NETFLIX — ORYGINALNY SERIAL DOKUMENTALNY
Ziemia, dom milionów gatunków.
Ale co może żyć dalej?
Astronomowie odkryli tysiące planet
poza Układem Słonecznym.
Wierzą, że są ich biliony więcej.
Jeśli życie istnieje choćby na ich ułamku,
to wszechświat musi tętnić życiem.
Wszystkie żywe istoty mają te same potrzeby.
Muszą jeść…
rozmnażać się…
i ewoluować.
Przenosząc zasady rządzące życiem na Ziemi
na resztę wszechświata…
możemy sobie wyobrazić,
co żyje…
w obcych światach.
Większość znanych nam planet to prawdziwe piekła,
na których, zdawałoby się, nic nie przeżyje.
Ale to niesamowite, gdzie może narodzić się życie.
Mama zawsze nazywała mnie kosmitką.
Od dzieciństwa myślami byłam w kosmosie.
Chciałam odkrywać wszechświat.
DANAKIL, ETIOPIA
O mój Boże.
ASTROBIOLOŻKA
To najwspanialsze miejsce, jakie widziałam.
Tak wyglądają inne planety z moich snów.
Niesamowite.
Miejscowi nazywają depresję Danakil „wrotami piekieł”.
To wulkaniczna pustynia, 120 metrów poniżej poziomu morza.
To najgorętsze miejsce na Ziemi.
Tu mamy 79 stopni Celsjusza. Tutaj 82.
Tutaj najwięcej, 87 stopni.
Jeśli życie istnieje tutaj,
to mogłoby przetrwać na wielu planetach we wszechświecie.
Te istoty będą miały swoją budowę chemiczną.
Nie wiadomo, czy podobną do naszej,
ale te związki pomogą im przeżyć.
Budowa chemiczna organizmów podlega ograniczeniom.
Przykład? Istoty żywe zbudowane są z komórek.
W komórkach są biocząsteczki,
dzięki którym komórki funkcjonują, żyją i pracują.
W ten sposób zachodzą procesy chemiczne,
które podtrzymują życie.
Staramy się zrozumieć działanie tego mechanizmu
i to, co sprawia, że przestaje działać.
Do niedawna sądzono,
że ciężkie warunki na Pustyni Danakilskiej nie pozwalają na rozwój życia.
Ale astrobiologowie przybywają tu, by szukać jednokomórkowych mikrobów,
ekstremofilów.
Mikrobów nie widać gołym okiem,
więc nie będzie tak, że zaczerpniemy wody z jeziora,
a pod mikroskopem zobaczymy mnóstwo robaczków.
Jedynym sposobem na wykrycie obecności ekstremofilów
jest znalezienie śladów ich DNA
przy pomocy przenośnego sekwencera genetycznego.
To małe urządzenie, bardzo wrażliwe na temperaturę,
a my jesteśmy w jednym z najgorętszych miejsc na Ziemi.
Dlatego mam tutaj bloczek chłodzący,
żeby sprzęt się nie nagrzewał. Urządzenie działa.
No i mamy…
Mamy sekwencję!
Sekwencjonowanie trwa.
Mamy tu DNA.
Wspaniale.
Sekwencjonowanie DNA to dowód na to,
że ekstremofile mogą przetrwać w kwaśnych wodach Danakilu.
To superbohaterowie mikrobów. To niesamowite.
Odkrywamy coraz więcej strategii i mechanizmów,
dzięki którym potrafią przetrwać w takich środowiskach.
Odnalezienie życia w takim miejscu otwiera intrygującą możliwość.
Niektóre formy życia są dość wytrzymałe, by przetrwać gdziekolwiek…
nawet w najodleglejszych zakątkach kosmosu.
Czerwony karzeł.
Najpospolitszy typ gwiazdy w naszej galaktyce.
Wyobraź sobie planetę na tak bliskiej orbicie,
że grawitacja gwiazdy powstrzymuje jej obrót wokół własnej osi.
