ISANG SERYE MULA SA NETFLIX
Ang butterfly effect.
Katulad ng sinasabi,
ang pagpagaspas ng pakpak ng insekto
ay pwedeng magdulot ng pangyayari
na kalaunan ay nakakaapekto sa kabilang bahagi ng Earth,
na nakakaipon ng sapat na hangin para magdulot ng buhawi.
Sobra ba? Siguro.
Pero imbes na isang paruparo,
isipin niyo ang epekto ng ilang bilyong paruparo.
At imbes na paruparo,
isiping epekto ito ng higit sa dalawang bilyon na tao
na nagtataas ng CO2 levels sa atmospera ng planeta
ng higit sa daan-daang taon.
Isa sa hindi kilalang pinsala sa pagtaas ng temperatura ng Earth
ay nandito sa maliliit na isla
sa northeast coast ng Australia.
Ang sea levels ay patuloy sa pagtaas
at ang pagbaha ay lumala na ang ibang isla ay lumubog na.
Habang ang mga residente ay wala halos
inaambag sa pagtaas ng CO2 sa mundo,
isa sila sa pinakananganganib sa epekto nito.
Maswerte kami at naimbitahan kami
para tuklasin ang isa sa maliit na isla rito at matutunan ang lahat,
mula sa sinaunang kultura hanggang sa mga beach,
at ilan sa pinakamainam na pangingisda.
Maghanda na at isuot ang seat belts.
Ang paglalakbay…
ay magsisimula na.
Sisimulan namin ang umaga namin sa Melbourne
para maranasan ang unang Torres Strait dito mismo sa mainland.
Ito ay pagmamay-ari ng Indigenous na restawran na ang tawag ay Mabu Mabu.
Ang head chef at may-ari na si Nomie Bero ay ipinanganak at lumaki
sa isa sa isla na malapit sa susunod na destinasyon.
Narito tayo para makakuha ng pananaw
at matuto mag-bake ng sikat niyang tinapay,
na recipe ng pamilya mula sa Torres Strait.
-Welcome. -Salamat.
-Gagawa tayo ng damper. -Ayos. "Dampa".
Kinalakihan ko ito.
'Di na magluluto sa oven sa ilalim ng lupa dahil may teknolohiya na tayo.
-Pero susundin pa rin ang tradisyon. -Tara na.
Magdudumi tayo. Lalagyan ng harina ang mangkok natin.
Sasamahan din natin ng roasted pumpkin.
-Ilagay sa mangkok. -Wow.
Isang dakot lang.
-Ayan. Ilagay mo. -Ayos ito.
-Ididiin natin… -Oo.
ang kalabasa sa harina.
Ano ang "mabu mabu"?
Ang ibig sabihin ng "mabu mabu" ay "kain na".
-Parang "tara, kain." -Oo.
-Bon appétit. -Bon appétit.
Kunin ang dough tulad nito, papunta sa may harina rito.
Direkta akong bumibili sa mga magsasaka.
-Oo. -Iniiwasan ko ang pumapagitna kung maaari.
Karamihan sa tauhan ko ay Indigenous,
kasi naaalala ko noong una ko sa industriya, ang hirap.
-Ito ay passion project para sa'yo? -Oo.
Naipapakita ko sa ibang Indigenous na negosyo na bahagi ko rin.
Ang ganda ng sa'yo. Zac, masyado ka madiin.
Hindi maganda? Okay, palagi akong madiin.
Dahan-dahan lang.
Dahil taga-isla ako, gagamit tayo ng dahon ng saging.
Ayos!
Papainitian natin ang dahon.
Para makuha ang langis nito, mailabas ang flavor nito.
Nasa modernong kusina tayo, pero gagawin natin
ang paggawa ng damper bread, ilang libong taon na nakalipas.
Nakikita niyo kapag inilagay, ang langis ay lumalabas agad.
-Kaagad. Tingnan niyo! -Pwede niyo na ilagay ang inyo.
Biglang nagbago kulay.
Ang langis mula sa dahon ay mahalagang bahagi sa proseso.
Ibabalot sa dough kapag isinalang…
Ilatag ang dahon, sa baba ang makintab.
ang dahon ang magbibigay ng lasa sa crust ng tinapay.
Ilagay ang tinapay sa gitna.
Ibabalot natin ang gilid
at ipapasok sa ilalim, parang loaf.
-Tama ba? -Hindi na masama.
Sa tradisyon, ang tinapay ay ibabaon sa lupa na may nagbabagang uling,
pero gagamit tayo ng oven.
Gawang-kamay pa rin ito na may modernong paraan. Samantala…
Ayos.
aalamin natin ang pagkabata ni Nornie sa Torres Strait.
