NETFLIX ORİJİNAL BELGESEL DİZİSİ
Dünya, milyonlarca türün evi.
Peki ötesinde neler yaşıyor olabilir?
Gök bilimciler Güneş sistemimizin dışında
binlerce gezegen keşfetti.
Ve trilyonlarcası daha olabilir.
Sadece bir kısmında bile hayat varsa...
...o zaman evren, yaşıyor olabilir.
Tüm canlıların ihtiyaçları aynıdır.
Beslenmek.
Üremek.
Evrimleşmek.
Dünya'daki hayatın yasalarını
evrenin geri kalanına uygularsak...
...uzaylıların dünyalarında nelerin yaşıyor olabileceğini...
...tahmin edebiliriz.
LICK GÖZLEMEVİ KALİFORNİYA, ABD
Güneş sistemimizin ötesindeki gezegenlere gök bilimciler ötegezegen der.
Hepsi de Dünya'dan trilyonlarca kilometre uzaktadır.
Yine de yörüngelerinde oldukları yıldızların ışığından...
...zayıf bir yaşam işareti tespit edilebilir.
Her yıldız bize farklı renkte bir ışık yollar.
O ışığı teleskobumuzla yakalarsak
ve ışığı gökkuşağı olarak yayan bir aletten geçirip
o gökkuşağını dikkatle incelersek
yıldızın atmosferindeki elementlerin
kimyasal parmak izlerini bulabiliriz.
Teleskobun yakaladığı bu gökkuşağı,
12 ışık yılı ötedeki Tau Ceti yıldızına ait.
Bu karanlık çizgilerin kaynağı, yıldızın atmosferindeki hidrojen.
Aşağıda, magnezyuma ait üç karakteristik çizgi görüyoruz.
Demek yıldızın atmosferi böyle
ama bizim yapmak istediğimiz şey
bir ötegezegen atmosferinden geçen ışığı yakalayıp
o atmosferin de aynı şekilde kimyasal parmak izini elde etmek.
2012'de, bu tür bir parmak izi Güneş sistemimizde görülüyordu.
Venüs, Güneş'in önünden geçtiğinde...
...bir silüet oluşturdu.
Bir anlığına küçük bir hale belirdi. Venüs'ün atmosferi.
Gök bilimcilerin aradığı da böyle bir ışık şeridiydi.
Uzak yıldızların üstüne gölge düşüren uzak ötegezegen atmosferlerini...
...analiz edebilirlerse...
...yaşamın kanıtını bulabilirler.
Yaşam belirtilerinin ne olacağı üzerine çok kafa yorduk.
Etrafı ve atmosferde bulunanları inceleyip
yüzlerce ışık yılı uzaktan algılanabilecek şeylere baktık.
Ve hepsi de bizi aynı gaza götürdü.
Oksijene.
Atmosferdeki oksijenin yüzde 50 ile 70'i okyanuslardan gelir.
Yani Dünya'nın akciğerlerinden.
Okyanuslardaki dev yosunların
ve karadaki tüm ormanların büyümesini...
...fotosentez sağlar.
Fotosentezde en çok ilgimi çeken şey
ortaya çıkan atık üründür.
Yani atmosfere giren oksijen.
Atmosferimizdeki oksijenin neredeyse hepsi Dünya'daki yaşamın yaptığı
fotosentezden gelmektedir.
Eğer bol oksijen görürseniz
canlı bir gezegen olduğunu anlarsınız.
Trilyonlarca dünyanın arasında...
...daha çok oksijene sahip olanlarda yaşam ihtimali yüksektir.
Bir düşünün... Dünya gibi bir gezegen ve etrafında döndüğü yıldız bir değil...
...iki tane.
Bu, Eden.
İkiz yıldızlarından gelen ışıkla gerçekleşen fotosentez...
...atmosfere oksijen pompalıyor...
...ve yaşamın gelişmesini sağlıyor.
