NETFLIX — ORYGINALNY SERIAL DOKUMENTALNY
Ziemia, dom milionów gatunków.
Ale co może żyć dalej?
Astronomowie odkryli tysiące planet
poza Układem Słonecznym.
Wierzą, że są ich biliony więcej.
Jeśli życie istnieje choćby na ich ułamku,
to wszechświat musi tętnić życiem.
Wszystkie żywe istoty mają te same potrzeby.
Muszą jeść…
rozmnażać się…
i ewoluować.
Przenosząc zasady rządzące życiem na Ziemi
na resztę wszechświata…
możemy sobie wyobrazić,
co żyje…
w obcych światach.
OBSERWATORIUM LICKA KALIFORNIA, USA
Planety poza Układem Słonecznym są znane astronomom jako egzoplanety.
Są biliony kilometrów od Ziemi.
A jednak możliwe jest wykrycie słabej sygnatury życia
w świetle gwiazd, wokół których krążą.
Każda gwiazda wysyła nam światło różnych kolorów.
ASTROFIZYCZKA
Jeśli uchwycimy to światło w teleskopie
i rozbijemy je na tęczę przy pomocy odpowiedniego przyrządu,
a potem się jej dokładnie przyjrzymy,
znajdziemy chemiczne ślady
pierwiastków w atmosferze tej gwiazdy.
To jedna z takich tęcz z teleskopowego obrazu gwiazdy
oddalonej o 12 lat świetlnych, gwiazdy Tau Ceti.
Te ciemne linie to wodór w atmosferze gwiazdy.
Poniżej widać trzy charakterystyczne linie magnezu.
To jest atmosfera gwiazdy,
ale my chcemy złapać światło
przechodzące przez atmosferę egzoplanety,
by uchwycić chemiczny ślad tej atmosfery w dokładnie ten sam sposób.
W 2012 roku podobny ślad był widoczny w naszym Układzie Słonecznym.
Gdy Wenus przeszła przed Słońcem,
zobaczyliśmy ją na tle gwiazdy.
Przez moment widzieliśmy cieniutką aureolę: atmosferę Wenus.
Właśnie tego okrucha światła poszukują astronomowie.
Jeśli zdołają zbadać atmosferę odległych egzoplanet,
widocznych na tle dalekich gwiazd,
mogą znaleźć dowód na istnienie życia.
Długo zastanawialiśmy się, jakie znaki będą wskazywały na życie.
Rozglądamy się i szukamy w atmosferze rzeczy,
które mogą być wykrywalne z odległości lat świetlnych.
Takie rozmyślania zawsze prowadzą nas do jednego gazu:
tlenu.
Od 50 do 70 procent tlenu w naszej atmosferze
pochodzi z oceanu.
To płuca Ziemi.
Procesem, który napędza rozwój wielkomorszczu gruszkonośnego w oceanach
i wszystkich lasów na lądzie
jest fotosynteza.
W fotosyntezie najbardziej interesuje mnie
odpad całego procesu.
To tlen, który trafia do atmosfery.
Sądzimy, że niemal cały tlen w ziemskiej atmosferze
powstaje w wyniku fotosyntezy,
zachodzącej w istotach żywych.
Znajdując obfitość tlenu wiemy, że dana planeta jest pełna życia.
Spośród bilionów istniejących światów,
te z większą ilością tlenu mają większe szanse na podtrzymywanie życia.
Wyobraź sobie planetę podobną do Ziemi, która krąży nie wokół jednej gwiazdy…
a dwóch.
Oto Eden.
Światło bliźniaczych gwiazd pobudza fotosyntezę.
Tlen pompowany do atmosfery…
pozwala na rozkwit życia.
Zwierzęta pasą się niskimi grzybami…
wypatrując czujnie zagrożeń.
W koronach drzew mieszkają drapieżcy…
stworzeni do życia na wysokości.
Czekają na odpowiedni moment.
Na ziemi ofiara ma przewagę.
Jest szybsza w pościgu.
Drapieżca wykształcił jednak wyjątkową broń.
Tym razem ofiara ucieka,
a drapieżnik oszczędza energię.
Energia jest cenna na każdej planecie.
Światło gwiazdy jest jej niemal niewyczerpanym źródłem.
Rzecz w tym, by zmienić to światło w życie.
Jesteśmy w tropikalnym lesie deszczowym.
Jest tu więcej gatunków roślin i zwierząt niż gdziekolwiek indziej.
PARQUE VERDE Y AGUA, KOLUMBIA
BIOLOG EWOLUCYJNY
Drzewa i rośliny pochłaniają energię słoneczną.