May grupo ng mga isla. At iba-iba rin ang diyalekto.
Ang akin ay Meriam Mir.
-Meriam Mir. -Meriam Mir.
-Magaling! Mahusay na pagbigkas. -Ayos.
Ang "mabu mabu" ay lenggwahe ng Meriam.
Ayos.
Ang pangunahing totem namin ay gecko,
o ang wanpun, at beizam din, o ang pating.
Natutunan na natin ang tungkol sa totems, ang ispiritwal na koneksyon sa hayop
at responsibilidad na alagaan sila.
Ang pamamaraan na 'yon sa ecosystem ay isa ring halimbawa
kung gaano kaganda kultura nila.
-Ano ang ipinahihiwatig noon? Ang wanpun ay
sagradong hayop kasi sinasabi nito kung may bibisitang tao.
Kapag narinig mo ito, ito ay masama o maganda.
At ang mga pating ay parang…
Hindi namin sila kinakain.
'Di ako kumakain ng flake. 'Pag sa fish and chip shop,
umorder ka ng fish and chips, bibigyan nila kayo ng pating.
-Talaga? -Ang flake ay pating.
-'Di ko alam 'yon. -Oo.
Totoong. Sinabi sa pag-aaral na ang Australian fish and chips
o flake fish ay madalas na shark and chips.
Dahil sa labeling practices,
ang species na ibinebenta ay maaaring endangered.
Mas mainam na chips na lang.
Kung ayaw mo kumain ng pating
kailangan mo manghingi ng ibang isda na mayroon sila.
Masaya akong malaman 'yon.
Oo. 'Di ito mabuti.
Mahal ko ang mga pating.
Bahagi sila ng kultura, lahat ng pagkain namin ay mula sa dagat.
'Di pwede sumobra ang pagkuha, dahil babalik ka para mangisda ulit.
Parang circle of life ang nando'n.
Sobrang multikultural, 'di kami galit sa kahit sino, alam namin makisama sa lahat.
-Pupunta kami sa Torres Strait. -Oo.
Sabik na ko makita ito.
Kung gano'n, mas lalo akong nasabik pumunta.
'Yong mga tattoo mo ba ay Indigenous spices?
Oo. May malasa at matamis na bahagi.
-May malasa at matamis na bahagi. -'Di ako nagulat. Ayos 'yan.
Ang kausap niyo ay malasa o matamis na bahagi ko.
'Di ako magpapatattoo hangga't wala akong paliwanag na tulad ng sa'yo.
Saan ito gawa?
Ito ay gawa sa butter at golden syrup.
Ang golden syrup ay parang ang Australian syrup.
Parang molasses.
-Okay. -Para itong tubo.
-May vegan butter ka rin? -Oo.
-Ayos. -Oo.
-Vegan butter lang gamit namin. -Astig!
-Wala kaming ibang ginagamit na butter. -Gusto ko 'yon.
Vegan butter lang ang kinakain ko kahit hindi ako vegan.
Oo.
Mahilig ako sa karne. Sorry.
-At isda. -Ayos ang!
Oo.
Ang taga-isla ay 'di pwede maging vegetarian. Sorry.
Ayos lang.
Biro lang. May taga-isla na vegetarian din.
Dito lang sila nakatira.
Umalis sila sa isla.
Umalis sila--
-Oo. -Naku…
Parang Darin roast.
'Di kailangan humingi ng tawad.
Pero marami kaming tagahanga na vegan, kasi marami akong
ginagawa sa yam at iba't ibang gulay.
'Di naman sa pagiging damper sa sitwasyon, pero dapat ba natin tingnan ang damper?
Oo. Gusto ko 'yon.
Ayos.
Kanina mo pa ba 'yon iniisip?
-Tama! "Kailan ko kaya ipapasok?" -Hindi!
-Hindi. -"Kailan ko kaya masasabi?"
Seryoso, luto na ang damper bread. 'Yon lang alam ko sa baking,
kapag naaamoy mo, luto na at ang bango nito.
Maaamoy mo na ito.
Ang dahon ng saging.
Hindi na masama sa unang subok.
Ang ganda ng crust mo.
-Oo. -Tingnan niyo.
-Wow. -Hindi na masama.
Sinubukan ko.
'Yan ang sa'yo.
-'Di ito tungkol sa diyeta. -Mabuti. Salamat sa permiso.
Pahiran ito.
-Ganito karami? Kaunti pa? -Pwede na 'yan.
Ready, set… Tikman niyo na.
Napakasarap nito. Thank you.
