ISANG SERYE MULA SA NETFLIX
Tubig.
Halos tubig ang bumubuo sa atin.
Nasa 70 porsyento.
At kakaibang pagkakataon, o hindi talaga ito nagkataong
ang planet's surface nati'y nababalot ng tubig na may katulad na porsyento.
Gano'n kahalaga ang tubig sa atin.
Habang tayo ay nagsusumikap na protektahan ang hangin at lupa,
mahalaga rin na protektahan natin ang karagatan.
Dito sa Australia, mayroong system ng 3,000 indibidwal na coral reefs
na 1,400 milya ang saklaw.
Sila ay mga nabubuhay na istruktura na nagbibigay-tirahan sa malaking ecosystem
at sila'y tinatawag na tropical rain forests ng dagat.
Pero matapos ang mahaba, malusog na buhay sa halos 25 milyong taon,
ang coral reef dito ay namamatay na, halos kalahati nito, mula 1995. Wala na.
Patay na. At susunod, ang mga organismong nakadepende sa kanila.
Kasama na… tayo.
Nauubusan na tayo ng oras.
-Ayun si Dory. -Oo, ayun si Dory. At ayun si Nemo.
-Uy! -Hi, buddy!
Nasa northeastern coast ng Australia kami
para makilala ang researchers at scientists…
Kailangang tumuklas.
-Talaga? -Oo!
'Di na maitatangging sila'y malapit nang maubos.
ay nagtatrabaho para iligtas ang mahalagang bahagi ng karagatan…
Ito ay seagrass. Ito ay mangroves. Ito ay ang buong coastal interface.
na nasa bucket list ko na ng 15 taon.
-Mag-aani tayo. -Oo. Astig. 'Di ko pa 'to nagawa dati.
-At habang ginagawa ito, -Uy!
magsasaya hangga't kaya namin.
Ang coral reefs ang bumubuo sa halos 2 porsyento ng ocean floor.
Pero sila ang tahanan sa halos 25 porsyento ng buhay sa dagat.
Nagbibigay-kita sa pamamagitan ng pagkain at turismo.
Pinoprotektahan nila ang baybayin mula sa bagyo at erosion.
At sa paglalakbay na ito, makakakilala tayo ng mga nag-alay ng buhay nila
sa pagligtas at pagprotekta sa pinakamalaking coral reef system
sa buong planeta,
ang Great Barrier Reef.
Sa north coast ng Australia,
ang Great Barrier Reef ay 10 porsyento ng coral reef system ng Earth.
At habang ang lahat ng coral reef systems sa planeta ay nasa panganib,
dahil ang Australia ay napalilibutan ng tubig,
ang kalusugan at dagat ng Great Barrier Reef ay napakahalaga sa bansang ito.
Dahil pinakamalaking coral reef system ito,
ito ang perpektong case study sa scientists at researchers
para malaman ang sanhi sa pagbaba ng bilang sa coral reefs.
At higit sa lahat, paano sila maililigtas.
Ang unang pupuntahan sa aquatic adventure ay baybayin ng Queensland,
sa maliit na bahagi ng baybaying nakausli sa Coral Sea.
Ito ang National Sea Simulator,
pinapatakbo ng Australian Institute of Marine Science, o AIMS.
Dito, ang grupo ng world-class scientists ay nakagawa
ng pinaka-technologically advanced research aquarium sa Earth.
Dito ang kanlungan ng researchers mula
sa buong mundo ay pinag-aaralan ang ilalim ng tubig at epekto ng mga gawain ng tao,
nagtutulungan sila para mapabuti kalusugan at pagpapanatili ng mga karagatan.
Napakalaki ng Great Barrier Reef,
at kami ay nag-iisip ng mga istratehiya
na magpapalaki sa kagamitan na mayroon kami
para magkaroon ng makabuluhang epekto sa pagtulong sa Great Barrier Reef.
Kailangang tumuklas, kasi tayo ay nakaipit sa malubhang kalagayan ng reefs.
May kaunting halaga lang ng sea floor
na coral reef,
pero 500 milyong tao ang nakakakuha ng pagkain at kabuhayan sa coral reefs.
Lima hanggang 6 na bilyong dolyar kada taon mula sa turistang bumibisita sa reef.
Ito'y-- Ito'y isyu sa trabaho, isyu sa ekonomiya.
Isipin niyo kapag naglaho ito.
Oo. "Isipin" ay tama.
Ang buong mundo ay nakadepende sa kalusugan
ng coastal waters. Kaya tingnan natin ang ginagawa nila.
Tingnan natin ang corals.
-Oo, sige. -Oo. Ayos.
-Kung bubuksan ko lang ang pinto. -Naku.
Parang Willy Wonka's Chocolate Factory.
