ISANG SERYE MULA SA NETFLIX
Ang mga ninuno namin ay namuhay nang payapa sa lupang ito ng libo-libong taon.
Mula 1700s,
ang mga British na mananakop ay dumating na may intensyong sakupin ang kontinente
at kalaunan ay kinuha ang halos bawat piraso para sa sarili nila.
Pinoprotektahan namin ang lupa, kinukuha lang ang kailangan namin
at bumabawi sa paraan na kaya namin.
Matapos ang ilang henerasyon, ang hangin, tubig at lupa ay polluted na.
Nahihirapan magpalaki ng tanim ang lupa at ang dagat ay nasobrahan sa pangingisda.
Mas mahalaga ito ngayon
na patuloy kaming nahihirapan magka-boses sa sariling lupain,
para ipreserba ang kultura at ang ating Mother Earth.
Ito ang kwento ng ilan sa Aboriginal people sa Australia.
May ebidensya sa paninirahan ng Aboriginal sa Australia noong 60,000 taon nakalipas,
bago pa ang Kolonyal na pagkatuklas, paninirahan at pananakop sa lupain.
Katulad ng mga bansa sa mundo,
ito ay may brutal at madugong kasaysayan ng pananakop.
Habang tayo ay tumutuklas sa magandang bansa na ito,
kailangan kilalanin ang mga orihinal na tao sa kontinente
at kung paano sila mamuhay para protektahan ito.
Ang modernong lipunan ay matututo mula sa respeto nila sa balanse
sa pagitan ng mga tao at nasa planeta.
-Cheers. -At ang episode ay tungkol dito.
Pagkilala sa mga orihinal na may-ari ng lupa, matutunan ang kultura nila
at makita ang mga pamamaraan na siyang nagpoprotekta sa Earth.
Ayos. Parang babalik ako sa nakaraan.
Sa University of Melbourne, patuloy tayong matututo
sa kasaysayan ng Australia sa kapanayam na author na si Bruce Pascoe
Ang kontrobersyal na libro ni Bruce na Dark Emu ay sinusubok ang paniniwala
na ang orihinal sa Australia ay nomadic hunters at gatherers.
Sinasabi ni Bruce na ang Aboriginals ay mahusay sa konserbasyon
at magaling na magsasaka. Ang mga ideya niya ay higit pa sa mga teorya.
Ang mga proposisyon niya ay mula sa mga journal at rekord
ng orihinal na mananakop at manlalakbay.
Pakiramdam ni Bruce, bilang First People, dapat galangin ang Aboriginals
para sa mga naiambag nila sa lipunan at lupain.
Sa amin, isang karangalan ang makapanayam siya.
-Ayos 'to. -Oo.
Ikinagagalak namin na makausap ka at matuto sa'yo.
Tingin ko ay mahalaga 'yon.
Ang Australia ay bansanvg kolonyal, gano'n pa rin, at 'di nauunawaan bilang resulta.
Marami pang matututunan sa pagtingin kung paano kinaya ng Aboriginal people.
Ang mga sinasaliksik mo at ibinabahagi
ay babalik sa nakaraan para sumulong, 'di ba?
Oo. Iniisip namin na dito ang pinakamatandang nayon sa Earth.
Ibig sabihin, ang Aboriginal ay piniling manirahan
sa mga naitayong bahay no'ng 50 o 60,000 taon ang nakalipas.
Iyon ay libo-libong taon bago nila naisip na may ibang…
Oo. Mas matanda ito sa Turkey, mas matanda sa Israel.
Anong mayroon sa Aboriginal people kung ba't sila nagtagal?
Ang batayan ng gobyerno ng Aboriginal ay dapat tayo ay mas mapagkumbaba.
Dapat tingnan ang sarili bilang mga hayop.
Kaya ang Aboriginal people ay may animal totems, tree totems, plant totems.
kasi tinitingnan namin ang sarili bilang nilalang.
Ito ay ideya ng pagiging mas mataas at ang pagkuha.
Kailangan natin mag-usap at sabihing, "Ako ba ay buhay pa rin
sa susunod na 20,000 taon o papatayin natin ang mga sarili?"
Ang pag-aalaga sa Earth ay parang pangangalaga sa bahay at…
-Oo. -at napakahusay na pagtitipid.
Anuman ang gawin, dapat siguraduhing ayos lang siya. Tayo'y magiging ayos din.
Oo.
Mayroong halos 500 magkakaibang Aboriginal Nations sa Australia.
Ngayon ay nasa 2.4 porsyento na lang ng kabuuang populasyon.
Bibisitahin natin ang ilang nation at narito ang una.
Ang Cooya Beach ay magkakaibang coastal area ng Queensland
na may tatlong kakaibang ecosystems.
Beach, mangroves at coastal reef.
Ito'y magkakakonekta sa pamamagitan ng mudflats at tidal lagoons.
Nandito kami kasama mga kinatawan ng Indigenous group
ng lugar, ang Kuku Yalanji people.
Sa episode na ito, ibibigay ko ang tungkulin sa pagkukwento
sa mga kinatawan ng Aboriginal,
para marinig natin ito mismo sa kanila.
