaya akong makita ka.
-Kumusta? -Long time, no see.
-May buhok ka pa? -Oo naman.
Yeah!
Mabilisang history lesson.
Ang kultura ng Aboriginal sa Australia
na nasa 60,000 taong nakalipas,
at ipinagpapatuloy pa rin ngayon ang mga ritwal
na ipinasa sa panahon para igalang at panatilihin ang kasaysayan nila.
May halos 500 na magkakaibang grupo ng Aboriginal sa bansa,
ang bawat isa ay may lenggwahe at kaugalian,
pero may tradisyon ang karamihan, ang seremonya ng pagtanggap.
Sa kaugalian nila, bago ka pumasok sa lupain ng komunidad,
magpapakilala ka muna, sasabihin ang layunin
at hihingi ng permiso bilang respeto.
Bago ang pagsakop ng British,
ang Australia dati ay binubuo ng 100 porsyento ng katutubong bansa, o grupo,
bilang magkakaibang Aboriginal na komunidad.
Ang mga taong ito ay mula sa Darug nation,
ang pinagmulan ay mula pa sa simula ng kontinenteng ito.
Ginagawa namin ito para kilalanin ang bansa nila
at kilalanin sila bilang First People ng lupaing ito.
JIE PITTMAN
GADIGAL-DARUG, BUDAWANG-YUIN, WIRADJURI AT NGEMBA NATIONS
Maligayang pagdating, kapatid.
-Salamat. -Salamat.
Kapag ikaw ay pumunta sa kampo ko, nasa ilalim ka ng proteksyon ko.
Sa oras na tumawid ka ro'n sa border,
at dumaan sa usok,
isa ka na sa amin.
Pwede bang magpakilala kayo sa uncles
at ibahagi rin sa amin kung bakit kayo nandito.
Ako si Zac. Ipinanganak ako sa San Luis Obispo County, California.
-Oo. -Siguro ang rason kung ba't ako nandito
ay para matutunan at magkaroon ng pananaw at unawain ang kultura niyo,
sa mga tao niyo at maging present at maging kaisa ng lahat.
Napakaganda. Salamat, kapatid.
Ako si Olien. Unang pangalan ay Darin.
Ipinanganak ako sa Minnesota, United States.
Ikinararangal ko na nandito ako.
Nararamdaman ko na napakalakas ng mga elemento,
at sobrang nagagalak sa presensya dito at nagpapasalamat na nandito.
Ang ritwal na ito ay konektado sa mga orihinal na seremonya,
kung saan ang mula sa mga kalapit na tribo ay dadaan sa ibang kampo.
Ang apoy ay ispiritwal at ang usok ay naglilinis.
Anumang masamang espiritu na dala ng bisita
ay itinataboy ng usok.
Ang mga manlalakbay ay nalilinis at pwede sumama sa paglalakbay.
Linisin ang koneksyon niyo, Darin at Zac, sa Father Sky.
Ilalagay ang usok sa ibabaw ng ulo.
Lilinisin ang koneksyon natin sa Mother Earth, lilinisin natin ang paa.
Lilinisin ang lahat ng parte ng katawan
kung saan ay pakiramdam natin ay oras na ng bagong simula.
Ang usok ay pupunta lang sa kailangan nitong puntahan.
Gusto kong i-alok ang isang bagay na isang ceremonial head tie.
Ang kulay ay orange, sumisimbolo sa dugo ng bansa,
at si Grandfather Sun, ang makapangyarihan,
na pagsamahin ang lahat,
at gusto kong protektahan kayo habang nandito.
Zac at Darin, kung makakatayo lang kayo.
Ang ceremony head tie ay alay mula sa amin para sa pagtanggap sa namin inyo
at sa bansa kung saan kami lumalakad.
Ito ay ochre. Poprotektahan kayo sa kapahamakan.
Sa lenggwahe ko, sinasabi naming Warami. Iyon ay "Welcome."
Ibinigay na ng mga nakatatanda ang basbas,
at ilang mga payo sa pagsisimula ng paglalakbay namin.
Gusto ko na katabi kayo ng pinakamahalagang organ ko,
-ang puso, katabi ang inyo. -Gusto ko 'yon.
-Welcome, kapatid. -Salamat, kapatid.
-Salamat. -Welcome, kapatid.
At sa'yo Zac, gano'n din, kapatid.
-Itatabi ko ang puso ko. -Salamat.
Nangunguna nang may pagmamahal, doon tayo aangat.
Alam ko. Salamat.
-Welcome sa akin. Welcome. -Warami. Salamat.
Tanggap kami. Tanggap tayong lahat.
Ang buong crew ay natapos ang seremonya at ang lahat ay emosyonal.
At heto ang bagong simula.
Para mapabuti ang aming carbon footprint habang ginagawa ang seryeng ito,
at gampanan ang bahagi namin sa habitat conservation ng planeta,
medyo may iibahin kami.
Electric ang lahat?
Talaga?
Kahanga-hanga.
Bagong sasakyan.
Para sa trips at terrains, gumagamit kami ng hybrid na sasakyan,
pero ang bagong ito ang bahala sa Aussie naming paglalakbay.
Ayos. Ang astig nito, pare.
Ayos. Ipagmamaneho mo kami?
Oo.
Sasagasaan lang si Mitch?