At ngayon, mga binibini't ginoo, mga lalaki't babae, narito,
ang Sea Sim Room.
Para kang naglalakad sa Chocolate Factory.
Okay, mukha itong pinaka-astig na tindahan ng isda
o pelikula sa Pixar na nabuhay.
-Ayun si Dory. -Oo ayun si Dory.
At dito, si Nemo.
-Uy! -Hi!
'Di ba?
At ito ang bahay ni Nemo. Tulad ng sa pelikula.
-Ang ganda. Ang sea anemone. -Oo.
Seryoso, makapigil-hininga rito.
Mukhang hindi totoo sa una,
tapos makakakita ka ng tanks na mukhang… 'di maganda.
Kapag tiningnan ang coral reefs sa buong mundo, nagbibigay sila ng serbisyo sa tao.
Pero habang lumolobo ang populasyon ng tao
sa mga baybayin, nakita ang kawalan ng reefs dahil sa pisikal na pinsala.
Nagsimula na silang magputol ng puno sa baybayin
na pumipigil sa mga bagay sa pagdaloy sa reefs.
Sa nakalipas na ilang taon,
nakakita kami ng bleaching events kung saan nagiging mainit ang coral.
Nakakita kami ng pagbabago sa ecosystem bilang resulta no'n.
Nawala ang corals, mawawala rin ang isda,
pagkatapos mawawala ang benepisyo ng mga tao.
Oo.
Tinantya mula 1950,
halos kalahati na ang nawalang coral reefs sa Earth.
At ang two-thirds ng natira ay may pinsala at nanganganib.
Ang pinag-aaralan ay paano nagbabago ang coral reefs
sa iba't ibang temperatura at pollution levels, nagsasaliksik para mai-restore.
Bawat tangke ay magkakaibang estado.
Oo. Ito ang itsura nito sa loob ng libu-libong taon.
Ito ay napakagandang biodiversity, isda.
Ito ay produktibo. May reef services. Malusog ito.
Ang coral reefs ay nakabuo ng malaking mutualism.
Pati rin sa isda. Kapag sila ay nagtatago sa gabi
sa mga sanga ng coral,
umiihi sila ng nutrients sa water column
na kinakain ng coral at ang coral ang nagbibigay ng proteksyon.
Kailangan ng isda ang proteksyon, ang coral reefs ay kailangan ng nutrients.
Sabi ng isda, "Maswerte ka."
Parang may feedback loop sa pagitan ng isda, corals, ihi,
at ang reef.
Parang ang perpektong dalawang partido ng karagatan.
Oo. Magandang pagpapalagay 'yon.
Pero ito ang nangyayari sa init na above two degrees
sa mataas na temperatura ng tag-init.
Ganito ang nangyayari. Mayroon pa ring iilang isda.
-Tinaasan niyo dito ang temperatura? -Mas mataas ito ng two degrees.
Ito'y isang maselang symbiotic balance.
Tumaas lang ng ilang degrees ng tubig,
nasstress ang coral at hindi na mapakain ang algae.
Namamatay ang algae, nag-iiwan ng tigang na exoskeleton ng bleached coral.
Kalaunan, ang mga organismo at isdang umaasa sa algae ay wala na rin,
at sa susunod, mamamatay ang buong ecosystem.
Ito ang mangyayari kapag maraming nutrients ang papasok
sa reef system.
Dahil nagtutulak ka ng nitrogen sa system, ang lahat ay nagbabago.
Prami nang parami, nakikita nating pumapasok ang algae.
At pwede rin maapektuhan ang mga isda.
Maraming isda ang gustong kumain ng algae at sila ang mga hardinero.
Pumupunta sila rito at kinokolekta ang seaweeds at kinakain
at hinahayaan nito ang mga corals na dumami sa systems.
Isa sa reefs dito ay mula sa Great Barrier Reef,
at dito tayo nawalan ng maraming corals.
-Itong isa'y may malaking polyps. -Gumagawa kayo dito ng ibang espasyo.
Oo. Nalalaman namin ang magkakaibang hinaharap at tingnan ang mangyayari.
Kung malalaman ang hinaharap at mauunawan, tingin ko…
Makakahanap ng solusyon.
Ang makita ang epekto ng pagbabago ng temperatura sa coral reef
nang malinaw ay nakakatakot.
Kung ang karagatan ay naging masigla hanggang sa nabubulok dahil sa mga tao,
marahil ay may pag-asa rin na makagawa ng lunas ang mga tao.
Ano kaya ang masasabi ng coral dito.
Ang pinsala mula temperatura at polusyon ay makikita sa Great Barrier Reef.
Halimbawa si Coral dito.
Pare, totoo 'yon.
Mula 1950, ang Earth ay nawalan ng 50 porsyento ng coral reefs nito.