Ito si Linc Walker.
Ako si Linc Walker.
Kami ng kuya ko ang namamahala sa Kuku Yalanji Cultural Habitat Tours.
Ang kompanya ay 100 porsyento pagmamay-ari at pinapatakbo ng Aboriginal.
Ang mga bisita'y nararanasan ang kultura. Bilang mga tagapag-alaga ng lupain,
responsibilidad namin na ipasa ang kaalaman sa kultura
na minana namin ng libo-libong taon mula sa pamilya namin.
-Welcome sa Cooya Beach. -Salamat sa pagtanggap
Excited na ko.
Kayo ay nasa Kuku Yalanji. Nagsasalita kami ng Kuku Yalanji rito.
Dito ang Cooya Cooya. Ibig sabihin, pangingisda.
Iba't ibang isda hinuhuli namin. Ito ay ilan sa nanggaling dito. Buwaya, swordfish
saw sharks, mga pagong…
-Sa swordfish iyon? -Oo. Nakikita niyo 'yong magkakaiba?
-'Yon ba? Galing 'yon sa swordfish? -Iyon ay swordfish.
-At ito ang saw. -Ito ay sawfish.
Lalagyan ng hawakan sa magkabila at ginagamit na pamputol ng puno.
Tradisyonal na pangingisda ang ginagawa niyo?
Oo, paggamit ng sibat, piling pangangaso, gathering,
pagkuha ng kailangan, lambat, pagbibitag, lahat ng gano'n.
Ilang taon ka no'ng natutunan mo ang mga ito?
Maliit pa kami.Natutunan namin kasama ang lolo't lola
at nanay at tatay, tito at tita. Lahat may sariling trick.
Karamihan sa matatanda ay 'di na makalakad kaya ginawa namin ito
para magpatuloy sa pangangaso't kumain ng masustansya.
Karamihan dito ay 'di naiwasan ang diabetes.
Maririnig mo sa mga henerasyon na nasa
misyon kung saan 'di makaalis. Pinapakain sila ng asukal, harina, tabako at tsaa.
Lahat ng henerasyon ng lola ko'y may diabetes. No'ng nakaalis sila,
'di na nila kailangan kumain no'n.
Nangangaso at gathering na ulit sila. Ngayon ay sinigurado ng henerasyon namin
na gawin itong lifestyle at panatilihing malusog ang mga kalahi namin.
Ayos 'yon.
Itong turismo ng kultura ay isa sa paraan para ipakita ang espesyal naming kultura
at panatilihing nakatingala pamilya namin patungo sa hinaharap
at ayusin ang mali sa nakaraan.
Pumunta tayo sa harap at mag-ensayo ng sibat, para sa simula.
Dadalhin namin si Darin at Zac sa beach,
at tuturuan sila kung paano gumamit ng sibat.
Ang pamilya ay nandito ng halos 20,000 taon. Nakatira kami sa dagat dati,
pero itinulak kami pabalik ng tubig. Ngayon ay nasa bundok kami.
Pero parehas pa rin ng pamilya. Gano'n pa rin ang kwento.
Ang mga landmark dito ang nagtatali sa'min sa mga kwentong iyon.
Wow.
Papapiliin namin kayo ng sibat.
Pakiramdaman. 'Yong 'wag masyado mabigat, wag masyado magaan.
'Yong komportable kayo. Mag-eensayo tapos tayo ay--
Pwede magpalit kung kailangan mo.
-Mukhang ayos 'to. -Tingnan mo ang nasa likod.
Oops. At least 'di iyon ang matulis.
Unang rule. 'Pag dala niyo ang sibat, guys,
ilapat ito nang diretso sa balikat.
-Para 'di magkasaksakan. -Gusto ko tingnan ang dulo.
Isang daliri sa paa sa linya.
Nasa dulo ang daliri kapag inihagis. Hintuturo. Iharap din ang
paa sa target. Kapag handa na, lahat ng bigat mo
sa likod ng binti. Sandal, lahat ng bigat sa binti.
Pwede iangat ang binti sa harap, humakbang at itulak gamit ang daliri.
Sige, practice round. Ayan.
-Tumusok sa pagtalbog. -Madali lang.
-Tara. Subukan ulit natin. -Ayos.
-Salamat. -Wala 'yon.
Baka madali sa inyo. Iaatras ko nang bahagya.
Ganyan kalayo? Sa tubig, makikita mo?
Maririnig niyong papalapit at paalis ang isda. Kailangan silang habulin.
Tandaan, may kaliskis ang isda. Dapat lakasan.
Walang palusot pagkatapos nito.
Malapit na. Ayos lang. Lumulutang 'yan.
-Ayan. -Nice shot.
Nakita niyo na 'to dati?
-Ang woomera mo. -Hindi.
Nandyan na ang daliri mo.
Para may ekstrang lakas.
Weapon upgrade.
'Pag nagagamit na ang daliri sa sibat, pwede na mag-upgrade
sa woomera, ito ay extension ng braso mo…
-Muntik na. -para mas malakas.
-Ayan. Ayos ang lakas. -Mahusay.