Hindi, 'di namin sasagasaan si Mitch.
AV marker.
Handa na ba, Zip-a-Dee-Doo-Dah?
Tandaan lang na manatili sa kanang bahagi ng kalsada,
sa kasong ito, sa kaliwang bahagi-- Alam niyo na 'yon.
-Ayos 'to. -Magmamaneho ka at makakatulog ako.
Matulog nang mahimbing.
Sa pagsisimula ng paglalakbay sa habitat conservation,
gusto muna namin pahalagahan ang malilinis na bahagi ng Earth
na dapat naman talaga.
Isandaang kilometro ang layo sa kanluran ng Sydney
ay ang protektado ng World Heritage na kilala bilang Greater Blue Mountains.
Maliban sa kagandahan nito,
tahanan ito ng napakaraming rare at threatened species.
Wow. Tingnan mo.
Tingnan mo ang lugar na ito. Napakaganda.
At may lugar na nakareserba bilang protektadong park,
pwede sa camping, hiking at iba pang turismo.
Ang Ioniq ang nagdala sa atin sa Blue Mountains.
At kung ikaw ay adventurous tulad namin,
pwede mo kitain si Dan para sa karanasang 'di mo malilimutan.
-Zac. Nice to meet you. -Dan.
-Dan. Gusto ko ang opisina mo. -Oo, ang ganda rito.
Higit pa ito sa hiking. Canyoning ito.
Parang isang pribilehiyo ang tumira at magtrabaho sa Blue Mountains.
Iyon ang Jamison Valley sa baba natin.
At gusto ko lang sabihing, Warami mittigar.
"Welcome, mga kaibigan" sa lenggwahe ng Darug.
Ang Traditional Owners sa bahagi ng Blue Mountains.
-Ito ay kahanga-hanga talaga. -'Yong talampas ay 'di kapani-paniwala.
Pupunta tayo sa Empress Canyon.
Isa sa pinakamainam na canyons sa Blue Mountains.
May daan-daan tayong magagandang slot canyons,
ang makikitid na siwang sa malalaking sandstone cliffs.
May tubig na dumadaloy dito.
Magsusuot tayo ng wet suits, helmets at mga harness
at hihila ng malaki't mabibigat na lubid.
Tatalon tayo sa mga bato. Lalangoy tayo.
At pagkatapos, ang grand finale, mag-a-abseil,
o rappel sa tawag niyo, pababa sa 30 metro na talon.
Sige. Mukhang simple naman. Tara na.
-Gawin na natin. Ngayon. -Oo.
Wow. Ayos ito.
Isa sa rason kung bakit nakuha ng Blue Mountains ang World Heritage status
ay dahil sa kaibhan ng buhay dito.
At sa partikular, ang kilalang puno sa Australia, ang eucalypt.
May halos 100 species ng eucalypt dito sa Blue Mountains,
na kahanga-hangang iba't-ibang uri para sa maliit na bahagi ng Australia.
-Napakagandang puno. -'Di kapani-paniwala.
Marami bang bukal sa paligid nito?
Sa Blue Mountains, may tinatawag na hanging swamps
na pwede lumitaw sa manipis at patayong bangin.
Ang mga ito ay malalaking imbakan ng tubig at sinasala ang tubig.
Kung nakainom kayo ng tubig-gripo sa Sydney,
ito ay isa sa pinakamatamis na maiinom na tubig sa mundo,
dahil iyon ay nanggagaling dito.
Ito ay ibang klase ng habitat conservation,
protektadong lugar na napreserba para pahalagahan ng mga henerasyon
sa pamamagitan ng paglalakad sa kagandahan nito.
Karamihan sa mga bansa ay may national park system,
at sa ngayon, halos 15 porsyento ng Earth
ay itinabi at binabantayan mula sa pagdedevelop.
Kanina, nando'n tayo sa maganda, tuyong gubat ng eucalypt,
pero ngayon ay mararamdaman at makikita niyo na nasa ibang lugar na tayo.
Ngayon, nasa malamig na tayong rain forest.
malamig pa rin ito at basa tulad ng sinaunang Gondwana,
at ang mga sinaunang Gondwana na mga halaman ay nandito,
ang coachwoods, ferns, ang sassafras.
Ito ang aming Jurassic Park.
Dito naglibot ang Australia dinosaurs.
Bumaba lang tayo ng ilang daang metro pero nakabalik tayo ng 100 miyong taon.
Nakuha niya ako sa Jurassic Park. "We've spared no expense."
Ang pinakamainam na paraan para matuklas ang kwento ay mag-canyoning.
-Simulan na. -Oo.
Dapat sigurong umakyat tayo, pumunta sa patag na lupa.
At dito natin isusuot ang wet suits at helmets at harnesses natin.
Nagbigay si Dan ng safety meeting, sinabi kung paano gamitin ang equipment.
Maniwala kayo, 'wag niyo itong gawin nang walang propesyonal.
Pwedeng maging mapanganib, nakamamatay, kapag 'di mo alam ang ginagawa mo.
'Di ko sinasabing alam namin ang ginagawa namin,
pero, at least, alam ni Dan.
Okay, guys, dapat 100 porsyento kayong committed na gawin ito.
-Dapat ay gusto itong gawin, okay? -Oo.
Isa, dalawa, tatlo!