Ang mabilis na pagtaas ng temperatura ng dagat dahil sa tao,
kasama na ang mataas na paglaki ng CO2 ay binago ang chemistry ng karagatan.
Kainis.
-Anong nangyari? -Coral bleaching, pare.
Ang lahat ng nasa reef ay nawalan ng nutrients at buhay
at dahan-dahang namamatay,
naaapektuhan nito ang buong ecosystem ng karagatan.
Anong pwedengg gawin? Huli na ba?
Hindi pa. Pero kailangan ng malaking pagbabago na mabilis.
May dalawang klase ng tulong,
protective at restorative.
Ang restorative ay lahat ng hakbang sa replant at magparami ng matatag na coral,
at tulungang pagilingin ang mga lugar na pwedeng pagalingin.
Parang komplikado.
Medyo. Mabuti, may mahuhusay na ecologists ang gumagawa araw-araw.
-Alam mo kung anong simple? -Ano?
Ang maiingat na bagay para mapigilan ang pinsala,
tulad ng 'di pagkakalat, alamin kung saan nanggagaling ang pagkaing-dagat.
At syempre ang pagbabawas ng CO2 footprint.
Magagawa ko 'yon.
Coral, kailangan ko na umahon. Salamat.
Walang anuman. Kita tayo!
Unang halimbawa ng restorative healing sa Great Barrier Reef ay dito mismo sa AIMS.
Ipapakita ni Dr. Carly ang bagong pamamaraan na tinatawag na coral seeding.
Sobrang excited kami na makita ang ginagawa niyo para mapatibay ang reef.
Naka-focus kami sa paggawa ng tool kit
para makatulong sa pag-recover ng reef sa hinaharap. Isa ito sa mga 'yon.
Ito ay bahagi ng tinatawag naming coral seeding.
Ang sinusubukan namin gawin ay makapagparami ng corals
sa reefs tulad ng pagkakalat ng buto sa gubat na kailangang mag-recover.
At gagamitin natin 'yon sa dito sa mga
tinatawag na settlement plugs at itatanim ito sa reefs.
Sa bawat plugs ay may halos 10 hanggang 15 coral babies na lumalaki.
Nagtagumpay na kayo sa kahit ano rito?
No'ng nakaraang taon, nakamit ang 25 porsyento ng survival rate, nakakatuwa na.
Kahanga-hanga.
Gusto niyo magbasa ng kamay at tulungan ako maglagay ng corals sa device?
-Oo. Oo naman. -Oo. Ayos.
May mga upuan sa ilalim. Hatakin niyo na lang.
-Kaunting booster. -Whoa.
Oo, ayos 'to. Salamat.
Ang gagawin ko ay
iaabot sa inyo ang ilang device components at ilang plugs.
At pagsasamahin sila. Hawakan ito sa ilalim o sa gilidd.
-Zac? Ito ay… -Ipapasok sa tatsulok na bahagi.
Ang 'di alam ni Darin ay nagkakarera kami sa paggawa nito.
Ang huling makakapag-ayos ng seeding device ay tatanggalin.
Uulitin ko ang panuto.
Ang huling makakapag-ayos ng seeding device ay tatanggalin.
-Pwede mo-- -'Yong akin perpekto, walang kahirap-hirap
-'Yong sa'yo ang tagal-- -Pinagbibigyan lang kita.
Ang ideya ay mag-breed ng strains ng coral na kaya mabuhay sa maiinit na temperatura,
at itatanim ang buto ng bagong coral sa napinsalang bahagi ng reef.
-Ayan. -Tapos na ako.
-Oo. -Mahusay.
Ang seeding devices ay nagbibigay-espasyo para lumaki ang batang corals.
Kapag naitanim, ang devices ay makakatulong para maging matatag
at protektahan ang corals mula sa predators.
Ang ginagawa niyo ay dapat ipagdiwang
dahil sinusuportahan nito ang ecosystem
literal na mula sa kailaliman ng karagatan, pataas.
Ang magagawa ng tao kapag magbabakasyon
kung saan may reef, napakaraming citizen science projects kung saan pwede magmasid
at mag-ulat sa nakita habang sumisisid.
Maliit man itong nagawa nila,
pero nagbibigay ito ng maraming impormasyon sa researchers.
Tulad ng sinabi ni Dr. Carly, ang pag-search online
sa citizen-based coral monitoring programs sa buong mundo
para sa gustong tumulong.
Para sa'kin, exciting ito.
Sa hinaharap, tingin ko ay magdidiwang tayo sa pagkapanalo.
Kahanga-hanga. Salamat.
-Ikinagagalak ko. -Kahanga-hanga.
Ang coral seeding sa AIMS ay simula pa lang
ng isang restorative process.