Nakakatakot kapag nando'n ka na
at ang mga tao'y naghahagis ng sibat, kaliwa't kanan, gitna…
Sinisigurado namin na gawin muna ang ligtas ng paggamit ng sibat…
Iyon siya.
bago ipagawa ang tradisyonal na pangangaso.
Iyan na ang maituturo namin. Handa na kayo?
Medyo handa na.
Maglilibot kami ni Darin sa beach at gagawa ng gamot at kukuha ng makakain
sa beach. At kayo ay mangangaso,
tingnan kung makakakuha ng isda at alimango at iba pa.
-Sige. -Simula na ng kompetisyon.
-Ako na ang bahala. -Kaya mo?
-Bahala sa mga gulay. -Sige.
Isasama ko si Zac. Manghuhuli ng mud crabs at tingnan kung anong mahuhuli namin.
Kadalasan ang mga alimango ay parang mga butas na 'yon.
Gagalaw kapag lumapit tayo. 'Pag nakita nila tayo, tatakbo sila.
Butas ito ng stingray kung saan sila kumakain.
'Pag may gumalaw na shellfish, gagawa ng electrical current.
Alam niya kung nasaan ito. Uupuan, sisipain at kakainin ito.
-Nakita mo 'to sa buong beach? -Oo.
Isa 'yan sa kapaki-pakinabang na gamot dito. Napakarami nito.
Iyan ang prutas nito.
At nakikita mo ang berde at puti? Ang puti ay pwede na.
Ang maliit na white berries ay bunga ng beach lettuce plant.
'Pag may impeksyon sa mata o napuwing ng buhangin,
kunin mo 'yong hinog, siguraduhing hinog at pisilin lang.
Ginagamit namingantiseptic ang maalat na tubig sa loob.
At iyan ang eye wash o eye drops. Simple lang.
Wow, iyon ay--
Mararamdaman mo. Hindi ito masakit pero parang nakakalinis.
Parang nakakahugas. Pigain…
Pwede mo ipanghugas sa balat. Marahan ito. Hindi malagkit.
-Natutuyo ito… malinis. -Kahanga-hanga.
Nakakatulong kapag panay ka kilos
-Oo. Malagkit ang kamay. -Oo.
'Yong nandito ay hermit crab.
-Iyan ay kuyulin o mud whelk. -Ang laki.
Oo. Ito ang pinakamainam na pain sa beach.
Kapag nangingisda sa beach o ilog, manguha ka ng hermit crabs.
Ang mga Aboriginal ay nag-iiwan ng bato 'pag maganda ang fishing spot,
maglalagay sila ng flat na bato, durog at bilog, sirang shells.
-Para sabihin na-- -Do'n maganda mangisda.
At nakakain din ang parteng lettuce?
Hindi nakakain.
-Pero ito ang bandage wrap. So-- -Bandage wrap.
kapag may skin burn o skin ulcer.
Pakiramdaman mo. Ang lamig.
'Pag nanggaling sa lakad, ilagay mo sa tubig sa ilalim ng puno nila--
-Ayos. -Dumikit ka rito. Ang lamig.
Sunburn, kapag nasunog ka. Perpekto.
-Ito ang morning glory vines. -Morning glory, wow.
Itong isa ay dilaw ang bulaklak.
May nasa lupa rin na may purple na bulaklak.
Ang tawag namin ay stingray vines.
Kapag naglakad ka at na-spike ng stingray,
o nasugatan ka sa reef. Mas malakas itong antiseptic.
Dudurugin, mainit na tubig, ibababad at pwede mo na ibabad paa mo.
Nakakamanhid ito kaya pwede mo hilahin ang mga nakatusok.
Buong lupa, kahit saan ka mapunta, may
espesyal na koneksyon sa pagitan ng halaman at hayop.
Tayo, bilang tao, kailangang hanapin ang espesyal na koneksyon.
'Yon ang orihinal na paraan.
-Hayaan natin masaktan si Zac at Brandon. -May gamot tayo para sa kanila.
Ito ay moon shell.
'Pag new moon, maitim. 'Pag full moon, maputi.
Ang kulay ay nagbabago ayon sa moon cycle.
-Kaya tinawag na moon shell. -Tingnan mo, kalmado lang.
Ang buong ideya sa kanila,
kapag makulimlim, gusto mo mag-hunt,
'di mo alam ang alon, hanapin mo ang shell na 'yon.
Kung ito ay maitim kagaya no'n, maganda ang alon no'n.
Kumukuha kayo ng senyales sa ginagawa ng hayop.
Karamihan sa halaman o mga hayop ang magsasabi sa'yo.
Kahanga-hanga. Ayos. Parang babalik ako sa nakaraan.
Ganito ginagawa namin bata pa lang. 'Yon ang gusto namin gawin.
-Mas mainam sa video games. -Oo.
'Yong kaalaman na mayroon kayo sa kalikasan
ay mukhang mahalaga sa buong lipunan.
Oo. Bawat pamilya, tao ay responsable sa iba't ibang hayop.
Dapat sila magka-totem na nakaugnay sila,
para makasigurong buhay ang hayop.
Tama.