Para itong team building activities
kung saa'y bumubuo ng tiwala sa paglaglag at hahayaan kang saluhin.
Pero walang sasalo sa'yo.
Mukhang hindi ito magandang ideya.
Anyway, heto na.
Bagalan lang.
Sige, head count.
Oo. Nandito kaming lahat.
Para diyan ang mga baso.
At masaya akong iulat na walang nawala o nasaktan.
Pare, salamat. Ayos.
Nagdiwang kami sa pag-toast ng mainit na tsaa
at naghanda para sa grand finale,
ang pag-abseil pababa rito sa
isandaang talampakang talon?
Yikes.
Bumaba ka na. Una ang paa.
Ayan. Tara na.
-Handa na ba tayo? -Oo.
Okay.
Sige, Zac, lumakad ka nang dahan-dahan pabalik.
At kumalma ka sa harness, okay?
Okay.
Okay, maayos ang paa at nakabuka. Okay. Ayan.
Dito ko naisip ang mga maling desisyon ko sa buhay.
Kung anuman ang mga iyon, wala nang atrasan.
Sige! Bumaba ka na!
Ayos. Mahusay!
Diyos ko. Nagawa ko.
Nagawa namin!
Mahusay, team.
Karamihan sa bansa, may protektadong lugar para mapanatili
magandang porsyento ng undeveloped na lupa
at malinis para ma-enjoy, pero pwede pa ring
tuklasin at makita.
Pero marami ang may gustong mabago 'yon.
Commercial developers, fossil fuel industries, at iba pa
ay palaging naghahanap ng mga lugar na may hindi pa nagagalaw na yaman.
Ang national parks sa mundo ay maiingatan sa oras o pera.
At syempre, bisitahin sila hangga't maaari.
Ang karanasan mo ay tatagal habang buhay.
Bumiyahe kami ng isa't kalahatin oras, gumagawa ng paraan sa kabundukan,
para mapuntahan ang isa pang protektadong park.
May mga hayop na kasingkahulugan ng Australia,
simula sa koala.
Minsa'y tinatawag na "koala bears" na 'di dapat,
'di naman talaga sila bears,
pero mukha talaga silang cute na laruan.
Kahit bago pa mawala ang karamihan sa wildfires,
ang species ay nakalista bilang vulnerable.
-Uy, guys. -Hi.
-Kumusta? -Ayos, salamat.
Nandito para tumulong bantayan ang populasyon ng koala at sana'y maparami
ay itong kahanga-hangang conservationists na mula sa nonprofit Science for Wildlife.
-Smudge. -Smudge? Hi, Smudge.
-Uy. -Nice to meet you.
Hi, Smudge!
Ang Smudginator.
Dapat kong ipaliwanag. Si Smudge ay mabait na aso.
Pero dahil sa posbleng lason sa lugar,
nakasuot siya ng Hannibal Lecter muzzle para sa proteksyon niya, hindi namin.
So, may kakayahan si Smudge?
Oo. Kaya niyang mahanap ang dumi ng koala.
Wow.
Tama. Ang superpower ni Smudge ay kaya niyang maamoy ang dumi ng koala,
dahil kung may dumi ng koala, mayroong mga koala.
At iyon ang hinahanap namin.
Anong nahanap niyo? Marami bang displacement?
Nasunog ang 80 porsyento ng World Heritage na lugar
nag-aalala kami na baka nawala na silang lahat.
Pero naisip ko na dahil maburol at matarik,
tumagos ang apoy ilang lugar
at 'di nasunog ang lahat ng canopy.
Maaaring mahirap silang makita, ang mga puno dito, 'di gaanong masama,
at ang tirahan na may pinakamaraming dumi ay mas gusto ng koala.
Sa paghahanap ng pinakamataas na konsentrasyon ng dumi ng koala,
napag-aralan nila ang gustong tirahan ng koalas.
Umaasa silang makagawa ng
mas koala-friendly na tirahan base sa natuklasan nila.
Gagawin natin ang survey papunta rito,
isang acre itong lugar na nalilibot niya sa loob ng 15 minuto.
Mabilis niya nagagawa.
-Bale 2.5 ektarya sa 15 minuto? -Oo.
-Wow.
Ang husay mo, Smudge.
Kasama sa ginagawa namin ay ang pagsukat kung nakaligtas ba ang koalas dito, bakit?
Tungkol sa lupain, tirahan at mga kondisyon?
Susubukan protektahan ang ilan do'n para makabalik sila pagkatapos ng sunog.
Isa itong fragment ng nakasanayan.
Pero sa mga lugar na ganito, may pag-asa.
Ang pag-asa ang magtutulak at kailangan natin ng maraming gano'n.
-At handa na itong nilalang na 'to. -Talaga, 'di ba?
Handa ka na? Okay, sige na!
Oras na para gawin ni Smudge, ang pag-amoy sa ano ng koalas.
Nakakuha ka? Good boy!
-Nando'n na siya kaagad. -Hindi! Ano?
Ano?
Ang bilis no'n.
Naku, ikaw-- Yah! Oo.
Good boy, Smudge!
Ang laki niyan, oo.
-Oo. -Ayan.
Oo. Mahusay, Smudge. Good boy!
-Good boy! Good boy. -Napakagaling!
Ano?
-Kahanga-hanga! -'Di man lang nagtagal.