May isa pang hakbang sa pag-restore sa reefs na ilang taon na nagaganap.
Kami ay nasa Cairns,
isang tourist hot spot, pangunahing port at bakasyon mula sa Barrier Reef.
Sasakay kami ng catamaran sa halos 17 mila sa dagat.
Tapos sasakay kami sa maliit na tender boat para sumakay sa Marine World pontoon.
Ito ang huling destinasyon, ang Marine World pontoon, kung saan may mahika.
Ito ay joint venture ng mga pribadong kompanya, unibersidad,
at mga nagmamalasakit,
lahat ay kumikilos para mailigtas ang Great Barrier Reef.
At kikilalanin natin ang rock stars na nandito para gawin ito.
O baka reef stars.
Welcome sa Marine World.
Ang gagawin natin ay magtatrabaho sa tinatawag na reef stars.
Ito ay uri ng reef restoration technique
na ginawa ng Mars, ang kompanya ng tsokolate.
-Halos 10 taon na nakalipas. -Talaga?
-Oo! -Astig.
Nakakainteres, ano?
At literal na paggamit ito ng piraso ng mga bakal
na binalot sa buhangin o limestome tulad nito.
-Dinidikit namin ang coral dito. -Astig.
Ilalagay sa tubig
at tutulungan natin mag-restore sa bahaging nadurog ang coral rubble
na pwedeng resulta ng bagyo, sa blast fishing,
at pwede rin ang climate change.
'Yong lugar na pupuntahan ay ang lugar na napinsala
ng Bagyong Yasi halos 10 taong nakalipas.
At kapag may corals at coral reefs, natural silang nakakarecover.
Pero may ilang lugar na matindi pinsala ng bagyo,
at naging malaking rubble bed.
May maliliit na coral fragments na gumagalaw sa tubig,
at 'di sila nabubuhay maliban kung may makakapitan sila.
Ngayon, ano ang-- Kayo ni Zac ay aalis at…
Oo. Mangongolekta kami ng coral fragments.
Ang hahanapin natin ay corals of opportunity.
Ang hahanapin natin ay kasinlaki ng pagitan ng hinlalaki at hintuturo.
Mayroon kami rito na maipapakita sa inyo.
'Yong hindi na nakakapit sa aktwal na coral.
-Aani ka pala. -Mukhang masaya.
Oo. 'Di ko pa 'to nagagawa.
Maghihiwalay kami ni Darin. Ilang taon na ako sumisisid.
At mamaya na namin gagamitin ang scuba gear ni Darin.
Kailangan niya manatili para makita ang paghahanda ng reef stars.
Okay. Ito na.
Handa na sumisid.
Ang sayang makabalik sa karagatan.
Tingnan niyo ang coral.
Tingnan niyo ang isda.
Tingnan ang mga pating.
Iyon ay mga gray reef sharks
at karaniwan sila sa lugar na 'to.
Inaatake lang nila ang mga taong pakiramdam nila ay banta.
Kaya dito na lang ako at magmukhang hindi banta.
Naandito tayo para iligtas ang reef. Kabaligtaran ng pagiging banta.
Seryoso, nakikita niyo ba ang sukat nila?
Okay. Balik sa trabaho.
Tandaan, tayo ay naghahanap ng naputol na piraso ng coral
na halos sinlaki ng kamay ko at ikakabit ito sa reef star frames.
Ano kaya ginagawa ni Darin.
Ang Great Barrier Reef ay di lang coral o isda.
Ito ay seagrass. Ito ay mangroves.
Ito ay ang buong coastal interface
na mahalaga sa buhay ng isda na nakikita natin dito.
Sinimulan nila ang buhay nila sa baybayin. Pagdating naman sa runoff at filtering
na nangyayari sa mangroves at seagrass systems,
'yon 'yong alam natin na Great Barrier Reef.
Ang 30 porsyento ng hayop sa karagatan ay namumuhay sa reef.
Kaya napakahalaga na sila ay masigla at buhay.
Marami nang pinagdaanan ang reef.
Ang sunud-sunod na bleachings noong 2016 hanggang 2017.
Sa totoo lang, iniisip ng karamihan ay wala na ang reef, pero hindi naman.
Pero habang nagsisimula na ang mundong harapin ang climate change,
kailangan pa nating patatagin ang reef hangga't maaari.
Dalawa mangyayari. Harapin ang climate change. Global na isyu. Lahat kikilos.
At ang magagawa natin sa reef para mas mapabuti, patatagin ang reef system.
Ito ang isa sa pinakamalaking coral reef restoration programs sa mundo.
Ang installations ay napapabilis ang paglaki ng coral,
pinalalaki ang nasasaklaw ng 12 beses sa ilang buwan.