Kapag pinanood mo at natuto sa kanila, ituturo nila ang lahat ng sikreto
na kailangan mong malaman.
Nangingisda kami kapag low tide.
Lahat ng malalaking buwaya at pating ay bumabalik ng high tide.
May anim na oras kami. May anim na oras sila. Dapat natin ibahagi ang lahat.
Ito ay isang malaking lalaki. Malaki ito.
-Marami kayo nahuli? -Isa lang.
-Tingnan mo. -Medyo matumal. Isa lang sa may scooter.
Ito ay lalaki. Kapag tiningnan ang ilalim, may tatsulok ito.
Doon masasabing lalaki. Nanlalaban sila, mas malaki sipit.
-Gusto mo hawakan? -Tingnan niyo. Sige.
-Ito ang pinakaligtas. -Medyo ibaba mo siya.
Ang trick ay ilagay ang kamay sa likod. 'Wag sa harap.
-Sa ilalim. -'Wag, sa ilalim.
-Pwede ka maabot at sipitin. -Talaga?
Karamihan sa tao ay hindi naiisip na delikado ang mud crabs.
-Hawak mo? -Tingin ko.
Isa sa sipit nila ay pwede ka diinan. Ang isa ay panghiwa.
At madalas silang lalapit 'pag lumapit ka sa kanila.
Malaki ang sipit niya. 'Yan ang pangsipit niya.
Ayaw mo mahawakan 'yon. Mababali buto mo ro'n.
Kapag hinawakan ka ng isa, puputol siya ng daliri.
-Talaga? Grabe. -Subukan mo nga.
-Pinky finger. -Parang gusto niya lahat.
Tingnan niyo.
Salo.
-Medyo mabigat, 'di ba? -Sa'yo ang isang 'to.
Walang problema. Ilapag mo lang siya.
-Nice to meet you. -Astig. Thank you.
-Nagbibigay ng pag-asa. -Oo.
Sige.
-May mga niyog rito, ano? -Oo, 'yon ang plano.
Hayaan sila magkikilos. Magbubukas lang tayo ng niyog.
Gagamitin lang ang piko at magsisimula sa malambot.
Para sa'yo.
At kukudkurin mo rito.
Ito ang pinakamainam na paraan ng paggawa ng gata. Cheers.
Ipakita mo sa kanila kung paano--
-Tama. Thank you. -makakuha ng pagkain. Walang anuman.
-May isa dito. -Mayroon? Nawala na siya?
Oo. Nawala niya.
Ngayon alam ko na hinahanap ko.
-Alimango. -May isa ro'n. Nakikita mo?
-Paano mo 'yon nakita? -Nakita mong lumalapit? Hulihin mo.
Lapitan mo pa.
Sibatin mo ang maitim na 'yon.
Hindi natamaan. Nakikita mo?
Hindi natamaan. Sa ilalim.
-Sa ilalim. -Ayan.
-Ang galing. -Ayan.
Naka-gitna pa.
Ayan ang alimango.
Sakto sa gitna.
Gusto ko
ang fly-fishing kasi manghuhuli at papakawalan
sa States, pero mas mainam na manghuhuli tayo
at kakainin siya.
Mas masarap 'pag ikaw ang nanghuli.
Oo, siguro nga.
Tingnan mo siya.
Iyon lang. At ipapakita ko kung paano sila lutuin. Sana gutom na kayo.
-Hi, Ako si Darin. -Hi, nice to meet you. Ako si Delissa.
Ako'y tradisyonal na manghahabi ng basket. Nakaupo ang pamangkin kong si Cayanna.
Hi, Cayanna.
Nakasanayan ko ito kasama lola ko.
-Mauupo kami kasama siya. -Ayos. Saan galing ang fiber?
Ang ginagamit namin ay black palm tree. Rare ang punong ito.
Ito ay tumutubo lang
sa makitid na coastal region sa wet tropics.
'Yong kahoy, gagamitin ito ng mga lalaki
para sa clapsticks nila.
Ito ay pang-seremonyang bagay.
Oo. Ang clapsticks, woomeras, dulo ng sibat, walang natatapon
kasi buong puno ang nagagamit.
Bawat punong pinuputol ko sa Daintree, itinatanim ko ulit.
-Para sustainable. -Ayos.
Ang pagsasagawa ng tradisyonal na kultura no'ng dumating ang settlement ay ilegal.
Kaya maswerte kami na naipasa ito sa pamilya,
sa mga babae, sa kasunod na henerasyon. At parehas ang ginagawa nila,
ipinapasa sa kasunod na henerasyon.
Ang dilly bag gaya no'n ay tradisyonal na ginagamit sa pagdala ng baby.
Ang hawakan ay sa ulo mo. Tulad nito.
Ganyan nila dinadala ang mga baby sa halamanan.
'Pag gumagawa ako ng malaki tulad nito, inaabot ako ng halos tatlong buwan.
-Tatlong buwan? -Oo, matagal siya.
Pero ang maliit na tulad nito, mga kalahating oras lang,
Kapag holidays ay kasama namin si Lola at iyon ang story time.
Ang lola ko ay itinago sa basket.
-No'ng Stolen Generation--- -Ano?