Ang pinakamasarap ay ibinabahagi ito sa ibang tao, lagi ko sinasabi.
-Napakasarap nito-- -Ayan.
Ano masasabi mo Zac? Ano masasabi mo Darin?
-Mabu mabu! -Mabu mabu!
Uy! Oo, kumuha kayo.
-Maraming salamat. -Ayos talaga. Oo.
Ang problema lang kapag ganito niyo kinain ang damper, makakamukha niyo kami.
'Di lang ito basta nangyari.
Busog na ang tiyan at isi namin,
handa na kami umalis sa mainland Australia para sa main course ng paglalakbay,
ang Torres Strait Islands.
Ilang eroplano ang sasakyan para makarating.
Ayos lang naman sa akin, pero mas gusto ko ang mas malaking eroplano.
Habang lumiliit ang eroplano, ang anxiety ko naman ay nadadagdagan.
Buti na lang 'di 'yong maliit ang sasakyan.
'Yong katabi pala. Ayos.
Diyos ko.
-Ayan. -Thanks, Ma.
Oo. Handa na lumipad.
Ligtas na ako.
Alin kaya dito ang menu.
Tatanungin ko na lang ang flight attendant.
Alam ko. Walang flight attendant.
Aalisin ko ang nerbyos sa DC comics na joke.
Narinig ko na may grupo ng malalakas na mandirigmang babae
na nakatira sa isla.
-Talaga? -At hindi sila umaalis.
Pero kakaiba. 'Di mo sila makikita nang mata lang ang gamit.
Parang may portal-- Ibang dimensyon na bagay.
-Ginawan ito ng pelikula. Oo. -Talaga?
Wonder Women ba?
'Di magagamit ang footage na ito.
May iba pa bang ninenerbyos?
Wala!
Oo!
Nanginginig ang pakpak. 'Yong isa hindi, 'yong isa oo.
Naku.
Tingnan mo.
Hindi lahat ay pwede sa 'gram, Darin.
Ang Torres Strait Islands ay grupo ng halos 250 na maliliit na isla
sa hilagang baybayin ng Australia, timog ng Papua New Guinea.
SA 250, halos 18 isla ang may nakatira.
Bibisitahin natin ang Masig o kilala bilang Yorke Island.
Maliit lang ito. Halos higit kalahating square mile ng lupa
na nakatayo sa malinaw na asul na tubig sa Torres Strait.
Habang iilang isla lang ang may imprastraktura para sa kaunting turismo,
ang pagbisita sa Masig ay kailangan ng permiso mula sa local at regional council,
na syempre, mayroon kami
Kung makakarating man kami ro'n
Palaging magandang senyales kapag may isang propeller ang eroplano.
Kasi kapag kailangan mo ng backup, wala nito.
Mas gusto ko kung may dalawang propellers sa eroplano.
Ang sayang makita ang isang hilaw at hindi nagagalaw na kalikasan.
Tingnan mo ang maliit na isla, nagbibiro ka ba?
Isang biyaya na makapunta tayo sa lugar na hindi tumatanggap ng turista,
at sana, syempre, maipagbigay-alam natin ang nangyayari sa kanila.
Pero ikinagagalak ko na buong crew ang makakapunta,
'yong mga tao ay lalapit sa atin, ibabahagi natin ang kuwento nila…
'Di ba 'yon naririnig ni Darin? 'Di ibig sabihin ay luto na ang fries.
Ano 'yon?
Babala ba 'yon?
Ang lakas ng tunog.
Parang 'di maganda tunog.
Ito ba ang islang pupuntahan natin?
-Pare, grabe. -Grabe.
Uy! Kumakaway sila!
-Talaga? -Oo.
Iyon ay…
-Diyos ko. -Diyos ko.
Mahusay, piloto!
Nagawa namin! Sinabi ko nang wala dapat ipag-alala.
Ang kuwento ng Masig ay komplikado, pero matututunan natin.
Habang tumataas ang dagat, ang maliliit na isla na ito ay pwedeng lumubog,
at mawawalan ng tirahan at kultura ang mga taong ito.
Ang pangunahing industriya'y pangingisda
at pangalawa ang trabaho sa gobyerno para sa imprastraktura
para sa halos 270 katao rito.
Napakaliit lang nito,
at kailangan pumunta ng estudyante sa ibang isla o mainland sa high school.
Karamihan sa nagtapos ay lumilipat na sa ibang lugar.
Habang ang climate change ay naaapektuhan ang isla,
ang mga lokal ay umaasa sa gobyerno at sa buong mundo para iligtas sila.
'Pag ang mga tao'y inilipat, gano'n din ang pamana nila,
at ang kasaysayan ng anim na henerasyon ay aanudin lang sa dagat.