Ta sama półkula zwrócona jest wiecznie w kierunku słońca.
Oto Janus.
Jak wyglądałoby życie na tak ekstremalnym świecie?
Po jednej stronie planety zawsze jest dzień,
na gorącej pustyni.
Po drugiej stronie trwa wieczna noc.
To zamarznięta kraina cieni.
Na granicy tych dwóch światów znajduje się wąski pas ciągłego zmierzchu.
Lodowata woda z roztopów przepływa z mroźnej części planety,
żłobiąc kaniony w krajobrazie.
Nawet tutaj, w najbardziej gościnnej części planety,
jest mało roślinności.
Ale w głębi kanionów
żyją niezwykłe, pięcionogie istoty,
pentapody.
Nie większe od kota,
są dominującą formą życia na Janusie.
Przystosują się do każdych warunków.
Na mroźnej półkuli
są krępe i owłosione.
Na gorącej – lśniące, smukłe i płochliwe.
Pentapody potrafią przybrać dowolną formę,
by przetrwać.
Na Ziemi wszystkie zwierzęta dostosowują się do swojego środowiska.
Ale niektóre są w tym lepsze od innych.
DOLINA ARIMA, TRYNIDAD
Znalazłam tutaj ścieżkę,
bardzo zadbaną.
Wygląda jak dzieło większego zwierzęcia, a nawet człowieka.
Ale to ścieżka mrówek.
Gatunku żywiącego się liśćmi.
Teraz jest spokojnie…
ENTOMOLOŻKA
…ale w nocy ta ścieżka zmieni się w autostradę,
morze liści płynące w stronę mrowiska.
Rety.
Patrzcie.
To mrowisko.
Możemy zajrzeć do wnętrza kolonii. Wiele się tam dzieje.
Mrówki dzielą się na różne kasty.
Mamy tu żołnierzy,
robotnice
i królową.
Tylko ona składa jaja, a jest tylko jedna królowa.
Bez niej nic by tu nie było.
Przetrwanie kolonii zależy od podziału obowiązków.
Różne kasty mają różne zadania.
To owady o różnych kształtach i rozmiarach.
Złapałam jednego z żołnierzy
i jedną z małych robotnic.
Nie jest tu najmniejsza,
ale blisko jej do tego.
Żołnierza ledwo mogę utrzymać.
To trudne. Czuję jego siłę.
Mrówka chce się wymknąć, ma szeroko rozwarte szczęki.
Ale różnica jest niebywała.
Pomyśleć, że obie były kiedyś identycznymi larwami.
Wszystkie mrówki w kolonii są blisko spokrewnione.
W większości mają te same geny.
Ale gdy dorastają,
niektóre geny są włączane, a inne wyłączane,
w zależności od pożywienia.
Każda mrówka może zostać robotnicą, zbieraczem lub żołnierzem.
Zdolność tworzenia różnych kształtów i form z jednego pierwowzoru
nazywamy polifenizmem.
„Poli” oznacza „wiele”, a „fenizm” odnosi się do kształtów.
Tamten pająk zrobił dokładnie to, czego ja staram się unikać.
Wkroczył na ścieżkę mrówek.
To niedobrze.
Widzimy tu prawdziwą siłę żołnierzy i ich szczęk.
Gdy coś przeszkodzi kolonii,
ich zadaniem jest to usunąć. Właśnie to zrobiły.
O rany.
Zaczynają mnie atakować.
To będzie bolało.
Chcą mnie dorwać.
Każda istota, która może się zmieniać i reagować
na zmiany w środowisku tak szybko, jak mrówki,
zdobywa niesamowitą przewagę.
Nie tylko przetrwa – może zapanować nad światem.
ZAKRES TEMPERATUR
Na Janusie
pentapody są mistrzami polifenizmu.
Podobnie jak mrówki, przybierają różne formy.
Ale wszystkie rozpoczynają swój żywot w tym samym miejscu…
w Strefie Zmierzchu.