No'ng ang puting awtoridad ay dumating at kinuha ang mga bata.
Nagbibiro ka?
Binigyan siya ng burnie bean para mapanatili siyang tahimik.
At 'di siya nakuha no'n.
Ang relokasyon at pag-alis sa mga bata
at pamilya namin sa lupain ay 'di pa matagal ang nakalipas.
Isang henerasyon lang.
Kaya maswerte kami na buo pa rin ang kultura namin dito
at naibabahagi namin ito sa mundo.
Maliban sa kakahuli lang sa karagatan,
ano pa ang sikreto sa masarap na alimango?
Ilagay sila ro'n.
Base sa timpla mo. May kaunting coconut oil.
Tama ang sukat.
Maglagay ng butter.
-Bawang. Dinurog na bawang. -Gusto ko ang bawang.
Karamihan dito ay bird's eye chilli. 25 taon na ito.
Ito ay sili, suka at asin. Maglagay ka ng ilan.
Ito ay suka at asin lang, ang katas nito.
At maaampy mo 'yon kapag nagsimula nang maluto.
'Pag matagal niluto ang alimango, didkit ang laman sa balat, mahirap balatan.
Ito ay bush lemon. Mas masarap ito sa karaniwang lemon.
Talaga? Bush lemon?
Oo, tikman mo.
Lagyan ng kaunting asin.
Takpan at limang minuto lang ito.
-Masisingawan ito? -Hintayin na maging orange ang lahat.
-At luto na ito. -Isawsaw doon?
Isawsaw doon.
Ayos 'yon. Kapag naubos na at mayroong may gusto pa, magluluto pa tayo.
Gumawa ng bagong batch.
Kumusta kaya si Darin sa mga basket niya?
Mapagpasensya dapat.
Ano ang magiging itsura nito?
-Para alam ko. -Okay.
-Ito ang final product. -Tingnan mo.
Ang sarap sa pakiramdam na huminto, mag-focus sa isang bagay
magdahan-dahan, pakinggan ang mga kwento mo.
Sana ay nag-enjoy ka.
-Oo. -Maraming salamat.
-Uy. Kumusta? -Kumusta ka?
-Kumusta kayo? -Kumusta ka?
-Ayos. -Talaga?
-Oo, marami ako nalaman. -Nagsaya ka?
-Maraming alimango. -Oo. Uy, 'di na masama 'yon.
Nakakita kami ng mga halamang gamot. Kumain ng buko.
-Ayos. -Masayang hapon, oo.
-Grabe. -Oo.
Ang lugar na 'to ay grocery store, botika. Lahat ng kailangan mo.
Masayang makita ang pamumuhay niyo.
Salamat sa pagpapatuloy sa tradisyon at pagtanggap at…
Wala 'yon. Dumaan kayo kahit kailan. Laging may kapamilya dito.
-Thank you, guys. Thank you. -Thank you.
-Nakakatuwa talaga.
-Magkikita pa tayo sigurado. -Thanks, guys. Magandang araw.
Ang kasunod ay dadalhin tayo sa national park sa hilagang bahagi ng Queensland,
hindi ito tipikal na parke. Halos 400 milyong taon,
ginawa ng Mother Nature ang kahanga-hangang iskulturang ito.
Ang kalupaan ay gumalaw, dumaloy ang tubig, nalusaw ang limestone.
At ito ang resulta, ang Chillagoe Caves.
Ang koneksyon ng Indigenous sa Australia
at Chillagoe Cave ay mula pa no'ng libo-libong taong nakalipas.
Sa kasamaang palad, nagkasakit ako sa iskedyul sa caves
kaya solo lang si Darin.
-Wow, pambihira ito. -Ayan.
-Ano ang lugar na 'to? -ang tawag dito ay Chillagoe.
Mayroon tayo ditong daylight chamber,
at gusto ko rin ipakita ang marine fossils.
Talaga?
Dati itong ilalim ng tubig.
-Oo. -Kailan 'yon?
Sinasabi nila 400 milyong taong nakalipas.
-Apat na raang milyon? -Oo.
Whoa.
Paano ito nagkaganito? Para bang bigla na lang lumitaw.
Oo. Sa coal at sediment na nagkahalo, nabubuo ang sedimentary rock,
normal na limestone.
At paggalaw ng crust ng Earth at maraming init at pressure.
ititnutulak pataas, tulad ng nakikita natin ngayon.
Ang hirap isipin, pero naniniwala ang scientists na ang kwebang ito
ay nagsimulang mabuo no'ng 400 milyong taon nakalipas.
Dati, ilalim ito ng tubig.
Uy, ano ka?
Isa akong ammonite, marine predator mula unang panahon.
Maraming bilang ng uri ko ang nagkalat sa mga dagat dito,
bago kami maging extinct.
Bale 'yong ammonite fossils na nakita rito ay ebidensya?
Oo, na itong lugar ay dating ilalim ng tubig.
Ilang milyong taon ang nakalipas, gumalaw ang tectonic plates ng Earth,
nagbungguan ito at nabuo ang mga bundok.