At halos nagiging triple ang populasyon ng isda. Sa nakaraang dekada,
ang diver teams ay nakapag-install ng halos 20,000 reef stars sa buong mundo,
nakagamit ng halos 300,000 coral fragments.
Tulad nito.
Heto ang maliit na piraso. Ito ang eksaktong hinahanap namin.
Shout-out kay Owen Wilson. Wow.
O baliktarin ito at shout-out kay Mom.
Ito ang halimbawa ng sea star na naitanim.
Nagsisimula na silang tumubo at nagbibigay ito ng tirahan sa ibang organismo,
at kalaauna'y magdadagdag ng biodiversity sa buong lugar.
Dadalhin namin ang piraso ng coral sa bangka, at si Darin na ang bahala.
Ang gagawin natin ay kukunin ang fragments na nandito,
pagkatapos ay ikakabit natin sa star.
-Kunin mo 'to. -Sige.
Ilalagay natin ito rito sa ibabaw.
Ang bawat fragment ay may dalawang cable ties para maikabit…
-Ang simple… -Napakadali.
Isa sa ibaba, isa sa itaas. At hihigpitan natin sila dito.
Ginagawa namin ito gamit ang kamay.
-Iniisip ko, "Paano natin ito masusukat?" -Oo.
At napakalaki ng hinaharap natin.
'Di man namin magagawa
at mapapanatili ang ganitong teknolohiya sa 3,000 reefs,
pero kapag nag-focus ka sa efforts kung saan kinakailangan,
makakatulong ka sa reefs at masisigurong matatag sila
sa mga mahihirap na pagkakataon.
Pwede mo hawakan sa itaas?
-At buhatin. -Ang star?
Ito ang pinakaligtas na paraan. Pwede mo iangat at…
Ipapakita ko kung saan ilalagay.
Oras na makabit ang coral sa frame,,
ibababa sila sa platform hanggang maging handa na silang maitanim
sa bahagi ng seafloor na nangangailangan.
Napakaganda rito sa ilalim.
Ang pagsisid ay parang pagbisita sa ibang planeta.
Wala akong timbang…
malayo sa mga tao…
at napaliligiran ng kakaibang nilalang.
Pinapaalala sa akin kung bakit mahalagang protektahan ang karagatan.
At ang sarap sa pakiramdam na maging bahagi sa pagprotekta nito.
Pero ito ay pansamantala lang at mahaba pa ang lalakbayin.
'Di ako makapaghintay na makasisid si Darin bago umalis.
Nauubusan na ako ng hangin. Oras na para umahon.
Sa pagitan ng karagatan at lupa
ay may kakaibang biome na nagpoprotekta sa coral at sa reefs nito.
Ang tawag sa kanila ay mangroves,
mga halaman at puno na nabubuhay
sa gilid ng baybayin kung saan nagtatagpo ang tubig at lupa.
Ang ecosystems tulad ng Great Barrier Reef
ay umaasa sa mangrove forests para gumana nang maayos.
Sa kasamaang palad, nanganganib din ang mangroves.
Binista namin ang pampubliko at protektadong park
para makilala ang lokal na katutubong aktibista at tagapangalaga ng mangroves
para sa mas matingnan ang napakagandang habitat.
Gusto niyo ba rito?
-Oo. Maganda araw namin. -Talaga?
-Oo. -Gusto ko 'to.
-Tayo ay nasa mangrove country. -Nasa mangrove ngayon, oo.
Sa Cairns.
At umuulan pa rin. 'Wag mag-alala.
Gusto ng cameras 'yon. 'Di ba?
Ano ang kahalagahan nito sa mob niyo, ang mangroves at ang reef?
Sa kultura ng Aboriginal, katutubong kultura, dito sa Australia,
nakikita namin ang kultural na koneksyon sa pagitan ng dalawa.
-Oo. -Okay?
'Yong isa ay pwedeng ang bunso
ang mangroves. At ang kuya naman ay ang reef.
Anong gumagana at hindi sa epekto ng kapaligiran sa
estado ng mangroves ngayon?
Ang mayroon ay ang epekto na gawa ng tao.
'Yong pagkasira ng habitats.
Ang halimbawa ay pagtanggal ng mangroves para sa lang sa car park.
Tanggalin ang mangroves at magiging tigang ang lupa.
-Maraming sediment ang inaagos. -Oo.
Ito ay direktang umaagos sa water system, at dinadala ito ng tubig sa reef.
Mas maraming polusyon na gawa ng tao, ang resulta'y napupunta sa karagatan.
-Diretso sa reef. Oo. -Oo.
Ang mangroves, kailangan nila ng tubig-tabang at tubig-alat din.
'Di lang ito umaasa sa tubig-alat. Kailangan din ng oxygen.