Para dorosłych jest gotowa do rozmnażania.
To jednocześnie samce i samice:
hermafrodyty.
Każdy z nich może wydać potomstwo,
podwajając szanse na sukces.
Po kryciu pentapod opuszcza bezpieczne schronienie kanionu.
Wspina się na wzniesienie,
gotowy do rozmnażania.
Na szczycie ciągły wiatr wieje pomiędzy zimną i gorącą stroną planety.
Dzięki niemu pentapod może rozrzucić swoje larwy.
W ten sposób mogą skolonizować planetę.
Po gorącej stronie brakuje wody.
Kondensuje się tylko w zacienionych miejscach.
Jeśli nie ma co jeść, istoty ruszają dalej.
Pięcioro odnóży pozwala im pobiec w każdym kierunku.
A przed dziesięciorgiem oczu
niewiele się ukryje.
Gdy pentapod wyczuje pożywienie,
łapie je swoimi czułkami.
Musi wykorzystać każdą okazję.
DOLINA OGNIA, NEVADA, USA
Życie na każdej pustyni jest ciężkie.
Przetrwają tylko silni.
A w świecie natury
nie ma większego twardziela…
niż skorpion.
- Masz coś? - Nie sądzę.
Moje pierwsze spotkanie ze skorpionem?
Miałem dziesięć lat i zobaczyłem wielkiego skorpiona.
Krzyknąłem: „Mamo!”.
Przybiegła mi na ratunek
i spytała, co się stało.
Wskazałem jej skorpiona na suficie.
BIOLOG EWOLUCYJNY
„On mnie zje!”
A ona na to: „Wyluzuj, to tylko skorpion”.
A potem, jak to urocza meksykańska mama,
zdjęła sandał i rozkwasiła drania na suficie.
Carlos Santibáñez-López jest obecnie specjalistą od skorpionów.
Zajmuje się badaniami nad ich jadem.
Spaceruję nocą z latarką UV,
bo skorpiony świecą w ultrafiolecie.
To dzięki specjalnemu białku w ich pancerzach.
Rzućmy na niego okiem.
Spójrz na to!
Pełno ich.
Super.
Skorpiony prawie się nie zmieniły od 400 milionów lat.
Idealnie przystosowały się do życia na pustyni.
Skorpiony mają bardzo wolny metabolizm.
Mogą długo przetrwać bez pożywienia i wody.
Niektóre gatunki przeżywają nawet rok
bez żadnego jedzenia.
Mają dość energii, by utrzymać
niezbędne funkcje życiowe.
Muszą być gotowe do złapania pożywienia, gdy tylko się pojawi.
Dlatego wykształciły wiele broni, które pomagają im w polowaniu.
W tym najważniejszą z nich…
jad.
Aby zbadać jad skorpiona,
Carlos musi go pobrać z gruczołu na ogonie.
Jad to potężna mieszanka minerałów, soli
i setek białek o różnych funkcjach.
Zrób to jak najszybciej.
Pobudzamy mięśnie prądem.
Otrzymamy bardzo niewielką ilość jadu,
maleńką kroplę.
Ale ta kropla jest tak cenna, że nie chcemy jej stracić.
Pomasuj go.
Jest kropelka.
W porządku.
Udało się. Mamy jad.
Mamy maleńką kropelkę.
- Zgadza się. - Widzisz?
- Tak. - To jak kropla wody.
Jad jest tak skuteczną bronią,
że używają go gady, owady i ryby.
Ewoluował osobno co najmniej 30 razy.
Im częściej jakaś cecha, jak jad, wykształciła się na Ziemi,
tym pewniejsze jest jej występowanie na innych planetach.
Po gorącej stronie Janusa
pentapody wykorzystują jad, by złapać ofiarę.
Ale polowanie w pojedynkę jest ryzykowne.
Nawet jadowity drapieżnik jest bezsilny
wobec roju.
Po mroźnej stronie jest równie ciężko.