-Ang liit lang. -Hindi 'yan makikita ng mga tao.
Hindi.
Ang astig no'n.
Mas napapadali ang trabaho. 'Di ito gaanong katapang.
Oo, medyo matamlay ito.
-Magpatuloy tayo? -Tingnan kung ano ang mahahanap natin.
-Buddy. Smudge. -Ang husay no'n.
Medyo luma na 'yon. Mas mahusay pa ang magagawa ni Smudge.
-Nakakuha ka pa ng isa? Good job. -Nakahanap pa.
-Medyo kakaiba ito. -Payat.
Oo. Pero tama ang nasa loob at may maganada itong amoy.
Para masabing galing ito sa possum, kapag nakaamoy ka ng dumi ng possum,
-sasabihin mo, "Diyos ko." -Maduduwal ka.
Samantala, ang dumi ng koala ay amoy maamag na eucalyptus.
Anong masasabi niyo sa aktwal na koala mula rito?
Mas maliit itong koala, siguro ay bata.
-Base sa sukat nito. -Oo.
Pare, alam talaga ng mga babaeng ito ang **** nila.
-'Di ko alam na aamoy ako ng dumi ngayon. -Ako rin, buddy.
-Astig. -Sige.
Kaunti sa munting dumi.
-Medyo maamag? -Isang poop tent.
Iba ang amoy sa eucalyptus. Amoy **** ito.
Hindi!
Ano ka ba.
Dapat ka namin ihanap ng possum.
-Maghanap ng possum. -Pagkumparahin.
Heto. Camera guy. Amoy?
'Di mo ginawa!
-'Di niya ginawa! -Oo.
Sa pagkakumpirma na may nakatirang koalas sa lugar,
oras na sa high-tech na paraan para makahanap ng aktwal na koalas.
Uy, guys.
-Hi! -Hi!
Kumusta? Nakahanap ba kayo ng Teds?
Oo, mukhang may koala na ang triangulation ay sa direksyon na 'to.
Wow. Paano mo nalalaman ang direksyon do'n?
So, nakikita mo rito, ito ay parang digital indicator.
Kung saan ay nade-detect ang koala sa VHF frequency nito.
Okay, umaakyat ito sa 98.
-Ibig sabihin ay nando'n ang koala. -Oo.
Ano ang nasa koala na nagpapadala ng signal?
May collar ito, at ito ay VHF.
Wow. So may collar sila?
Oo.
Kuha ko. Para itong tracking device sa Robocop.
-Tara na? -Gusto niyo pumasok?
-Sobrang nakakasabik. -Makakahanap tayo ng aktwal na koala.
Nando'n sila maninipis na sanga kung saan maiisip mo na hindi sila kaya nito,
at nando'n lang sila kumakain.
Kapag dito tumayo, makikita niyo siya.
Ayun siya.
-Kita niyo? -Wow.
Diyos ko. Ayun siya. Kaya 'di sila madaling mahanap.
Sa itaas ng puno, nasa may gitna.
-Ayun siya. -Nakakabit ang lens protector mo.
Naku. Wala akong makita.
Sa karamihan, kaunti lang ang ginagawa ng koalas,
kumakain lang ng dahon ng eucalyptus at natutulog halos 20 oras kada araw.
Tinitingnan niya tayo.
Kaya, kung wala na, dapat kang matuwa sa kakayahan nilang mag-chill.
Napakaastig na makita sila sa wild.
-Oo. -Kita tayo, buddy.
Salamat sa pagsama sa amin.
Sinisiguro ang kinabukasan ng koalas
sa gitna ng wildfires at pagbabago ng klima ay 'di madali.
Maraming salamat.
-Ang galing. -Ikinagagalak namin.
Pero salamat sa mga donasyon
at ang tiyaga ng conservationists tulad nila, posible ito.
Astig. Ayos, guys.
At si Smudge. Malaki ang tulong ni Smudge. Sino ang good boy?
Ang conservation ng mga kultura'y mahalaga tulad ng conservation ng habitat.
Sa totoo lang, dito, sama-sama sila.
Papunta kami sa Bargo, New South Wales para sa tanghalian.
at kailangan namin paghirapan ito.
Medyo. Makikita niyo.
Ang Yerrabingin ay kompanyang pag-aari ng Aboriginal
na nakatuon sa pangangalaga sa lupa at pagpasa ng kaalaman
ng mga orihinal na tao sa mas batang henerasyon
para maging tagapagbantay din sila ng lupa.
Habang sila ay gumagawa rin ng Aboriginal influenced landscape desigm,
nandito kami sa Yerrabingin farm para
maglibot kasama ang nagtatag at may-ari.
Uy, kapatid. Welcome sa Yerrabingin Farm.
-Salamat. -'Di kayo nahirapan sa paghahanap?
Oo. Masaya akong nandito ako.
Sa lenggwahe ng ninuno, ibig sabihin ng yerrabingin "sabay-sabay tayo maglakad."
Naglalakad kami kasama si Christian
para matutunan ang kasaysayan ng pagsasaka sa lupang ito.
Makikita niyo na ang buong pastulan na ito ay puno ng katutubong damo.
'Di ko alam kung ba't kangaroo grass.
Baka may English botanist na nakakita ng kangaroo dito,
at naisip "kangaroo grass." 'Di ko nakitang kinain ng kangaroos.