Otlayıcılar alçak mantarlarla beslenir...
...ama tehlikeye karşı sürekli tetiktedir.
Ağaç tepeleri yırtıcılara ev sahipliği yapar.
Ağaçta yaşamak için evrilmişlerdir.
Saldırı için doğru anı bekliyorlar.
Yerde, otlayıcı daha avantajlıdır.
Daha hızlı kaçar.
Ama yırtıcı özel bir silah geliştirdi.
Otlayıcı bu kez kaçıyor...
...ve yırtıcı da enerjisini koruyor.
Enerji her gezegende değerlidir.
Yıldız ışığı neredeyse sonsuz bir kaynaktır.
Ama işin sırrı o ışığı yaşama dönüştürmektedir.
Tropik yağmur ormanlarındayız.
Dünya'da en çok hayvan ve bitki türü burada bulunur.
KOLOMBİYA
Ağaçlar ve bitkiler Güneş'in enerjisini emer.
Fotosentezin büyüsüyle güneş ışığını glikoz enerjisine çevirirler,
yani şekere.
Görebilir ve tadına bakabilirsiniz.
Güneş'in enerjisini tadabilirsiniz.
Bitkiler pillere benzer.
Güneş enerjisini glikoz olarak depolarlar.
Otçullar bitki yer.
Etçiller otçulları yer.
Besin zincirindeki her halka...
...glikoz enerjisinin aktarımına bağlıdır.
Ve bu ormanda
buna doymayan bir hayvan var.
Sinek kuşu.
Sinek kuşları saniyede yüz kereden çok kanat çırpabilir.
Oldukları yerde harcadıkları enerjiyi hissetmeniz mümkündür.
Bu çılgınca hareketlilik...
...glikoz açısından zengin nektarla mümkün olur.
Bu cihaz, önden bakınca çiçeğe benzer,
o yüzden sinek kuşu gelip ondan beslenir.
İşte bir tane.
İleri geri gidiyor. Hadi, yapabilirsin.
Tamam, şimdi içiyor.
Bu cihaz, kuşun içtiği nektarı
ve nefesle aldığı oksijeni ölçüyor.
Nektarla gelen enerjiyi ve oksijenle harcanan enerjiyi hesaplayıp
kuşun ne kadar enerji kullandığını tam olarak hesaplayabiliriz.
Havada duran bir sinek kuşu inanılmaz bir hızla oksijen tüketir.
Bir Olimpiyat koşucusundan on kat daha fazladır.
Hücrelerine ne kadar oksijen girerse glikozu o kadar hızlı yakar...
...ve içindeki enerjiyi açığa çıkarır.
Dünya'da atmosferin yüzde 21'i oksijendir.
Ve çevremizdeki yaşama çeşitlilik katar.
ATMOSFERİK OKSİJEN
Eden'da Dünya'dakine göre yüzde on daha fazla oksijen var.
Yani buradaki yaşam daha çeşitli...
...daha enerjik...
...ve daha rekabetçi olabilir.
Yaz, otlayıcıların üreme mevsimidir.
Yırtıcılardan sürekli korktuklarından eş bulmak için zaman harcamazlar.
Onun yerine solucan benzeri yumurta üretirler.
Her biri birbiriyle kaynaşıp...
...bir embriyo yaratır.
Korunmak için bir koza oluştururlar.
Yerden yüksekte asılı duran embriyolar...
...yırtıcılardan uzakta büyüyebilir.
Dünya'daki ölüm tehdidi, yaşamın evriminde
büyük bir etkendir.
Yırtıcılık her yerdedir.
Her organizma
bir diğeri tarafından yenme riski taşır.
Benim ilgimi çeken, yırtıcılığın üremeyi şekillendirmesi.
ARİMA VADİSİ
Buraya gelecekler.
Bu nehir, lepistesleri ve üreme düzenlerini incelemek için...
...mükemmel bir ortam sunuyor.