Karamihan sa Masig ay asa ten feet above sea level.
Habang paunti-unting umaakyat ang level kada taon,
ang lugar sa panghuhuli ng pagkain o agrikultura
ay 'di na mapupuntahan.
Ang mga nakapalibot na komunidad ay nakalubog na.
Sila ay halos walang ginawa para mag-ambag
sa climate change,
pero sila ang maaapektuhan nang matindi,
at baka sila na ang huling henerasyon na titira dito.
Kamiy dumating sa galak sa imbitasyon
at umaasa na matututo sa kahanga-hangang Torres Strait Islanders.
Ang Masigal ay tinatanggap kayo sa aming isla.
Bahagi kami ng Kulkulgal nation. Ikinararangal namin na nandito kayo.
-Thank you. -Thank you.
Inom.
Sa pagtanggap.
Uy, guys. Welcome, ako si Fraser.
Zac, nice to meet you, bala.
Siya si Fraiser, ang ating cultural liaison at host.
Ang mga lokal na bata ay naiintriga.
Purihin ang Diyos.
Okay, welcome, guys. Maging komportable kayo.
Excited akong makapunya rito.
Nararamdaman ko ang vibe. Kumalma at mag-relax.
Ayos 'to. Halos buong isla ang sumalubong sa amin.
Ang cute ng lahat.
Gutom at pagod mula sa'ming paglalakbay,
sumama kami sa elders at councilors para sa pagdarasal
at salo-salo sa pizza. Para akong nasa bahay.
Parang reunion sa pamilya na 'di pa namin nakikilala.
Sinabi ni Fraser na lahat ay magkakakilala at maraming magkakaugnay.
Isa itong napakaliit na komunidad at mararamdaman mong lahat ay magkakalapit.
Nakilala namin ang isa't isa, nagtawanan, nag-usap,
at nag-eenjoy sa pagkain habang lumulubog ang araw.
Ang pagtaas ng dagat ay 'di lang ang banta sa Masig.
May pandaigdigang problema rin.
Ano ba ang nagsasanhi sa pagtaas ng dagat?
-Howdy. -Hello.
Matagal na ang uri ko rito.
-Ipapakita ko sa'yo. -Okay. Sandali.
Ayaw ko ang paglipad.
Habang nagiging mas industrialized ang tao,
nasaksihan namin ang nakakaalarmang pagtaas ng level ng carbon dioxide.
Ang mataas na konsentrasyon ng greenhouse gases ang nagkukulong ng init sa atmospera
na nagpapataas ng temperatura sa daigdig,
ang kapalit, ang init ang nagpapataas ng sea levels. Pero heto kasi 'yon.
Ang 55 porsyento ng CO2 sa mundo ay galing lang sa apat na bansa,
at ilan sa bilang na 'yon,
hindi nito katimbang ang porsyento ng populasyon nila.
Ang problema, ang epekto ng apat na bansa na 'yon
ay ramdam sa buong mundo
sa uri ng matinding panahon, nanganganib na agrikultura,
pagtaas ng dagat at iba pang alalahanin.
Naiintindihan mo ba ang sinasabi ko?
Naku.
Tandaan, hindi iyon nangyari nang magdamag lang, gano'n din ang solusyon.
Tama, 'di pa huli ang lahat para kumilos.
Kung mababawasan ang carbon emissions hangga't maaari,
humingi ng pagbabago sa mga namumuno,
mapapabagal o mapipigilan ang epekto ng climate change.
-Salamat sa lipad. -Dahan-dahan lang. At thank you.
Pamilyar ang tunog ng ibon.
Kinaumagahan, naghanda kami para maranasan ang pangunahing industriya ng Masig
at magandang gawain,
ang pangingisda.
Pero 'di ordinaryong pangingisda. Ito ang sikat na export dito.
Sa States, ang tawag ay lobster at dito ay kilala itong cray.
-Hello, balas! -Hello, bala.
-Si Uncle Ned at anak niyang si Ned. -Hello, bala.
-Handa na? -Siguro.
-Uy, bala. -UY, bala.
At isang aso.
Tingin ko ay 'di gagana.
Gusto namin makatabi ka pero 'di ka pwede isama.
Kailangan mo bumalik!
Anong punto ba na ipapakita ko ang lifeguard skills ko?
Tinanong namin kung tutulong ba kami pero sinabi nila
na ayos lang siya at wala siya sa panganib.
Ayan.
Ang pangalan niya ay Precious.
Ligtas na si Precious, handa na kaming umalis.