'Di ito mukhang kangaroo, kaya hindi iyon.
Ito ay sinaunang butil?
Oo.
Ang mga katutubong butil ay hindi nangangailangan na halaman,
ibig sabihi'y sanay sila sa tagtuyo
at madali silang tumubo, kahit walang pataba o maraming tubig.
At sa tribo namin, ginagamit namin ang buto sa paggawa ng tinapay.
'Di ba nila naisip na ang Aboriginals ay
matagal nang nagsasaka kaysa sa inaakala nila?
'Yon ang 'di nila maintindihan. Sinasabi nilang, "Wala rito, tigang dito."
Maraming kaso, ang mananakop ay nagutom sa tabi ng maraming pagkain.
-Dahil hindi ito tulad ng alam nila. -Oo, gano'n.
Habang ang mga mananakop ay inakala na ang lugar na ito ay puno ng ligaw na damo,
ang talagang tumutubo ay ang natural at malagong kangaro grass,
na mainam sa paggawa ng harina.
Parte ng pangangalaga ng lupa ay ang paggamit sa buong potensyal nito,
at ang potensyal dito ay ang kangaroo grass
ay maaring maging pagmulan ng pagkain na madaling tumtubo sa rehiyong ito.
May naisip ang kaibigan natin na Grass Grabber.
Kadalasan, pinipitas namin ang kangaroo grass gamit ang kamay,
at dito, nakokolekta namin ang mga buto
sa paligid ng ibang species nang 'di sila naaapektuhan.
Walang nasasayang.
Para lang itong napakataas, napakaingat na lawnmower.
At saka, nakakapagod yata mamitas ng kangaroo grass gamit ang kamay.
So, astig ito.
-Gusto mo subukan? -Oo.
At patugtugin ang nakakatawang tugtog.
Kung ako lang, pwedeng ito na ang natitira sa palabas.
Komportable siya ngayon. Tingnan niyo.
Pinapanood namin ni Dylan si Darin sa lawnmower.
-Dalawang oras ang nakalipas. -Oo.
Tingnan niyo. Nando'n siya sa happy place niya.
Ang astig no'n.
-Titingnan ko loob. -Logging out na.
Wow!
-Titingnan mo ang tinapay mo. -Tingnan mo.
'Yong berdeng bagay ay paspalum pero nando'n ang lahat sa ilalaim nito.
Ang husay nito. Ang galing nito.
Ito ay ilang mga-- Itong lima ay mga sinusuri.
Sumusubok din sila ng ibang katutubong pagkain.
Parang pine needle. Parang tanglad.
-Wow! Ang galing. -Oo. Ayos sila.
Lasang tom yum soup.
May naaamoy kaming mabango.
Ang kagandahan sa pagkakaroon ng farm ay palagi kang may makakain.
-Ayos! -Ayos.
-Tanghalian na! -Anong mayroon?
May damper breads tayo na kasama sa lulutuin natin.
Ang bunga ng paghihirap namin. Karamihan ay kay Darin.
-Cheers, guys. -Cheers.
Ang tinapay na ito ay gawa sa buto ng kangaroo grass.
Wow. 'Di ako makapaniwala.
Nando'n din ang lahat ng butil, ano?
-Wow. Ang sarap. -Oo.
At, sariwang kalabasa rin 'yon.
Mayroom ako ritong kalabasa na may wattleseed, kaninang umaga ko pa niluluto.
May barramundi fillets dito.
Ilagay ang fillets sa ibabaw.
Kahawig ang paggamit ng dahon ng saging sa Asian cuisine, kung saan…
Oo.
Grabe ito. Ang astig na makakita na naluto ito sa ganitong apoy.
Pero hindi iyan ang main course.
May Moreton Bay bugs.
-Astig. -Nakahalo sa dahon ng lemon myrtle.
Wow. Ang bugs ang isa sa pinakaastig na nakita ko.
"Bugs". Ang slang nitong flat crustacean
para itong lobster na at halimaw sa science fiction.
Diyos ko. Gutom na ako.
-Ang weird-- -Ingat, mainit.
Parang dito kinuha ang Alien.
-Oo. -Mayroon pang iba?
Parang malaking hipon.
Isa sa pinakamahusay na paraan para kumonekta sa kultura ay sa pagkain.
Diyos ko.
-Oo, ito ay… -Ito ang pinakamasarap na nakain kong bug.
At naghahandog ang Yerrabingin Farm ng nakaka-engganyong karanasan.
Gusto niyo? Sinong gutom?
'Di lang sa lupa at pagkain na ibinibigay nito,
pero pati na rin ang makulturang kasaysayan nito.
Napakatamis nito.
At sinong nakakaalam na masaarap ang conservation?
'Di ito kapani-paniwala. Salamat sa paglibot, salamat sa pagkain.
Good luck sa lahat, guys.
Itinabi namin ang pinaka-Australian conservation na gawain
para sa wakas.
Papunta kami ng higit 200 milya sa hilaga ng Sydney
para sa pinaka-kilalang nilalang na pumapasok sa isip
kapag naiisip ng tao ang Australia.
Hindi, hindi kangaroo.
Ano 'yon? Roadrunner? Tasmanian Devil at Roadrunner?
Hindi, Darin, hindi roadrunner.