-Evet. -Bir erkek daha.
Burası sakin bir mahalle.
Burada, lepistesler dışında tek bir balık türü var
ve o da lepistesleri nadiren yer ya da rahatsız eder.
Yenme riski olmadan istedikleri yerde yüzebilirler.
-Tamam. İşte oldu. -Güzel.
Burada, yeni yakaladığımız beş yavru var.
Küçük gözükebilirler ama yeni doğan lepistes için çok büyükler.
Buradaki lepistesler, az sayıda yavru için çok çaba harcıyor.
Nehrin aşağısında ise durum farklı.
Tamam.
Vay canına.
Bu kaya, nehri bölen doğal bir bariyer.
Aşağısında tehlike kol geziyor.
Buradaki bir lepistes, kaçak hayatı sürer.
Devamlı yırtıcılardan kaçarsın. Bir lepistes buraya gelirse...
...bir saniye bile dayanamaz.
Lepisteslerin tek savunması bir sürü yavru üretmek...
...ve bir kısmının büyümesini ummaktır.
Lepisteslerin yırtıcısız yaşadığı yerden iki yavru,
yırtıcılarla yaşadığı yerden ise dört yavru var.
Boyutları cidden çok farklı.
Bariyerin yukarısından gelenlere kıyasla
buradakiler çok daha küçük.
Anne ne yaparsa yapsın yaşama ihtimali düşük.
O yüzden en iyi strateji bir sürü küçük yavru yapmak.
Lepistesler iki farklı şekilde ürer.
Az sayıda büyük yavruyla...
...ya da çok sayıda küçükle.
Üreme şeklini yırtıcı tehdidi belirler.
Yırtıcı avıysan genç ölürsün, o yüzden hızlı yaşamalısın.
Yavrulamak için çabalamalısın yoksa soyun tükenir.
Bir türün diğerini avladığı her gezegende
böyle bir strateji geçerli olur.
Eden'daki otlayıcılar hızlı üremek için evrilmiştir.
Olabildiğince hızlı şekilde bir sürü yavru üreterek...
...türün devamlılığı için uğraşırlar.
Ama ormanda asla güvende değiller.
Yaz sona erdiğinde
mantarlar turuncu meyveler verip...
...otlayıcıları kendine çeker.
Meyve içindeki sporlar bir enfeksiyon yayar.
Yırtıcılar saldırdığında...
...enfekte olan otlayıcılar kaçmaz.
Korku içgüdüleri kaybolmuştur.
Kolay bir yemek...
...ama zehirli.
Mantarlar, otlayıcıları kullanarak yırtıcıları enfekte etti ve öldürdü.
BÜYÜK RİFT VADİSİ TANZANYA
Türler arası bu tarz karmaşık ilişkiler Dünya'da da vardır...
...ama hepsi ölümcül değildir.
Avcı toplayıcı olan Hadza'lar doğadan beslenir.
Benim adım Palango.
Bir erkek olarak görevim avlanmak.
Her zaman yanımda ok ve yay taşırım...
...ve kendimi korurum.
Çünkü ormanda...
...birçok tehlikeli hayvan var.
Yüksek kalorili bir yiyecek her şeyden daha değerlidir.
Bal.
Ama taze bal bulmak zor.
Arılar her mevsimde yuvalarını taşır.
O yüzden Hadza'lar yardım çağırıyor.
Bal kuşları çok zeki kuşlardır.
Balın yerini bilir ve seni oraya götürürler.
Özel bir ötüşü vardır...
...ve ona cevap veririm.
Onu takip edersem beni doğrudan bala götürür.
Bal kuşu, adının hakkını verdi.
Onları baobap ağacındaki yuvaya götürdü.
Avcılar arıları bulmak için kuşa ihtiyaç duyar.
Kuşun da bala ulaşmak için avcılara ihtiyacı vardır.
Bal kuşları bizi arılara götürür.