Mahilig ako sa pangingisda at lagi akong excited sa bagong karanasan.
Ang tubig ay asul na asul at perpekto.
Kaunti lang ang footprint ng lokal na pangingisda
at ang lugar ay walang polusyon at labis na pangingisda.
Hindi pa.
Wala akong paki sa mundo hanggang sa napagtanto ko ang mainit na tubig-alat.
At sa natutunan natin sa ladle test, kapag ito ay maalat…
Kapag maalat. May pating.
may pating.
May nakita ba kayong malaki?
Sa may wharf lang doon.
-Gaano na katagal? -Tatlong linggo.
Grabe. Akala ko taon ang sasabihin niya.
-Kapag may tubig, may… -Pating.
-Palaging may pating. -Oo.
Sabik na ako. Manghuli na tayo ng cray.
Oo.
Mabilisan lang.
Susubukan kong 'di mag-alala sa pating. Tulad sa paglipad.
Ang takot sa pating ay mind over matter, hanggang sa makakita ako ng dorsal fin.
May snorkel ba?
Walang snorkel, bala. Free divers kami. Malalaki ang baga.
Kumukuha na ang GoPro.
Heto na kami!
Ang paghahanap ng cray ay hindi madali.
Nagtatago sila sa kailaliman at kailangan mo talaga sila hanapin.
Maraming oras at enerhiya ang kailangan kaya pala ang mahal nila.
Ang karaniwan dito ay umaabot ng halos 80 dolyar.
At malalaki sila!
Sa totoo lang,
hindi ko balak na hilahin ito kung makahanap man ako.
Pero si Ned ay bihasa na.
Buti na lang at nandito siya, kundi malulunod o magugutom kami
sa paghuli ng cray.
Ang hirap hulihin, 'di ba?
Ang hirap nito.
Sobrang hirap.
Magpapahinga ako, titingnan ko kung paano ito ginagawa.
Gusto mo bumalik?
Oo, pwede. Pinapanood lang namin kung paano nila ginagawa
para alam namin kung paano--
-Oo. -Oo.
Inaaral lang, nag-oobserba.
-'Di naman sa pagod na kami, -Ang lalakas niyo.
Kaya ko siguro ang halos dalawa-- Halos dalawa, apat na oras
bago ko maramdaman ang pagod.
Para kayong isda. Tanggalin natin ang kaliskis sa likod.
Sige
Tapos na ang pahinga, Bumalik na tayo.
Si Ned at nakahanap ng ilang cray na nakatago sa coral.
Handa ka na mag-gloves, Zac?
Grabe! Ang laki niya!
Zac, may gloves ka? Isuot mo sa dalawang kamay.
Ang laki niyan!
Napakalaki!
Ang laki at ang bigat.
Anong nakuha mo, Zac?
Ako ang naatasan na dalhin ito sa bangka.
Parang higanteng facehugger mula sa Alien,
at siguradong delikado kapag nakalabas ng lambat.
-Thank you, kapatid. Ayos. -Uy, bala.
-Purihin ang Diyos. -Napakaganda.
-Mahusay. Napakasaya. -Magaling.
Ang paglangoy sa karagatan, maghanap ng cray kasama ang mga lokal,
ang makahuli ng mammoth na uri.
Ito ay isang karanasan na pasasalamatan ko habang buhay.
Pagkatapos mangisda, namahinga kami.
-Kumusta? -Darin.
Kinita kami ni Fraser para maglibot.
Ililibot ko kayo. Ipapakita ko ang maliit na bayan.
Ayos.
Ito ang Yorke Island, Masig. 'Yon ang tradisyonal na pangalan.
-Masig. -Masig Island.
-Gusto mo bigkasin, Zac? -Masig Island?
Ayan. Masig, ganito bigkasin.
Bahagi kami ng gitnang grupo ng Torres Strait.
At bahagi kami ng Kulkulgal nation.
At ang ibig sabihin ng "kulka" ay dugo.
Iisa lang ang dugo natin.
Ito ang aming komunidad at tribo, ipinagmamalaki namin ito.
Ilang tao ang nasa isla?
Nasa 250 sa kasalukuyan.
Mababa na ang bilang nitong mga nakaraang 12 taon.
Marami na ang umalis para sa trabaho, naghahanap ng oportunidad sa timog.
Ang isla ay maliit at walang tunay na imprastraktura
para suportahan ang malaking turismo.
Pero may iilang maliit na negosyo
ang nag-aalok ng bakasyon
sa maliliit na grupo.
Pwede ba ito palakihin? At gaano kalawak?
Marahil ay ito ay 'di pa nagagalaw na sustainable na oportunidad.