'Yong lumang cartoon?
-Si Wile. E. Coyote at Roadrunner 'yon. -Talaga?
'Yong tornado guy? 'Di ko maalala. Tingin ko gusto niya ginagawa niya, ano?
Hindi. Bahagi siya ni Yosemite Sam.
Yosemite S-- Natatandaan mo si Yosemite Sam?
Saturday morning cartoons, pare. Magmamadali ako bumaba.
Ako rin.
Okay, sa totoo lang, karamihan sa alam namin ni Darin sa Tasmanian devils
ay base lang sa cartoons.
Ang masasabi ko ay ito,
mayroon na lang 25,000 ng nilalang na natitira sa Tasmania,
at ang pribadong conservation group na Aussie Ark
ay nandito para iligtas ang species sa total extinction
at muli silang dalhin sa mainland.
Itinatag ang Aussie Ark para protektahan ang populasyon ng Tasmanian devil,
pero sila ay nagko-conserve din ng iba pang endangered na hayop sa lugar,
dahil kapag may isang species lang na nawala,
maaaring magkaroon ng masamang epekto sa nakapalibot na ecosystem.
Welcome sa Ark.
-Uy, pare. -Uy.
Siya ang nagtatag, si Tim Faulkner.
-Welcome. -Uy.
-Hindi iyon Tasmanian devil. -Welcome. Ito si Charlie.
-Uy, Charlie. Hi. -Koala iyon.
Hi.
Heto, kunin niyo 'yong nandito.
-Ano 'yan? -Dalawang endagered na squirrel glider.
-Marsupials. -Naku.
At isa ring maliit na hayop sa bulsa niya. Okay. 'Di naman big deal.
-May bulsa kang… -Siya si Petey.
Anong nasa bulsa mo sa pantalon?
Oo, alam ko. Ito ang kapatid niya si Gumnut.
-Astig. Hi, Gumnut. -Hi, boo-boo.
Wow. Napakaliit mo.
Ang bait mo.
-Ilang hayop ang mayroon ka? -Umiihi ka.
Umiihi siya.
Oo! Ang ganda no'ng--
Una para sa lahat. Wow.
"Naiihi ako".
Pwede ko ba ibigay sa'yo si Charlie?
Ito ang artificial pouch nila.
Pupunasan ka muna namin.
-Umaalis siya. -Ilagay sila sa loob.
Wow. Alam niyo ang bahay niyo. Sige.
-Oo. -Ayan.
Ganyan sila kung kasama nila ang nanay nila. Maraming dahon.
Tara na. Dala niyo na ang lahat?
Ayos lang 'yan.
-Dudumi ba? -'Wag ka lang--
'Yong kagat ang inaalala ko, 'di ang dumi. Pero magiging ayos lang kayo.
-Tara. -Nangangagat ang Tazzy devils?
Oo. Sobrang diin.
Ayos!
-Nasasabik ako. -Mabuti.
Ilan ang mayroon kayo?
Nasa 200 ang nandito ngayon,
at nakapagbreed kami ng higit 450, pero anim na taon lang sila nabubuhay.
Ano?
Ang lifespan ng devils ay
ipapanganak, mature sa dalawang taon, pwede mag-breed sa dalawa, tatlo, apat
pero mamamatay sila sa anim.
Ang Aussie Ark ay dating Devil Ark
at sa tagumpay nito, lumawak kami mula sa devils hanggang 15 iba pang species
at buong habitats at ecosystems.
-Pero nagkasakit ang devils no'ng 1996. -Wow.
At namatay sila. 90 porsyento ng devils ay wala na sa Tasmania.
-Kaya, namagitan kami. -Oo.
Kapag nangyari ang extinction sa wild, kami ang backup.
Ang mahalagang bahagi ng habitat conservation ay proteksyon ng wildlife,
lalo na ang endangered species.
Poprotektahan ang endangered species?
Upang magsimula, karamihan sa endangered ay dahil sa tao,
tulad ng pangangaso, deforestation, climate change, polusyon o iba pang sanhi.
Pero ano pa man ang naging banta,
dapat lang na tumulong sa pagligtas ng endangered species.
Magandang araw!
Uy, buddy! Halimbawa ang Tasmanian devil na 'to.
Mula sa nilalang na katulad niya, sa koala at malaking panda,
dapat protektahan ang endangered species para sa biodiversity.
Salamat. 'Di iyon ang palaging kaso.
pero sa ilang lugar, sa pagtanggal lang ng isang hayop,
pwede magka-domino effect sa natitira at rurupok ang buong ecosystem.
Sa mainam na biodiversity,
napapanatili natin ang malusog na balanse sa hangin, tubig at lupa
at napoprotektahan ang buong planeta.
Sa nangangailangan ng tulong, naiintindihan namin.
Sa pamamagitan ng legislation, pagbibigay ng protektadong reserves,
conservation breeding programs…
at iba pang mga pamamaraan,
ay makakatulong sa pagpaparami ng populasyon sa normal na bilang.
-Salamat, buddy. -Oo!
-Baba na. -Sige.
Zac, pwede mo ba kunin 'yong timba sa likod?
Woah! Naku!
-Isang timba ng lumang karne. -Oo.
Darin Special. Tingnan niyo.
-Ito 'yong-- -'Yon pala 'yong umaamoy.