Czy w wiecznej ciemności i bez energii słońca…
cokolwiek przetrwa?
Na Ziemi niemal całe życie zależy od światła słonecznego.
Rośliny zamieniają energię słoneczną w pożywienie,
które karmi inne formy życia.
Ale istnieją niezwykłe miejsca na Ziemi,
gdzie życie ewoluowało bez światła.
CUEVA DE VILLA LUZ, MEKSYK
Gdy myślę o wejściu do takiej jaskini, jednym z pewników jest to,
że to obce środowisko.
- Trochę paruje. - Tak.
Można tam umrzeć na wiele sposobów.
MIKROBIOLOŻKA
Tutaj zagrażają mi między innymi duże ilości siarkowodoru.
Siarkowodór może być zabójczy.
- Gotowy? - Tak.
Dlatego zabieram ochroniarza, mojego męża.
Wie, kiedy to przerwać, powiedzieć:
„Czas na nas, masz dość”.
Cueva De Villa Luz to labirynt wapiennych komór.
Siarkowodór wydobywa się ze skorupy ziemskiej.
Miesza się z tlenem i tworzy kwas siarkowy,
barwiący wodę na mlecznobiało.
A jednak niektóre formy życia nie tylko tu przetrwały,
a wręcz prosperują.
Snotyty…
kapiące kolonie bakterii.
W jednym snotycie jest wiele organizmów.
Zamiast polegać na fotosyntezie,
pożywiają się siarkowodorem
i wykorzystują go jako źródło energii.
- Gotowy? - Tak.
Sterylizujemy.
Dobrze, zakręć.
Zajmijmy się tym.
No dobrze.
Jeden snotyt.
To jedne z najlepszych snotytów na świecie.
Są wyjątkowo kwaśne.
Bardziej niż kwas akumulatorowy.
W jaskini rozwinął się cały ekosystem
żywiący się snotytami.
Stworzenia, które nie znają światła dziennego.
Widzisz je?
Tak.
Po prawej jest sporo dużych.
Gdy do wody wpadnie biała wstęga bakterii,
od razu płynie do niej ryba.
Tam jest ich więcej, widzicie? Tam płynie większa.
Nadpływa. Dorwała go!
Badanie życie w całkowitej ciemności
poszerzyło nasze poszukiwania życia w innych miejscach we wszechświecie.
Zrozumieliśmy, że możemy znaleźć życie w miejscach,
w których się go nie spodziewaliśmy.
Dwadzieścia pięć.
Wysoka wartość.
Dobra. Myślisz, że pora na nas?
Każda forma życia potrzebuje energii.
Po gorącej stronie Janusa pochodzi ona od światła gwiazdy.
Po jego zimnej stronie – z głębi planety.
To aktywność geotermalna.
Gdy ciśnienie wulkaniczne wypycha wodę na powierzchnię,
wokół kotłuje się życie.
To pobudza pentapody do działania.
Polują na pędraki gromadzące się wokół zbiorników geotermalnych.
Ale to nie takie proste.
Pędraki wykształciły system obronny.
Podskakują i wysyłają sygnał ostrzegawczy pozostałym.
Współpracują, by przeżyć.
Na Ziemi niektóre zwierzęta używają światła w ten sam sposób.
Do wysyłania sygnałów.
LAS ALLEGHENY NATIONAL, PENSYLWANIA, USA
Każdy z tych punkcików światła to świetlik.
Pojawiają się zaraz po zachodzie słońca.
Są jak iskry z ogniska.
ENTOMOLOŻKA
To spektakularny widok. A im ciemniej, tym lepiej.
Ich światło jest formą komunikacji.
Są jednymi z niewielu zwierząt lądowych,
które komunikują się z własnym światłem.
Bioluminescencja wyewoluowała u świetlików
jako ostrzeżenie dla drapieżców.
To znak, że owad jest pełen toksyn, które lepiej omijać szerokim łukiem.
Teraz ten sam mechanizm
służy do szukania partnera.