Milyong taon ng ulan at erosion
ang nakatulong sa pagbuo ng kweba sa mga bundok,
nakalikha ng kagandahang nakikita mo ngayon,
iniwan sa mga tradisyonal na tagapangalaga para bantayan at gamitin
para sa huling 60,000 taon.
Pero tandaan, ang uri ko ay wala rito sa loob ng 65 milyong taon.
Naalala ko,
kailangan ko na umalis.
Kita tayo mamaya?
Sa anyong fossil lang!
Wow.
Kahanga-hanga.
'Pag nagsama ako sa kweba, nakikita rin nila ang kagandahan nito,
katulad ko. Kaya gustong-gusto ko ang trabahong ito.
Ayan. Ipa-krus mo riyan.
Grabe.
-Nasa loob na tayo, Eddie. -Nasa kweba na tayo.
Nadiskubre ito noong 1891.
1891?
Oo, ni William Atherton.
-May gagamba ro'n. -May ano? Nasaan ang gagamba?
Kapag nakikita ng mga tao ang Huntsman Spider napapasigaw sila ng, "Ah!"
At natatakot sila.
Kasinlaki na ng kamay ko.
Eddie, ipaliwanag mo
itong mga patusok na 'to.
-Ano tawag? -Ang tawag ay stalactite.
Stalactite?
At ang stalagmite ay galing sa lapag.
Sa stalactite, may basa na nanggaling sa gitna
parang straw, tumutulo ito,
nakakabuo ng stalagmite at iyon ang umaangat.
At gaano katagal bago ito mabuo?
Sa stalactite, tatlo hanggang limang centimers kada 100 taon.
At sa stalagmite, isang centimeter lang kada 100 taon.
-Heto na tayo. Makikita mo rito… -Heto na.
'yong basa sa ilalim.
-Tingnan mo. -Matatagalan itong tumulo, kaya…
Hawakan ko ba?
Hindi siguro dapat.
'Pag nadala ko na sila sa unang daylight chamber…
Wow!
ang unang reaksyon nila ay, "Wow."
"Ang laki nito. Mukha irong cathedral."
Isa sa daylight chambers sa kwebang ito.
Isa 'yan sa pinakamagandang bagay na nakita ko.
Ang ganda nito. Ito ang pinaka-kahanga-hangang bahagi ng tour.
Paanong 'di mo matatanong kung sino ka o ano ka,
"Ano ito? Tungkol ito saan?"
kapag nakakapunta ka sa mga lugar na ganito.
Eddie, hindi mo ako inihanda para dito.
-Grabe. -Ganda ng opisina ko, 'di ba?
Wow.
Baka dito pumunta ang Aboriginal people kapag nagbabago panahon.
Oo nga.
Pero hindi sila lumalayo sa kweba kasi masyado madilim.
Sarado ito. May ilaw. Papasok dito. Patag ito.
Ang maibahagi ang kwebang ito
sa sarili ko at sa iba ay espesyal.
Oo. Katulad ng sinabi mo kanina, may naramadaman ka.
-Oo. -Pinanatili mo ito.
-Oo. -Mabuti iyon.
Ilalabas ko si Darin sa kweba, sa burol na ito
para sa mas mainam na view.
Ilang milya ang makikita mo.
Darin. May ipapakita akong rock art.
-Rock art? -Tama. Oo.
Ang maganda ay
nasa ilalim ng batong ito.
Tingnan mo ang nasa itaas.
Ang gandang rock art nito.
Makikita mo rito sa itaas, marami ring bituin dito.
Maraming Aboriginal people dito…
Ang tawag sa amin dito ay Wakaman people,
at alam namin ang bituin sa pag-navigate sa gabi.
'Yong nandito,
ito 'yong malaking bituin na lagi mong nakikita sa gabi.
-Dito. -At iyon ang kasunod.
-Dadalhin ka sa tubig. -Talaga?
Ang lahat ng ito ay nakabase sa lupa rito.
-Tama. -Wow.
Sa bahaging ito, makikita mo ang prints ng aso.
Oo.
May malaki kaming ispirtwal na aso,
ang tawag ay Djungan dog at iyon ang bakas niya.
Doon sa may malayo, makikita mo ang mukha ng bato.
Do'n magsisimula ang aso sa kwento.
Ang hari ay pupunta rito kasama ang asawa niya, pitong asawa, mauupo rito.
At makikita mo ang tanawin, makikita mo ang ibang tribo.
Ang silangang bahagi ay sa amin, ang Mbabaram people,
at sa hilaga namin, ang Kuku Djungan tribe
na nanggaling din dito.
Ang sinabi sa'yo nito ay ang kwento ng tubig,
ang kwento ng pinaggalingan ng aso.
Oo, kasi may mapa sa likod mo na may mukha ng aso.
-Ayos. -Nakaturo siya doon.
Ang bluish-gray na bato ang dating pinakamalalim sa karagatan.
At kung nasaan tayo ang pinakamababaw na bahagi ng dagat.
Dito?
Ngayon ay may prehistorict treat na ipapakita kay Darin.
Ito ay marine fossil
na nanggaling pa no'ng 65 milyong taon noong ang lupang ito'y ilalim pa ng tubig.