Ama arılar saldırgandır.
O yüzden yardımımız gerekir.
Baobap ağacına tırmanmak...
...çok zor ve tehlikelidir.
Bir seferinde düştüm.
Dumanla arıların başını döndürüyoruz...
...ve onları yuvadan çıkarıyoruz.
Sonuç, bu riske değer.
Taze ve besleyici bal.
Palango, kuşa da payını veriyor.
İki taraf da kazanıyor.
Türler arasındaki karmaşık ilişkiye
simbiyoz denir.
Ekosistem ne kadar zenginse ilişki de o kadar karmaşık olur.
Eden'da mantarları merkezine alan...
...üçlü bir simbiyoz evrilmiştir.
Önce otlayıcıları beslerler.
Sonra onları enfekte edip...
...yırtıcıları zehirlerler.
Ve mantarlar bunu, yeni nesli büyütmek için yapar.
Yeni nesil de ölü yırtıcıların bedenleriyle beslenir.
Dünya'daki mantarlar, her ormandaki yaşamda önemli
ama görünmez bir rol oynar.
Perde arkasındadırlar.
ROTHIEMURCHUS ORMANI İSKOÇYA
Çoğu insana göre, gezegenimizdeki ilk karmaşık yaşam
böceklere ya da dinozorlara aittir.
Ama aslında onlardan yüzlerce milyon yıl önce
ilk karmaşık çok hücreli organizmalar işte bunlardı.
Mantarlar.
En az 140.000 mantar türü biliyoruz...
...ama büyük ihtimalle gerçek sayının yüzde onundan az.
Muhtemelen sadece bu ormanda bile
binlerce farklı tür var.
Pekâlâ, burada üç tane mantar var
ve bunları ormana dağılmış olarak görebilirsiniz.
Ama işin müthiş yanı, bu mantarların
buz dağının görünen kısmı olması.
Yüzeyin altına bakarsak
mantarın çoğu, toprağın altı boyunca yayılan
minik ipliklerdedir.
Buna miselyum denir ve bölgedeki tüm mantarları birleştirir.
Bu minik, mikroskobik mantarlardan onlarca kilometresi
toprağa yayılmış olabilir.
Ağaç, yaşamak için bu liflere ihtiyaç duyar
çünkü ağaç atmosferdeki karbonu alabilir
ve mantara karbon sağlayabilir.
Mantarlar da topraktan azot ve fosfor alır
ve karbon karşılığında bunları verir.
Yani her iki organizmaya da fayda sağlayan bir karşılıklılık var.
Miselyal sistemin en olağanüstü yanı,
muhtemelen ne kadar bağlantılı olduğudur.
Bu ağacın köklerine bağlı mantarlar
o ağacın köklerine de bağlı olacak,
şu ağacınkilere de.
Onlar da ağaçtan ağaca yayılmış olan
miselyal sistem ile komşularına bağlanmış olacaklar.
Miselyal ağ, teller ve düğümlerden oluşan ve bilgi akışı sağlanan
bir devre gibidir.
Ve bu sayede
mantarlar, ormanı muhafaza eder.
Şurada ölmekte olan bir ağaç varsa
o ağaca daha fazla besin atayabilir,
böylece ağaç düzelir ve bunun sonucunda
mantar sistemi de iyileşir.
Benzer şekilde, mantar ağının bir kısmında sorun varsa
oradaki besinleri uzaklaştırır,
böylece sorunun etkisini en aza indirir.
Bu görünmez ekosistem mühendisleri
tüm sistemin gerçekten sağlıklı şekilde işlemesini sağlar.
Bu sisteme Wood Wide Web de denir.
Biraz şaka gibi geliyor
ama aslında çalışma şekli internetten çok farklı değil,
ormandaki tüm organizmaları birbirine bağlıyor.
Gezegenin her yerinde
ve hayal edebildiğimiz her ekosistemde bu süreç işliyor.