Nakaupo ako sa likod, "Ano ba 'yong umaamoy?"
Ito ang kasama natin papasok. Bibigyan ko kayo ng Devil 101.
Mahalagang safety tips ay nandito na.
Pagpasok natin, 'wag ilapit ang daliri sa bibig nila.
Kapag lumapit sila, maging alerto kayo, medyo itaas niyo ang paa niyo.
Okay, kapag lumapit pa, igalaw ang paa o susunggabin nila ito.
Ang pinag-uusapan natin ay pangatlo sa pinakamalakas na jaw pressure sa Earth.
-Ayaw nating may nasa bibig nila. -Pangatlo?
Tama. Oo, nandudurog sila ng buto. At kaya…
Bakit pa tayo papasok?
Ang tawag dito ay social feed.
Kapag nakakuha sila ng patay sa wild, o kagaya nito, ginagaya natin ang wild.
Isang devil ang kukuha, walang nangyayari. Kapag dalawa, nadudurog na ito.
Magkakaroon tayo ng 10 o 12 na devils na kumukuha.
Para maipasok ito, kailangan mo 'yon ilusot
at hayaan ang tatlo o apat na devils ang kumuha nito.
Titingin at makikinig kami para sa'yo.
Teka. Ba't ako ang gagawa?
Nasa'yo ang karne, pare.
Ingatan ang paa.
Pagpasok mo, maglakad ka pabalik at akitin mo sila.
Okay.
Handa na tayo?
Handa na bugbugin ng pack ng Tasmanian devils?
Hindi, 'di talaga. Hindi.
Kunin mo 'to.
-Nakikita mo 'yong bakal sa lupa? -Oo.
-Kailangan mo ilagay do'n. -Teka--
-Isasabit? -Oo.
Ang bango nito.
Isang segundo, nasa bibig na niya. Ingatan ang paa.
Hayaan siya.
Okay, paatrasin. Ayos lang tayo. Pasok. Mabagal lang.
Bagalan, bagalan. Umikot.
Teka. Okay, dahan-dahan silang tangayin. Bagalan lang. Ayan.
Bagalan. At kapag binaba ang kamay mo, maging maingat.
-Dahil… -Inilalagay niyo do'n?
Oo. Dahan-dahan. Subukan na nandyan lang sila.
-Grabe 'yan, man. -Oo.
Okay, dahan-dahan.
Bantayan 'yong nasa likod baka sunggaban kamay mo.
****.
Okay lang. Hayaan silang medyo hilahin ito. Oo. Ayan.
-Yay, mahusay! -Ingat sa likod mo.
Oo, kagaya ng nasa cartoon.
Ito ang dahilan kung ba't ayaw mo matulog nang lasing sa ilalim ng puno sa Tasmania.
Isipin ang bisa nito bilang bush garbage cleaners.
Diyos ko.
Kahit anong namatay sa katandaan, sakit… Poof! Wala na at malinis ito.
-Naririnig niyo 'yon. -Halika, tingnan niyo.
Halika at tingnan niyo.
Ang eksenang ito, matagal nang nangyayari sa Australia,
alam niyo, sa buong kasaysayan.
At may banta ngayon na mawala na ito magpakailanman.
Tama.
Parang ako ang may banta na mawawala na magpakailanman.
'Di lang sa inaagapan natin ang extinction
sa pagpapanatili ng insurance na populasyon ng species,
-pero mapapabuti rin ang ecology. -Ingat.
Kayo talaga. Maglaro kayo nang maayos.
Tama. Magpalabait.
Sinusubukan niya itong itakbo o makakuha nito.
-Si Ned Flanders. -Tingnan niyo sila.
-Handa na ba kayo magtrabaho? -'Di pa ba 'yon trabaho?
Oo.
Pare, ang tapang mo.
Kell.
-Uy. -Kumusta?
-Zac, Darin. -Uy, Kell, kumusta?
-Si Kell ang isa sa namamahala. -Nice to meet you.
Ito ang breeding area, kung saan nangyayari ang magic.
Sa pagsimula, kunin ang traps.
Naglalagay sila ng patibong para maayos na mahuli ang devils sa lugar.
Nakakuha ako ng isa. Buhay siya. Oo.
Ang lahat ay may RFID tags para mabantayan ang mga hayop
sa kalusugan, tagumpay ng breeding at malaman ang araw ng kapanganakan.
Dito, please.
Dapat kong itala na ang pangalan na Tasmanian devil
ay ibinigay ng mga European na nanirahan
dahil sa nakakakilabot nilang sigaw at ungol.
Kapag hinahawakan sila, mukha silang naiinis,
pero hindi sila nasasaktan, tandaan niyo.
Ginagawa ito para iligtas ang species.
-Nakakuha pa ako ng isa. -Naiinis siya.
Kung babae ito na may joeys, hindi natin ibibigay.
Oo.
-Kailangan muna natin 'yon alamin. -Tama.
Okay, sa tingin niyo? Lalaki o babae?
-May pag-uugali. -Babae.
Babae.
-Okay. Gano'n ulit. -Wow.
Zac, pwede mo ba hawakan ang likod?
-Iangat mo para sa atin. -Diyos ko.
'Di mo 'to makikita sa libro.
Kuha na. Huling apat na numero?
"4223."