Literal na ito ay parte ng reef…
-Tama. -400 milyong taon na nakalipas.
-Kapatid, thank you. -Walang anuman.
-Pagsikat ng araw, paglubog. Tubig. -Tama.
Bilang tour guide, mahalagang alagaan ito dahil
maraming kasaysayan dito.
Sana'y malaman ng mga tao kung gaano katanda at kaganda ang lupang ito,
at umalis sila nang may nais na mapangalagaan ito.
Ang bawat karanasan ay ibinabalik ako sa kaparehas na tanong.
Ano ang dapat natin gawin?
Naaalala ko no'ng kasama namin si Bruce Pascoe.
Paano pa matututo mula
sa Indigenous sa buong mundo? Napakarami sigurong hiwaga sa nakaraan.
-Pag-inom ng tsaa. -Pag-inom ng tsaa.
-Tulad ng ginagawa natin. -Oo. Maupo. Kunin ang tsaa.
Alamin kung anong tsaa ang gusto ng babae at lalaki.
-Kung gusto nila gatas, o asukal. -Okay.
-At ang gano'ng klase ng pangangalaga-- -Ang respeto.
Naghahain tayo ng pagkain sa mesa. Ibinabahagi natin ito
at pinag-uusapan ang sustainability. Hindi ito ang lunas sa lahat.
Ito ay pag-uusap.
At ang pag-uusap na 'yon ay makakagawa ng mas mainam na lugar.
Pero hindi lang sa Indigenous people. Sa isa't isa ito. Tumigil tayo…
-Sa pag-uusap. -sa pagmamahalan.
-Ang husay no'n. -Nagpapasalamat ako sa'yo.
-Maraming salamat. -Oo. Ang ganda no'n.
Napakasimple lang.
Maupo. Makinig, Ang mundong ito ay dapat natin pagsaluhan.
Thanks, Bruce.
Ito ang pagkakataon natin para gawin 'yon.
Pupunta tayo sa Girringun Rainforest
para makilala si Sonya Takau, ang communication officer,
at si Phil Rist, CEO ng Girringun Aboriginal Corporation.
Ako si Phil Rist.
Ako ang executive officer ng prominenteng
Aboriginal Land and Sea Management Center sa Queensland.
Sa buong Australia din. May siyam na grupo kami,
at malaki ang sakop namin.
Ang Australia ay may napakadilim na kasaysayan
at kung paano tinrato ng bansang ito ang Indigenous Australians.
At kapag mas maraming tao ang nakakaunawa sa
paghihirap ng Indigenous Australians, mas mainam.
May sinasabi kami na
madalas ay ang tatay at anak na lalaki ang gumagawa ng mahihirap na bagay. At 'pag
ang tatay ay pagod na, ilalapag niya ang sibat at ang anak
ay pupulutin ito at ipagpapatuloy ang laban.
Nagbabago na it
at wala masyadong anak na lalaki.
Ngayon ay anak na babae na ang pumupulot ng sibat.
Pero bahagi rin kayo no'n. Ang kagustuhan niyo makinig at matuto, at nagiging
bahagi ito ng pagbabago.
Ang Australia ang isa sa pinakamayamang bansa sa planeta.
Pero sa puso ng Australia,
ay ang patuloy na paghihirap sa ilang henerasyon. Bahagi ito
ng asimilasyon. Sa dominant na kulturang ito.
At marami iyong problema.
Doon ako nagulat sa
bakit hindi pagsama-samahin, 'yong sa gobyerno
at ang ibang tao rito
at pagsama-samahin ang mga kaalaman para sa mas mainam na bansa?
Nahihirapan ako sa tanong na iyon.
Ilang taon, ang white Australia ay sinasabi na hindi kami mahuhusay.
At ang hirap na no'n baguhin,
at may superior-inferior complex na minsan na tinutukoy ko.
At tingin ko ay nagbabago na ngayon. Medyo nagbabago na ito ngayon.
Ramdam ko ang sinasabi mo, sang-ayon ako. Tingin ko ay parating na ang pagbabago.
Alam ko na may batang henerasyon na bukas ang isip
pasulong ang isip at…
Exciting para sa'kin
na makausap kayo,
kasi ang sinasabi niyo ay ang boses niyo.
At kung maipapakalat namin ito,
at mapalakas ang boses niyo…
-Thank you. -Nagpapasalamat ako.
Mahal namin kayo.
-Ito ang pinakaastig na-- -Pwede sa'min ka na lang?
Ayaw namin umalis ka.
-Ingat ka. Baka-- -Hindi mo na kami pwede iwan.
Ang Aboriginal people ay dapat na kasama sa
global issues na hinaharap natin ngayon.
'Di mo maaayos ang natural na kalikasan nang hindi iniisip
ang mga panloob na koneksyon sa kalikasan.
Okay. Zac at Darin,
may ipapakilala kaming espesyal na panauhin.
Siya si Khoa.
Hi, Khoa.
Hello, baby. Tahimik lang siya, mahiyain.
Siya ay purebred rain forest dingo.
Ang Dingos sa bansang ito ay pinasama.