Yani yabancı bir gezegende bereketli bir ekosistem olacaksa
dev miselyal sistem benzeri bir şey ile destekleneceğine eminim.
Eden ormanlarında yaşam mantarlar, otlayıcılar...
...ve yırtıcılar arasında bir değiş tokuştur.
Ama işin içinde daha büyük ve göksel güçler var.
Eden'daki mevsimler Dünya'dakilerden daha güçlüdür.
İkiz yıldızlar yüzünden daha büyük ışık ve sıcaklık dalgalanmaları yaşanır.
Kış yaklaşırken
kalan yırtıcılar ışığın peşinde...
...göç eder.
Kalan otlayıcılar ise ölür.
Her kış aynıdır.
Karanlık ormanda hiçbir şey yetişmez.
Kozalarındaki embriyolar hariç.
Mevsim değişmeye başlayınca...
...otlayıcılar kozadan çıkar.
İkiz yıldızların geri dönüşünü örnek alırlar.
Dünya'daki yaşam da aynısını yapar,
mevsimleri saat olarak kullanır.
Yazın ortası...
...ve yılın en uzun günü.
YELLOW BREECHES NEHRİ PENSİLVANYA, ABD
Yılın bu zamanı birçok sinek balıkçısı olur
çünkü balıkların ısırma mevsimidir.
Sebebi de nehirde bolca besin kaynağı olması
ve o besin kaynağı da işte bunlar, mayıs sineği larvaları.
Mayıs sineklerinin karada bizimle beraber uçtuğunu düşünürüz...
...ama yaşam döngülerinin çoğu aşağıda,
nehrin dibinde gelişip büyümekle geçer.
Ve yılın bu zamanına dek birikip
hep beraber çıkarlar.
Yellow Breeches Nehri...
...Susquehanna'yı besler.
Bu suların altında
milyonlarca mayıs sineği olgunlaşmış ve uçmaya hazırdır.
Ve güneş battığında hep beraber...
...sudan çıkarlar.
Aniden ortaya çıkıyor gibi görünen bir sürü böcek vardır.
Âdeta uzaylı istilası gibi.
Mayıs sinekleri en fazla iki gün yaşar.
O sürede, genlerini aktarmak için bir eş bulmalıdırlar.
Tek bir fırsatları var ve fırsat kaçarsa
o mayıs sineğinin işi biter.
Çiftleştikten sonra
dişiler yumurtlamak için nehre döner
ve sonra ölür.
Bu küçük beyaz noktaların her biri
başarıyla suya yumurta bırakan bir mayıs sineğidir.
Binlercesi, yüz binlercesi suda süzülür.
Yeni nesli yarattılar.
Yeni nesil de seneye aynı süre zarfında
bu geleneği devam ettirecek.
Mevsimlerin ritmi her zaman gezegenin,
yıldızına doğru eğilmesiyle belirlenir.
Dünya 23,5 derecelik açıyla eğilmiştir.
Eden'da bu açı 40 derecedir.
Yani gezegenin yüzeyine daha çok ışık yayılır.
Ve daha fazla ışık, daha fazla yaşam demektir.
Bahar geldi ve yiyecek besinler var.
Ama yeni otlayıcılar, yırtıcılar dönmeden önce...
...olabildiğince hızlı büyümeli.
Yaşam döngüsü tekrar ediyor.
Harikulade canlılar...
...glikozla besleniyor...
...oksijenden güç alıyor...
...ve yıldız ışığıyla besleniyor.
Eden'da doğru olan şey, evrenin her yerinde doğru olabilir.
Yani tüm yaşam, enerji akışına bağlıdır.
Yaşam, farklı bir dünyaya nasıl uyum sağlayabilir?
Zeki canlıların yaşadığı bir dünya.
Yıldızların arasında...
...yeni bir yuva kuracak kadar zeki.
Alt yazı çevirmeni: Can Rendeci