Magagamit ba nila ang kultura sa turismo
tulad ng sa Cooya Beach?
-Ayan. Sa gitna. -Wow!
Mula rito at alam ang mga pagsubok, ano ang iba pang pagpipilian?
Paano natin magagamit ang turismo at ecotourism sa lugar,
para makapagbigay ng mensahe at makabenta ng produkto?
'Di kami nananamantala. Gagamitin namin ito para ikuwento
ang mga hamon na ikinakaharap namin, pero ginagawa rin itong kabuhayan.
Magbigay ng oportunidad sa mas batang henerasyon para magmalasakit
at mamuhay din nang gano'n.
Malinaw na isa ito sa pinakamagandang lugar na napuntahan ko.
At nakakatawa. Tingin ko ay nabanggit mo kanina.
'Di alam ng Australians ang tungkol sa Torres Strait o kasaysayan.
Masasabi kong halos 90 porsyento ang wala masyadong alam sa Torres Strait.
Parang kabalintunaan na sa 21st century
dahil 'di lang ito kuwento namin. Ito ay kuwento ng Australian.
Pinag-uusapan ng Australians ang climate change at ang pagbabago,,
heto ang simula.
Ang mga tao rito ay nasa mahirap na posisyon.
Paano mo ipapaunawa sa lahat na mayroong maliit na grupo
na ang buhay ay apektado dahil sa ginagawa ng iba sa mundo?
Ang lupang ito ay madalang na nakalagay sa mapa.
Karamihan ay hindi pupunta rito,
at baka 'di rin makilala bilang tourism hot spot,
pero ang mensahe nila ay dapat malaman ng mundo.
Ang tao'y nabubuhay lang, 'di alam ang kahihinatnan
dahil hindi naman nila ito nakikita.
Kung ikaw ay nakatira sa siyudad, hindi mo nakikita ang erosion.
Kung ikaw ay nasa lungsod, sa CBD,
o nasa magandang apartment,
ayos lang, walang mali roon.
Pero kailangan maunawaan ng tao ang epekto
ng mga ginagawa nila sa mga lugar na mahina.
Tama.
Mahalaga na maunawaan ng tao,
at ikonekta--
Ang pagsama ro'n at kumilos ay makataong paraan.
Kailangan lang ng kuwento at sabihin para maunawaan,
"Ito ang ginawa ko, ito ang epekto sa mga taong may paki ako,
pero hindi ko alam."
-Oo. -Kakaiba ang posisyon mo rito.
Hindi pa ito natutuklas.
Hindi pa ito alam ng mga tao. Napakaganda nito.
Napakagandang isla. Marami itong maiaalok.
Kasama ang magandang intensyon, isama sila sa tamang dahilan,
ipaliwanag ang epekto at ipakita sa kanila ito,
"Ito ang nangyayari sa isla namin." Magandang ideya iyon.
Isinama kami ni Fraser sa general store. Dalawa lang ito sa isla.
'Pag 'di nila ibinebenta, 'di mo kailangan at 'di mo ito mahahanap sa iba.
Ang hapunan ko ay 'yong nahuli, si Darin ay naghahanap ng gulay.
Mag-iihaw tayo, 'di ba?
Oo. Magluluto tayo sa beach.
-Ayos. -May bibilhin ka?
-Gulay, ano, Darin? -Oo.
'Di ako makakatanggi sa saging.
Ang lahat ay dinadala rito kada linggo.
Ang mga tindahan ay subsidized ng non-profit
para ibigay ang mga kailangang bilihin sa mga remote na lugar na kagaya nito.
Nahanap ni Darin ang mga kailangan niya ngayong gabi.
-Credit card. -Thank you.
-Salamat. Eso. -Walang anuman. Eso.
Nakahanap ng makakain si Mitch. Para ibahagi sa crew, syempre.
-Ang saya niya ngayon. -Ang gingerbread boy.
-Nandito ang lahat ng fisheries namin. -Ilan ang nangingisda rito?
Marami lalaki ang gumagawa no'n. Siguro ay nasa 20 na lalaki.
-Wow. -Oo.
-Kahanga-hanga ito. -Pwede tayo lumakad sa isla.
-Pwede lumakad papunta ro'n? -Iyon.
Anuman ang itsura ng isla sa susunod na daan-daang taon,
ang mga taga-Masig ay naghahanap ng solusyon ngayon.
Kailangan namin palakasin ang dami ng pagkain, enerhiya, kalusugan, connectivity
'yon ang mga mahalaga.
Kailangan namin matiyak ang mangyayari sa bahagi ng mundong ito.
Kung hindi namin iyon tatanungin ngayon, bibiglain namin ang sarili namin.