Sila'y talagang environmental na puno.
Nagpapanatili sila ng ligtas na hangganan sa pagitan ng lupa at karagatan.
Nagkataon din na ang paliparan ay, "Magtatayo tayo ng mangroves dito."
Dahil sinisipsip ng mangroves ang kanilang carbon emissions.
-Nakakainteres. -Oo.
Marami silang nakukuhang CO2 kahit nandito lang.
Gaano karaming CO2 ang kinakain ng mangroves versus--
Mas marami ng 20 porsyento sa normal na puno.
Sa ginagawa namin, naaapektuhan ang kabilang bahagi ng mundo
o sa kabilang bahagi ng Australia.
Vice versa. Kung anong ginagawa nila ro'n, nakakaapekto naman dito.
Ang henerasyon ko at mas batang henerasyon ay pagod na sa pagtunganga.
At 'di namin hahayaang sirain ito.
Kami ay tatayo at gagawin ang makakaya.
Dahil gusto kong mag-iwan ng maganda sa mga anak ko.
Gusto kong makita at malaman nila na,
"Ang tatay ko ay ginawa ang parte niya sa pag-aalaga ng mangroves,
at napupuntuhan ko ito at nakikita ang reef. Nakikita ko ang mga isda,
pati na rin ang naggagandahang coral."
Tingin ko kapag pinag-isipan natin
ang mayroon sa Indigenous… iiwan natin ito sa susunod na henerasyon.
-Pwede na magsimula. -Pwede na magsimula.
Magandang oras para magsimula.
At doon, sisimulan na natin ang tour show.
Tingnan natin itong boardwalk.
Bago kayo dumating, tuyo pa rito.
Dahil sa ulan na kakatapos lang,
lahat ng tubig ay napupunta na rito.
Iyon din ang kahalagahan ng manngrove systems at mga ugat
na nakapalibot, hinahawakan nila ang tubig sa lupa,
at napapakinabangan din ng mga halaman.
-Kasi didretso ito sa dagat. -Didiretso sa dagat, oo.
Kung napansin niyo habang naglalakad kung gaano ito kasiksik,
ito ay ibang species ng mangrove.
Ngayon ay dito naman tayo at makikita niyo na ang mga puno rito ay
magkakadikit, mas tuwid na uri ng puno ngayon.
At ilang species ng mangroves ang mayroon?
Lahat, mayroong 42 species.
Insert Dagobah system joke dito.
"Ilayo, ang iyong armas."
Tingnan niyo ang ilan dito? Ito ay ibang species ulit.
Nakikita niyo 'yong matutulis na sanga na patayo?
-Oo. -Sila ay breathers.
Astig.
At ang pakinabang ng breather ay?
Para malanghap ang oxygen. Parang snorkel nila.
Tulad ng mask natin kapag nag-snorkel sa reef,
may sarili din silang snorkel.
-Ginagaya natin ang mangroves. -Oo!
'Yong mga nandito… Ito ang dahon. Okay?
Maaaring 'di niyo makita ngayon pero iyan ang dahon sa mga puno dito.
Ang manyayari, kapag may putik,
ilaglag mo at tingnan ang pagtayo nito.
-Uy! -At sila ay nakatanim na ngayon.
-Nagtanim kami. -Nagtanim kayo.
Opisyal na nagtanim ako ng mangroves.
Tingnan mo pagkakapili-pilipit nila. Mukha itong Mordor.
-Good luck sa paglakad do'n sa gabi. -Oo.
-Kailangang masanay. -Grabe ro'n.
-Iba ito kung saan tayo nagsimula. -Mas maputik, ano?
Mas amoy niyo ang amoy ng mangroves.
Napakagan-- Gusto ko na umuulan din.
Sila, ayaw.
-Ang ganda, 'di ba? -Napakaganda.
-Ito ay-- -Oo, ayos dito.
Pinapalayo ang mga lamok.
Tingin ko ang pagpunta dito sa bansa
at makita ang ilang bahagi sa bansa ko,
at nakakaramdam kayo ng tropikal na pakiramdam dito.
-Tama. -May ulan. May mangroves.
At pupunta kayo sa reef para lalo mag-enjoy.
Ayos, kapatid. Salamat. Mahalaga ito sa amin.
-Tayo ay magtutulungan sa reef. -Tama.
Mula sa pagsamsam ng CO2,
sa pagprotekta sa lupa at Barrier Reef,
ang mangroves ay mahalaga sa pagpapanatili ng balanse ng buhay sa Earth.
At ang mensahe ni Jiritju ay mahalaga sa pagprrotekta ng mangroves.
Matapos ang usapan sa Great Barrier Reef,
oras na para maranasan namin ito.