Sa ngayon, ito ay digmaan sa pagitan ng industriya ng livestock at doon sa
gusto silang protektahan at pangalagaan.
Ang Dingos ay nauuri sa genus Canis,
tulad ng lobo, coyotes, foxes at mga aso.
At kahit cute sila
ang wild dingoes ay mabangis na predators, tulad ng karamihang carnivores.
Sa kasalukuyan, sa Queensland, may dalawang legislative acts
na gusto silang mawala hanggang maging extinct.
Bilang Aboriginal, alam namin na ang nilalang na 'to
ay kapaki-pakinabang sa kalikasan.
Siya ang top apex predator ng Australia.
At para manatiling balanse ang kalikasan,
dapat ay mayroong apex predator.
Kapag hinayaan mo lang siya na gawin ang trabaho niya,
ang lahat ay balanse.
Naituro sa amin na hayaan lang ang nature.
Alam nito alagaan ang sarili. 'Di tayo nito kailangan.
May pagkakatulad ang dingo at Aboriginal people.
Nabaril na kami. Nilason. At nabitag na.
At sa nabitag, nagkaroon ng Black slave trade sa bansang ito.
Minulat kami ni Sonya sa malupit na reyalidad
sa pagitan ng Aboriginal people at ang Australian dingoes.
May narating na, pero malayo pa ang lalakbayin
para mabago ang kolonyal na pag-iisip
na laganap sa bansang ito.
Kahanga-hanga ang paghahambing mo.
Kapag hinayaan natin ang dingo't hayaan ang normal na ginagawa sa kalikasan,
ang lahat ay maaaring maging balanse ulit.
May kahawig. 'Pag ang mga tao'y nakinig sa boses ng Indigenous,
lahat ay magiging balanse.
Kapag pinagsama ang western science at kaalaman ng mga Indigenous,
magkakaroon
ng magagandang solusyon…
-Oo. -na pwede mangyari sa kalikasan.
Ang kultura ng Aboriginal ay para sa mundo.
At kung ito ang pinakamatandang nabubuhay sa planeta,
nakasalalay ang lahat sa'tin…
-Magpasalamat dito. -Magpasalamat dito. Oo.
'Di na ako makapaghintay na ibahagi ito sa maraming tao.
'Yong nandito si Zac at Darin at nakikinig ay napakahalaga dahil
sa wakas ay nakinig na sa boses ng Aboriginal.
At mula roon,
may epekto kapag may ibinahagi ang positibo,
na hindi lang maganda sa Aboriginal people, kundi pati sa lahat.
at lalong-lalo na ang kalikasan,
kung gano'n ay may tama kang ginagawa.
Alam mo, no'ng umalis ako ro'n…
Sumasabog ang puso ko.
Ang pakikipag-usap sa mga taong ito ay mahalaga.
-Oo. -Napakaraming aspeto nito.
Pero ang alam ko,
tama si Bruce Pascoe.
Dapat maupo at makipag-usap.
Ang maupo ro'n, ang makasama sila,
-nararamdaman mo ang energies… -Oo.
at ang pag-uusap nang tapat at bukas,
tingin ko 'yon ang superpower na kulang sa mundo, ano?
Alam ko ang ibig mo sabihin. Ang mundo ay mas malaki pa sa bakuran mo,
sa school mo o trabaho. Dapat natin tingnan sa iba't ibang antas.
Umuwi ako ng mas malaki ang appreciation.
-Espesyal ang pakiramdam, ano? -Oo. Ang saya ko.
Naisip ko na ang gusto kong gawin sa natitirang buhay. 33 na ako.
Ayos naman.
-Season 53 ng Down to Earth… -Gusto ko maging si David Attenborough.
'Di natin mababago ang nakaraan at maaaring 'di maitama ang mga mali noon,
pero pwede maglaan ng oras para alamin ang kasaysayan ng iba
at makinig sa boses nila ngayon.
Kahit malayo pa lalakbayin nila,
ang Australia ay nagsimula nang kilalanin ang mga nauna.
Ang mga bansa na kailangan din itong gawin ay dapat nang sumunod.
Karapat-dapat ang lahat na makaupo,
ang marinig at maging bahagi ng pag-uusap.
Ang mundo ay hindi na malaking lugar. Tayo'y magkakapitbahay na.
At kahit maliit man ang gawin, mabuti o masama, makakaapekto ito sa isa't isa.
Oo, mapapangalagaan natin ang kultura ng kahapon,
at gumawa rin ng magandang plano para sa kinabuksan.
Pero gagawin natin iyon nang nagtutulungan.
ANG DOWN TO EARTH TEAM AY KINIKILALA ANG TRADITIONAL OWNERS
NGA MGA LUPA SA AUSTRALIA.
IGINAGALANG NAMIN ANG ELDERS SA NAKARAAN, KASALUKUYAN AT HINAHARAP
DAHIL HAWAK NILA ANG MGA ALAALA, MGA TRADISYON, ANG KULTURA
AT PAG-ASA NG ABORIGINAL AT TORRES STRAIT ISLANDER NA MGA TAO SA BUONG BANSA.
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni: Raven Joyce Bunag