Ang lahat ay nangyayari sa isang kontroladong populasyon.
Sa siyudad, mukhang ang lahat ay nagtutuon lang ng pansin sa isang bagay.
Mayroong polusyon at problema sa enerhiya
Pero heto tayo, ang lahat ay sabay-sabay tumatama.
-Tama, oo. -Oo.
Ito ay halimbawa ng iba pang bagay,
na na-scale sa nucleus nito
at nakikita niyo na ang iba't ibang bagay na ito
ay nagkakasama.
Oo.
Habang ang mga taga-Masig ay naghahanap ng paraan para palakihin ang ekonomiya nila,
ang potensyal ng sportsfishing at dining tourism
ay nag-aalok ng mas maraming oportunidad, basta sustainable.
-Hi, bub. -Tingnan niyo! Nandito na si Precious!
Baka mawala na si Darin nang permanente.
Ang lugar na ito ay isang paraiso.
Ang tubig ay nag-aanyaya at asul na asul.
Sa totoo lang,
ito ang perpektong oras at lugar para mamahinga kami.
Iyan ay world-class na Olympic-level na pagpadyak ng aso.
Habang nag-eenjoy sa tubig, hindi ko maiwasang maisip
kung ilang henerasyon pa sa Masig Island ang nasa abaove sea level.
Kaya pa siguro magbago ng mundo. Baka 'di pa huli ang lahat.
Dahil ang mallit na bahagi na ito ng Earth ay napakaganda.
Ang araw ay nagsisimula nang lumubog at patapos na araw namin.
Oras na para magdiwang kasama ang bago naming kaibigan, isang salusalo sa beach.
Ang main course ay ang malaking cray na nakuha namin kanina.
Nakaugalian na ang tradisyonal na pagsasayaw ng mga lalaki.
Mahalaga na maipasa ang mga tradisyon sa susunod na henerasyon
para patuloy pa rin ang kultura.
Musika, pagsasayaw, pagkain.
Parang magkakatulad lang ang pagdiriwang, saan ka man magpunta.
Ngayon, isa na lang ang natitirang gawain…
siguraduhing malinis ang lahat ng lens namin. Uy, Mitch!
Okay. Pwede na simulan ang party.
Afternoon, Pa, Tita. siya ang tito ko. Si Uncle Mike.
Nice to meet you, ako si Zac.
-INice to meet you. -Darin.
-Ikinagagalak kong makilala kayo. -Salamat sa pagtanggap.
Magtatanghal ang mga lalaki
at ipapaliwanag ni Uncle Mike ang kahulugan ng sayaw.
Iyon ay star dance, at ang bituin sa kuktura namin
ay dahil kami ay mandaragat, sa dagat kami nakatira,
at ginagamit namin ang bituin sa gabi. Ang bituin ay napakahalaga para sa amin.
-Nagsayaw ka rin nito. -Oo. Ginawa rin ito ni Fraser.
Parehas lang din ang galaw?
Oo, sila ang nagtuturo nito.
Henerasyon sa henerasyon.
-Excited na kami. -Thank you.
Bilang kultura na nakadikit sa dagat,
mayroon din silang malalim na koneksyon sa mga bituin.
Tingnan niyo ang kamay ng mga bata,
makikita niyo na hawak nila ang representasyon ng mga bituin sa langit.
Ang kultura nila ay nakapreserba sa pamamagitan ng pagkanta at pagsayaw
at ipinapasa sa bawat henerasyon
bilang oral history ng mitolohiya at mga alamat.
Astig.
Mahusay, guys.
Napakahusay.
Kayo ay all-star.
Nice to meet you. Ang galing niyo.
'Yon ang palabas. Oras na para sa hapunan.
Siya si Mikey, ang chef natin ngayong gabi,
ang pagluluto ng cray sa ibabaw ng apoy ay ginagawa
sa islang ito ng ilang libong taon na.
Ang kahanga-hanga sa pagluluto nila nitong cray at isda
ay 'di na masyado hinahanda.
Kukunin lang sa dagat, ilalagay sa apoy,
natural lang ang pagluluto.
'Di na ako makapaghintay na matikman.
-Uy. Michael, kumusta? -Kumusta?
-Mikey, Darin, Zac. -Masaya akong makita ka.
'Yong mga cray na nahuli niyo. At isda.
Maganda ba? Paano mo ito lulutuin?
Ilalagay lang sa apoy.
Lalagyan ng rack sa mga hayop. Ilalagay ang isda sa foil.
-Ang una mong nakuha? -Mas malaki na sila ngayon.
-Tingin ko siya nakahuli. -Grabe.