Crookshanks.
-Lalaki o babae? -Babae.
Oo, ang head skull niya ay napakalakas,
diinan siya nang bahagya at 'wag siya hayaang gumalaw.
Palitan ang kamay ko. Tingnan mo 'yo, Darin.
'Yan ang mukha.
Ayos 'yan. Hawak lang.
-Kuha mo, Zac? -Oo.
Hawakan siya. May isa o dalawang minuto ka lang at ikaw ay--
'Di ka makakaalis.
Sandali. Okay, pakawalan siya saglit.
Okay. Plan B.
Kita niyo 'to? Kapag inangat natin, kurutin mo 'yong labi na 'yon.
May isa pa siyang estrus.
Pero ayos siya.
-Oo. -Wow.
Walang joeys. Okay 'yon.
Halata ba kapag may joey siya?
Oo, kapag may joey, mukha itong pink na mani.
May isa na tayong papakawalan.
Oo.
-Susunod. -Isa sa relocation.
Lalaki 'yan.
Mukha nga.
Makikita rin natin sa kanya,
ang kondisyon niya ay 'di kasingbuti sa mga babae.
Ang lalaki ay kailangan ipakita ang lakas niya sa babae, at makikipag-away siya.
Kakagatin niya ito sa batok.
Ipapakita niya kung gaano siya kalakas.
Hihilahin siya sa den at mananatili siya ng 10 araw, 'di kakain at babantayan siya.
Aawayin ang mga lalaki. Ang makita siya--
Mukhang ayos naman siya sa pisikal, pero medyo magaan siya.
Nagsasabing masaya ang breeding season.
-Ayos. -Mabuti 'yon.
Walang masyadong romansa sa species na 'to.
Kalma. Ilang taon siya, Kell? Lima?
Uy, kalma. Kalma.
Oo, lima.
Sasama rin siya sa atin. Wow, kahanga-hanga.
Labas diyan.
Itong isa ay mukhang extra devil-y.
Walang joes. Sorry, sweetie.
'Di ko siya iaangat. Isa sa inyo subukan ito. Please.
Kunin nang mababa. Ayan, maayos at mababa.
Ang babaeng ito ay hindi buntis, pero nagpapakita siya ng magandang fertility
at kaya papakawalan siya sa breeding area.
at manalangin sa kapalaran niya.
Tiningnan niya muna.
Diyos ko! Masaya ako at buhay pa ako pagkatapos.
Ang simula ay 44 Tasmanian devils
na naging 390 na matagumpay na pagpapaanak,
at ang unang naipanganak sa mainland Australia sa loob ng 3,000 taon.
Kapag handa na, ang devils at iba pang hayop dito
ay ibinabalik sa wild,
pinpakawalan para mamuhay nang malaya sa 1,000 ektaryang santuwaryo.
Ang bawat hayop na pinapakawalan dito ay nasa pader na 'yon.
May dalawa pang nadagdag ngayon. Congratulations, devils.
Huli ka na, medyo mabako.
Pwede mo siya silipin para makita ang ginagawa niya.
-Uy, ayun na siya. -Uy, bud.
Tingnan niyo.
-Ayan na siya. -Uy, buddy.
Uuwi na siya.
-Babalik na siya. -Aalis na siya.
Oo.
-Grabe. -Kahanga-hanga 'yon.
Ang nagawa mo, napaka-espesyal.
Maliit lang tayo na bansa,
na may kahanga-hangang hayop at kailangan nila ng tulong.
-Salamat. Nakakatuwa talaga. -Salamat.
-Napakasayang araw. Salamat. -Mahusay.
-Oo, pare. -Natutuwa akong nandito kayo.
-Ang sayang ibahagi ito. -Salamat, hinayaan mo kaming maging parte.
Kasama na ulit ang pamilya't kaibigan
sa lugar na tinatawag kong bagong habitat ko, ang Australia.
At ang mga natutunan sa pangangalaga ng mga species, biomes,
kultura, lahat ng iyon ay ideyang pangkalahatan.
Tulad ng sa tula, "No man is an island."
Walang isla ang nag-iisa, dahil lahat ay magkakakonekta.
Lahat tayo'y magkakakonekta. Mayroong balanse.
Ang lupang nilalakaran natin, tubig na iniinom, hangin na nilalanghap
ito ay isang malaking habitat at nandito tayo para pangalagaan ito.
Mag-enjoy, syempre, pero maging responsable
gawin itong katulad o mas mainam no'ng nakita natin
para sa susunod na henerasyon at sa kaunod pa.
Uy, nagsisimula pa lang tayo.
Kaya, samahan niyo kami.
Magiging masayang paglalakbay ito.
ANG DOWN TO EARTH TEAM AY
KINIKILALA ANG TRADITIONAL OWNERS NG MGA LUPA SA BUONG AUSTRALIA.
GINAGALANG NAMIN ANG NAKAKATANDA SA NAKARAAN, KASALUKUYAN AT HINAHARAP
DAHIL SILA ANG HUMAHAWAK SA ALAALA, TRADISYIN, AT KULTURA AT PAG-ASA
NG ABORIGINAL AT TORRES STRAIT ISLANDER NA MGA TAO SA BUONG BANSA.
Ang pagasasalin ng subtitle ay ginawa ni: Raven Joyce Bunag