Magia fotosyntezy przekształca światło w glukozę,
czyli w cukier.
Można to zobaczyć, a nawet skosztować.
To smak energii Słońca.
Rośliny działają jak baterie,
przechwytując energię słoneczną w postaci glukozy.
Roślinożercy zjadają rośliny.
Mięsożercy zjadają roślinożerców.
Każde ogniwo łańcucha pokarmowego
zależy od transferu energii glukozy.
A w tym lesie
jedno zwierzę nigdy nie ma jej dość:
koliber.
Kolibry poruszają skrzydłami ponad sto razy na sekundę.
Widać, jak wiele energii kosztuje je samo utrzymywanie się w miejscu.
Ten szał aktywności
napędzany jest przez nektar bogaty w glukozę.
To urządzenie z przodu wygląda jak kwiat,
więc kolibry przylatują tu, by się pożywić.
Jest.
Niezdecydowany. Dalej, dasz radę.
Dobra, zaczął pić.
Przyrząd mierzy ilość wypijanego nektaru
i tlenu wdychanego przez ptaka.
Ustalamy ilość przyjmowanej energii z nektaru
i poziom produkcji energii z tlenu.
W ten sposób możemy dokładnie obliczyć, ile energii zużywa ptak.
Unoszący się koliber zużywa tlen w niesamowitym tempie:
dziesięć razy szybciej niż olimpijski sprinter.
Im więcej tlenu trafi do jego komórek, tym szybciej spali glukozę,
która uwalnia energię.
Na Ziemi 21 procent atmosfery to tlen,
który napędza różnorodność życia wokół nas.
TLEN ATMOSFERYCZNY
Na Edenie tlen stanowi 31 procent składu atmosfery.
Życie może więc być bardziej różnorodne…
bardziej energiczne…
bardziej konkurencyjne.
Lato to okres rozrodu grzybożerców.
Lęk przed drapieżnikami sprawia, że nie tracą czasu na szukanie partnera.
Zamiast tego składają robakowaty skrzek.
Robaki łączą się w parę,
by stworzyć zarodek.
Dla ochrony tworzą kokon.
Zawieszone nad ziemią zarodki mogą rosnąć
z dala od drapieżników.
Na Ziemi groźba śmierci jest ważnym czynnikiem
w ewolucji życia.
Drapieżnictwo jest wszędzie.
BIOLOG EWOLUCYJNY
Nie ma organizmu, który nie mógłby zostać zjedzony.
Mnie interesuje to, jak drapieżnictwo kształtuje rozmnażanie.
DOLINA ARIMA, TRYNIDAD
Przypłyną tutaj.
Ta rzeka jest idealna do badania gupików
i ich wzorców reprodukcji.
- Tak. - Kolejny samiec.
To bezpieczna okolica.
Gupiki żyją tu z jeszcze jednym gatunkiem ryb,
a te rzadko je niepokoją.
Gupiki pływają sobie, gdzie chcą, bez obaw, że ktoś je zje.
Dobra, mamy je.
Złapaliśmy piątkę młodych gupików.
Pomyślicie, że są maleńkie, ale są naprawdę duże jak na noworodki.
Tutejsze gupiki wkładają mnóstwo wysiłku w stosunkowo niewielką liczbę potomstwa.
W dole rzeki jest zupełnie inaczej.
No dobrze.
Rety.
Ten głaz jest naturalną barierą, dzielącą rzekę.
Pod nim czai się niebezpieczeństwo.
Gupiki wiodą tu życie zbiegów.
BIOLOG EWOLUCYJNY
Wciąż muszą uciekać drapieżcom. Gdyby gupik przypłynął tutaj…
nie przetrwałby sekundy.
Jedyną obroną, jaką mają gupiki, jest wydawanie na świat licznego potomstwa
w nadziei, że część osiągnie dorosłość.
Mam tu dwa młode gupiki z miejsca, gdzie nie ma drapieżników,
i cztery stąd, gdzie drapieżników jest mnóstwo.
Różnica jest ogromna.
Tutejsze gupiki są dużo mniejsze
od tych, które złapałem przed głazem.
Matki nie mają dużych szans na przeżycie, cokolwiek by nie robiły,
dlatego muszą wydawać na świat liczne, drobne potomstwo.
Gupiki wykształciły dwa sposoby rozmnażania się:
mają nieliczne, duże młode…
albo mnóstwo małych.
Decydujące jest zagrożenie ze strony drapieżników.
Jeśli jesteś ofiarą, umrzesz młodo,
więc lepiej żyj szybko.
Skup się na rozmnażaniu, bo inaczej twój gatunek wyginie.