Okay.
-Tingnan mo. -Grabe.
Ang ganda nila.
-Ang ganda nga. -Umaabot sila ng 80 dolyar.
Wow! Ito ay magandang salusalo.
-Oo. -Oo.
Gusto niyo tikman?
Magsisimula sa appetizer na nahuli rin kanina,
isang lokal na spinefoot, isang mild whitefish.
Napakasariwa.
At sariwa ito mula sa ihawan.
Ngayon ko lang nakain ang isdang ito. Ayos.
Ayos ding malaman kung saan ito nanggaling, hindi komersyal na farming.
Galing ito dito mismo.
-Sinong may gusto tumikim? -Nasaan si Mitch? Titikim 'yon.
Alam niyong gusto nila.
Si Corey ang pinakamalapit.
Ayaw kong sirain ang flow ng eksena, kaya kakain pa ako.
Grabe. Napakasarap no'n.
At para sa main course,
ang dahilan ng pagsisid kanina, ang cray.
'Di ito nakakadismaya. Tandaan, ito ay lobsters lang.
Hindi lang lobsters, pero ang mga ito ay malaki, maganda't malambot na lobsters.
Inihaw na crustacean, ang nilayon ng kalikasan.
Grabe.
Pagkain namin araw-araw.
Wow. Kahanga-hanga 'yon.
'Di naman sa iniinggit ka.
Tingnan mo, napakalaki ng laman nito.
Oo.
Ito ay magandang tekstura na may perpektong lambot,
sapat na para ma-brine sa tubig-alat na tinitirhan nito.
Malalasahan mo ang pagkasariwa ng dagat kada kagat.
'Di rin natin pwede iwan si Darin.
Ano sa tingin mo? Kumusta ang gulay?
Kakain siya ng tradisyonal na tubers, isang gulay na kahawig ng yam o patatas.
Kumusta 'yan?
At iba pang gulay na binili niya sa tindahan kanina.
Ayos.
Mukha silang masarap.
Tingnan niyo.
Palagi akong natutuwa sa dedikasyon at ligalig ni Darin
sa sarap ng plant-based sa buhay,
at saludo ako sa pagkapit niya sa mga paniniwala niya.
Hindi niya binabali ang rule niya.
'Di ito paligsahan sa mas masarap na pagkain. Okay, oo, nanalo ako.
Ito ang panalo talaga.
Ito ay perpektong araw.
Nagpapasalamat kami na nakilala namin ang lahat dito
at sa kanilang mainit na pagtanggap.
Mike, koeyma eso.
-Thank you. -Walang problema, kapatid.
Koeyma eso.
Sumisid kayo, kaya…
Nandito ako para ipagluto kayo. Sana ay nasarapan kayo
-Thank you. -Walang problema.
-Koeyma eso. Thank you. -Ikinagagalak ko.
-Love you, kapatid. Koeyma eso. -Love you guys. Enjoy.
Ang makasama ng isang araw sa buhay sa isla sa Masig
ay once-in-a-lifetime na pagkakataon.
Minsan, gusto ng tao
na ibahagi lang nila ang kuwento nila,
at hindi nila hinahangad na sumagot ka. Makinig ka lang.
Walang madaling sagot dito. Siguro wala itong kasagutan.
Habang tumataas ang temperatura ng Earth,
balang araw, baka ang maliit na isla na ito ay lamunin na ng dagat,
at ang mga tao ay mapipilitang lumipat at magsimula ng buhay sa ibang lugar.
Kahit na mawala ang kanilang beaches at bahay,
ang mga kuwento nila, ang musika, ang sayaw at ang tawanan
sana ay maipasa sa mga susunod pang henerasyon.
Hindi ko ito naisip pero tulad ng pagbabahagi sa Earth,
tayo ay naghahati-hati rin sa mga bituin.
Sa susunod na tumingin ka sa langit ng gabi
at makita ang mga bituin sa kalangitan,
maipalala sa'yo nito ang koneksyon mo sa mga taong malayo sa'yo,
nasaan man sila.
ANG DOWN TO EARTH TEAM AY KINIKILALA
ANG TRADITIONAL OWNERS NG MGA LUPA SA AUSTRALIA.
IGINAGALANG NAMIN ANG ELDERS SA NAKARAAN, KASALUKUYAN AT HINAHARAP
DAHIL HAWAK NILA ANG MGA ALAALA, MGA TRADISYON, ANG KULTURA AT PAG-ASA
NG ABORIGINAL AT TORRES STRAIT ISLANDER NA MGA TAO
SA BUONG BANSA.
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni: Raven Joyce Bunag