Kami ay nasa northeast coast ng Queensland sa Airle Beach
para maglakbay ng 39 milya sa dagat.
Oo, ang layunin ay sumisid sa reef.
Pero ito ay isa sa "ang paglalakbay, hindi ang destinasyon," na pangyayari,
dahil gagamitin namin ito ara makarating doon.
Patugtugin ang yacht rock!
Ang astig nito.
-Pumasok na tayo sa zone. -Danger Zone.
Nasasabik ako. Halos 15 taon na akong sumisisid.
Ito ang lugar,
walang palya, bawat makakasama ay sinasabi, "Pumunta sa Great Barrier Reef."
Ibang mundo ang nandoon.
Kaya nasasabik akong makita 'yon.
Oo.
-Uy. -Morning, ginoo.
Si Peter ang aming diving instructor. 'Di pa ito nagagawa ni Darin.
-Masaya ding makita ka. -Heto kami.
Malapit na sa Great Barrier Reef.
-Naku. -Medyo bumalik tayo.
10,000 taong nakalipas, pwede tayo maglakad dito. Ang lahat ay lupa.
Nasa 10,000 taong nakalipas, natapos ang huling ice age.
No'ng natapos ang ice age, tumaas ang sea level.
At halos 6,000 taon nakalipas, naabot nito ang kasalukuyang level.
Bago 'yon, may bundok dito
at may bundok dito. At nandito tayo sa malaking ilog.
Habang tumataas ang sea level, natakpan nito ang mga bundok,
at nagsimulang tumubo ang corals dito.
Itong mga coral ay tumubo sa ibabaw ng nalubog na bundok.
-Astig. -Ano?
At ito'y umabot sa kasalukuyang level.
Tayo ay nasa ilog sa 10,000 taong nakalipas.
Kahanga-hanga ang coral sa Great Barrier Reef.
Narinig ko na nitong mga nakaraang taon,
maraming tao ang pumupunta sa reef,
narinig na masama ang kalagayan nito,
at ngayon ay nakikita nila ang malusog na brown na coral,
dahil brown ito, akala nila, "Patay siguro. Kulay brown ito."
Nasanay ang mga tao sa coral sa video o postcard--
-Na kulay bahaghari. -na matitingkad.
Dahil hindi bibili ang tao ng postcard kung kulay dumi ang coral.
Gayunpaman, 'di ko sinasabi na walang ginagawang masama sa karagatan.
Labis na pangingisda. Maraming plastik.
Pero tingin ko ay 'di ito lumalala.
Kahit saan tumingin, makakakita ng bago.
Magkakaibang species.
Maraming isda rito at siguradong mag-eenjoy kayo.
Dito ang bago naming tahanang malayo sa bahay sa mga susunod na araw.
Ano 'yon? Waterworld? Nando'n si Kevin Cosner ngayon?
Mukha nga itong Waterworld. Tingnan mo.
Ito ang Reefworld,
lumulutang na tatlong palapag na pontoon sa Hardy Reef.
Wow.
Uy!
Ang susunod na bahagi ay ang gantimpala, ang icing sa cake ng episode.
Magdamag kami ni Darin na mananatili sa reef.
Hindi sa reef. Sa loob ng reef.
Sa ilalim. Makikita niyo.
Pwede ka matulog sa deck,
sa ibaba, isang hotel experience, 4 na metro sa ilalim ng tubig
garantisadong pinakamagandang kwarto na may tanawin.
Welcome sa Reefworld. Medyo matarik dito.
-Humawak lang sa handrails. -Oo.
Ayos.
-Whoa. -Wow. Para tayong nasa spaceship.
-Ano? -Naaalala ko bahay ni Troy McClure.
Uy, buddy.
Ngayong gabi, kasama ko matutulog ang isda pero hindi sa Mafia na paraan.
May blue light sa ilalim, naaakit sila dito sa gabi.
Ang mga bintanang ito ay hindi soundproof,
maririnig niyo ang isda pero iyon ang pinakamainam,
ang marinig ang kalikasan sa gabi.
Ang mga bintana ay two-way, makikita natin ang isda, gano'n din sila,
pero may pagitan pa rin.
Marami na siguro silang nakita.
Nagkwento nga sila sa akin.
Naku.
Kami ay bumangon na kasama ng araw at naghahanda sa pagsisid.
At bumili ng ilang souvenirs.
Hello, mga ginoo. Kumusta?
-Ayos. -Ayos lang.
-Tayo ay… -Lulubog na sa tubig?
isusuot natin itong black rubber bago lumusong.
-Ayos. -Ayan ang suit.
-Mayroon para sa'yo. -Para sa'yo.
Oras na para magsaya.
Medyo masikip ito.
Kamukha natin ang The Life Aquatic.