Taka strategia działałaby na każdej planecie,
gdzie jeden gatunek żeruje na innym.
Na Edenie grzybożercy wyewoluowali do szybkiego rozmnażania.
Wydają na świat liczne potomstwo w jak najkrótszym czasie…
by zapewnić przetrwanie gatunku.
Ale w lesie zwierzęta nigdy nie są bezpieczne.
Z końcem lata
grzyby wydają pomarańczowe owoce,
które przyciągają zwierzęta.
Zarodniki wewnątrz owoców wywołują infekcję.
Kiedy drapieżniki atakują,
zarażeni grzybożercy nie uciekają.
Utracili swój instynkt strachu.
To łatwy posiłek…
lecz trujący.
Grzyby wykorzystują mniejsze zwierzęta, by zarażać i zabijać drapieżniki.
WIELKIE ROWY AFRYKAŃSKIE, TANZANIA
Tak złożone relacje między gatunkami istnieją też na Ziemi,
ale nie wszystkie są tak zabójcze.
Hadza to łowcy-zbieracze, żyjący z tego, co zrodzi ziemia.
Nazywam się Palango.
Jako mężczyzna muszę polować.
MYŚLIWY
Zawsze noszę przy sobie łuk i strzały,
dla ochrony.
W buszu
żyje wiele groźnych zwierząt.
Pewien bogaty w kalorie pokarm jest tu wyjątkowo cenny.
Miód.
Ale znalezienie świeżego miodu jest trudne.
Pszczoły przenoszą gniazda każdej pory roku.
Hadza wzywają więc pomoc.
Miodowody to bardzo bystre ptaki.
Wiedzą, gdzie jest miód i cię tam prowadzą.
Samica śpiewa…
a ja jej odpowiadam.
Jeśli za nią pójdę, zaprowadzi mnie prosto do miodu.
Miodowód nie na darmo nosi tę nazwę.
Doprowadził łowców do gniazda pszczół w baobabie.
Myśliwi potrzebują ptaka, by znaleźć pszczoły.
A ptak potrzebuje myśliwych, by dostać się do miodu.
Miodowody prowadzą nas do pszczół.
Ale pszczoły są agresywne.
Więc ptak nas potrzebuje.
Wspinaczka po baobabie…
jest bardzo trudna i niebezpieczna.
Kiedyś spadłem.
Odurzamy pszczoły dymem
i przepędzamy je z gniazda.
Warto ryzykować…
dla świeżego, pożywnego miodu.
Palango dba o to, by i ptak się najadł.
Oboje na tym korzystają.
Złożona relacja pomiędzy gatunkami
to inaczej symbioza.
Im bogatszy ekosystem, tym bardziej złożony związek.
Na Edenie wyewoluował śmiertelny trójkąt symbiozy,
skupiony wokół grzybów.
Grzyby karmią zwierzęta.
Następnie je zarażają…
by otruć drapieżniki.
A wszystko po to, by kolejne pokolenie grzybów mogło rosnąć…
karmiąc się ciałami martwych drapieżników.
Na Ziemi grzyby odgrywają kluczową, ale niewidzialną rolę
w życiu każdego lasu.
Za kulisami.
LAS ROTHIEMURCHUS, SZKOCJA
Większość ludzi myśli, że pierwszym złożonym życiem na Ziemi
były pewnie owady, albo nawet dinozaury.
EKOLOG
Ale setki milionów lat wcześniej
prawdziwymi pierwszymi złożonymi organizmami wielokomórkowymi były one:
grzyby.
Znamy co najmniej 140 000 gatunków,
ale to prawdopodobnie mniej niż 10% ogółu.
Prawdopodobnie w samym tym lesie rosną
tysiące gatunków grzybów.
Mamy tu trzy grzyby.
Spotkacie takie w całym lesie.
Ale niesamowite jest to, że te okazy to tylko czubek góry lodowej.
Gdy patrzymy pod powierzchnię,
widzimy, że większość grzyba występuje w postaci cieniutkich nitek,
biegnących przez glebę.
Nazywamy to grzybnią. Łączy ona wszystkie grzyby w okolicy.
W okolicznej glebie mogą być dziesiątki kilometrów
tych mikroskopijnych grzybów.
Drzewo potrzebuje tych włókienek, by przetrwać.
Przechwytuje węgiel z atmosfery
i przekazuje go grzybom.
W zamian grzyby pobierają azot i fosfor z gleby,
które oddają drzewom za węgiel.
To mutualizm korzystny dla obu organizmów.
Być może najbardziej niezwykłą rzeczą w całym tym systemie grzybni
jest wielkość tego połączenia.
Grzyby przyczepione do korzeni tego drzewa
są także przyczepione do korzeni tamtego,
i tamtego.
Tamte drzewa też są połączone z sąsiadami
przy pomocy tego samego systemu grzybni, która biegnie od drzewa do drzewa.
Sieć grzybni przypomina obwód drutów i węzłów,
przez które przepływa informacja.
Dzięki niej
grzyby utrzymują las przy życiu.
Jeśli w okolicy umiera jakieś drzewo,
grzybnia może mu dostarczyć więcej składników odżywczych,
aby doszło do siebie, dzięki czemu
grzyby także mają się lepiej.
Podobnie, jeśli w jakiejś części sieci coś jest nie tak,
grzybnia usunie składniki odżywcze,
by zminimalizować szkody.
Ci niewidzialni inżynierowie ekosystemu
zapewniają prawidłowe działanie i zdrowie całemu ekosystemowi.
Te sieci mikoryzowe ochrzczono mianem Wood Wide Web.
Brzmi to jak żart,
ale ich działanie naprawdę przypomina funkcjonowanie internetu:
wszystkie organizmy są połączone w jednym, leśnym systemie.
Ten proces zachodzi
na całej planecie, w każdym ekosystemie.
Jeśli na jakiejś obcej planecie istnieje bujny ekosystem,
to na pewno opiera się na czymś w rodzaju potężnego systemu grzybni.
Życie w lasach Edenu to kompromis
pomiędzy grzybami, grzybożercami i drapieżcami.
Ale w grę wchodzą większe, niebiańskie siły.
Na Edenie pory roku są wyraźniejsze niż na Ziemi.
Powodem są większe fluktuacje światła i ciepła z bliźniaczych gwiazd.
Gdy zbliża się zima,
pozostałe drapieżniki wędrują…
w pogoni za światłem.
Grzybożercy umierają.
Każdej zimy jest tak samo.
W ciemnym lesie nie rośnie nic…
poza zarodkami w kokonach.
Wraz ze zmianą pory roku…
grzybożercy się wykluwają.
Pobudza je do tego powrót bliźniaczych gwiazd.
Na Ziemi życie robi to samo,
wykorzystując pory roku jako zegar.
Noc Świętojańska,
najdłuższy dzień w roku.
RZEKA YELLOW BREECHES, PENSYLWANIA, USA
O tej porze roku jest tu wielu wędkarzy,
bo w tym czasie ryby dobrze biorą.
W rzece jest mnóstwo pożywienia…
BIOLOŻKA
…pełno nimf jętek.
Jętki kojarzą nam się z owadami latającymi,
ale większość swojego życia spędzają
na dnie rzeki, rozwijając się i rosnąc.
Czekają na ten jeden moment w roku, gdy wyjdą na powierzchnię.
Rzeka Yellow Breeches
wpada do Susquehanny.
Pod tymi wodami
miliony jętek są gotowe do startu.
Pojawiają się po zachodzie słońca.
Masowo.
To chmara owadów, które pojawiły się jakby znikąd.
To prawie jak inwazja obcych.
Jętki żyją co najwyżej dwie doby.
W tym czasie muszą znaleźć partnera, by przekazać geny.
Mają tylko jedną szansę, a jeśli ją stracą,
to gra skończona.
Po kopulacji
samice wracają do rzeki, by złożyć jaja
i umrzeć.
Każda z tych białych kropek to jętka,
której udało się wrócić do wody i znieść jaja.
Dryfują ich tutaj setki tysięcy.
Wydały na świat nowe pokolenie.
To samo powtórzy się za rok,
w tym konkretnym czasie.
Rytm pór roku zawsze podyktowany jest
nachyleniem planety w stronę jej gwiazdy.
Ziemia jest nachylona pod kątem 23,5 stopnia.
Na Edenie to kąt 40 stopni.
Więcej światła rozchodzi się po większej części planety.
A więcej światła oznacza więcej życia.
Wiosną znowu jest co jeść.
Młodzi grzybożercy muszą rosnąć jak najszybciej,
zanim wrócą drapieżniki…
i cykl życia się powtórzy.
Cudowne stworzenia…
karmione glukozą…
zasilane tlenem…
żywione światłem gwiazd.
To, co zachodzi na Edenie, może mieć miejsce w całym wszechświecie:
wszelkie formy życia polegają na przepływie energii.
Jak życie przystosuje się do innego świata?
Zamieszkałego przez inteligentne istoty.
Na tyle inteligentne, by stworzyć nowy dom
pośród gwiazd.
Napisy: Aleksandra Basińska