Pwede mo ba isara, baby?
Oo naman, honey.
Ang ganda mo, sweetheart.
Darin, ang laki ng katawan mo.
Ikaw ay pumped up.
-Pumuputok ka sa suit. -Excuse sa sukat ko.
-Komportable? -'Di masyado.
Nakita mo ba pinagkasya ko sarili ko?
Tara na, mga ginoo.
Nagsimula kami sa scenic cruise sa tinatawag na Whitsundays
para makapunta sa dive spot sa Hardy Reef.
Habang ang maalat na hangin'y umiihip sa mukha at buhok ko,
ang pag-asa ng karanasan ay nagwawala sa loob ko.
Palagi ako ninenerbyos bago sumisid.
'Di ito takot,
parang malusog na respeto sa katotohanang tulad ng paglipad,
ang paghinga sa lalim ng tubig ay 'di natural sa tao.
Ang konsensya ko'y nagsasayaw sa pagitan ng pag-iingat
at kumalma para ma-enjoy ang pagkakataon.
Sinabi ni Darin na handa siya, pero 'di niya alam ang papasukin niya.
At ako rin siguro.
Heto na kami!
Napakaganda nito,
sa puntong parang hindi na ito totoo.
Nakakita na ako ng 'di mabilang na larawan at videos. Pero iba pa rin ang karanasan.
Kaya ito ang pinakamagandang dive location.
Ang reef ay sagana sa buhay.
Malalaking schools ng isda
sa 'di mabilang na uri, hugis at kulay.
'Di ko alam kung ano ito pero ang astig nito!
Hahawakan ko ito, bahagya lang.
Hawak.
Totoo na ang corals ay medyo brown sa ibang bahagi. Pero hindi sila patay.
At sana ay lumago sila ng mas matibay.
At doon, nagpapasalamat ako sa lahat ng nakilala namin,
'yong mga walang kapaguran sa
pagligtas ng Great Barrier Reef at sa nagpapatuloy.
At walang ideya si Darin kung gaano siya kaswerte.
Sa reef na 'to, bilang una niyang dive, alam kong nagustuhan niya ito.
Habang buhay kong sasariwain ang karanasang ito.
Ito ang isa sa pinakaastig na karanasan ko sa buhay.
Oo!
Kahanga-hanga iyon.
-Kumusta ang una mong sisid? -Pare! Ano ka ba.
-Mahusay. -Kahanga-hanga 'yon.
Nagawa natin.
Naku.
Ilan sa mga isda ay lumapit sa amin na parang tuta.
-Oo. -Ito ay parang…
-Tuta? Napakalaking aso no'n! -Malaking isda.
Mas malaki sa mga asong nakita ko. Parang 300-pound na aso.
Ang makita at mahawakan sila at mag-chill.
Hinawakan mo talaga 'to?
-Oo. -Dapat mong ipasuri 'yan.
Astig, pare. Seryoso…
'Di ako makapaniwalang nakita mo 'yon sa unang dive.
-Oo. -Ayos ba?
Oo.
'Di kapani-paniwala. Iyon ay,
'di pa ako nakakita ng buhay na buhay na coral
at napakaraming kulay at…
-Ayos 'yon. Mahusay, D. -Oo.
'Di ako makapaniwalang na-tsek mo 'yon sa listahan ikaw na maswerteng loko ka.
Ang pagsisid sa Great Barrier Reef ay dream come true.
At masayang makita ang nagawa rito para mailigtas.
Pero sa parehong oras, tulad ng mga karagatan sa Earth,
ito ay nanganganib sa climate change, polusyon at labis na pangingisda.
Ang hinaharap ng coral reefs at sa lahat ng buhay sa karagatan
ay hindi pa alam.
May pagkakataon sa pagkalunas.
May kakayahan tayong ayusin ang reef nang paunti-unti,
na posibleng baligtarin pa ang tila hindi na maiiwasan.
Pero nananatili ang katanungan,
mababawasan ba natin ang mga gawaing nakagawa ng pinsala?
Oras lang ang makakapagsabi. Hindi ko alam sa susunod
kung kailan ko ito mauulit,
kaya titingnan ko ito ulit ng isa pa.
Later.
ANG DOWN TO EARTH TEAM AY KINIKILALA ANG TRADITIONAL OWNERS
NG MGA LUPA SA AUSTRALIA.
IGINAGALANG NAMIN ANG ELDERS SA NAKARAAN, KASALUKUYAN AT HINAHARAP
DAHIL HAWAK NILA ANG MGA ALAALA, MGA TRADISYON, ANG KULTURA
AT PAG-ASA NG ABORIGINAL AT TORRES STRAIT ISLANDER NA MGA TAO SA BUONG BANSA.
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni: Raven Joyce Bunag