Świetlik wytwarza światło z narządu w swoim odwłoku.
Zawiera on enzym,
który wytwarza jeden foton światła. To tlenowa reakcja chemiczna.
Kontrolując dopływ tlenu do odwłoka,
świetlik wytwarza mrugające światło. Przerywa i wznawia reakcję,
i porozumiewa się z innymi, mrugając.
Samce latają sobie i się popisują.
Mrugają, jakby mówiły: „Hej, spójrz na mnie!”.
Samice czekają na ziemi i ich obserwują.
Gdy któryś samiec im się spodoba, odpowiadają mu.
Samiec przylatuje i znowu mruga.
Ona odpowiada, a potem spółkują.
Za nami odbywa się więc jeden wielki, zalotny taniec.
Każdy gatunek tworzy własny język,
pomagający odnaleźć się w mroku.
Ale komunikowanie się światłem jest ryzykowne.
Niektóre gatunki nauczyły się emitować fałszywe sygnały.
To samica drapieżnika z rodzaju Photuris.
Nazywamy ją femme fatale, bo znana jest
ze zwabiania samców innych gatunków, żeby się nimi pożywić.
Hakuje sygnały pomiędzy samcami i samicami,
i wykorzystuje je na swoją korzyść.
Widać, że to świetlik drapieżny,
bo jego świecący odwłok ma inny kształt.
To dwie świecące kreski, jak znak równości.
Samiec szuka sobie partnerki,
a gdy mruga, ona mu odpowiada,
zupełnie jak samica jego gatunku.
Drapieżca naśladuje samicę,
żeby zwabić samca, ale nie chce z nim kopulować…
tylko go zjeść.
I robi to bardzo brutalnie.
To klasyczny przykład drapieżcy wykorzystującego mimetyzm.
Jeden gatunek naśladuje zachowanie drugiego,
by go zabić.
Kłamstwa i oszustwa są dość powszechne w świecie zwierząt.
Myślę, że tak samo byłoby na innych planetach.
Na Janusie pędraki wykorzystują światło, by przeżyć.
Ale ich system za chwilę zostanie zhakowany.
Złapawszy kilka pędraków, pentapody wchłaniają ich bioluminescencję
i naśladują ich sygnały ostrzegawcze.
Pędraki instynktownie odskakują od migoczących świateł.
Ale tym razem to pułapka.
Pentapody kierują je w dogodne dla siebie miejsce.
Zdolność adaptacji po raz kolejny okazuje się sekretem ich przetrwania.
Ale istnienie wszystkich stworzeń na Janusie
zależy od jednego, kluczowego składnika.
Czy to w gorącym, zimnym, czy mrocznym świecie.
Od wody.
OBSZAR GEOTERMALNY HVERIR, ISLANDIA
Wszyscy znamy opowieść o Złotowłosej i trzech misiach.
Dziewczynka zakrada się do ich domu i próbuje ich owsianki.
Pierwsza miska jest za gorąca.
Druga miska jest lodowata.
Dopiero trzecia miska zadowala Złotowłosą.
„Ta porcja”, mówi dziewczynka,
„jest w sam raz”.
Gdy rozglądamy się za życiem we wszechświecie,
szukamy warunków, które są „w sam raz”.
A w tym przypadku „w sam raz”
oznacza obecność tego związku:
wody.
Woda transportuje to, co niezbędne do życia, wokół planety…
i we wszystkich żyjących organizmach.
To najważniejsza substancja we wszechświecie.
Ponieważ woda jest nam tak znana,
dopiero po dłuższym zastanowieniu dociera do nas, jaka jest dziwna.
MIKROBIOLOG
Woda składa się z jednego atomu tlenu
i dwóch atomów wodoru.
Ze względu na naturę pierwiastków i sposób ich połączenia,
po stronie tlenu mamy ładunek ujemny, a po stronie atomów wodoru – dodatni.
Każdy atom wodoru w cząsteczce
może więc łączyć się z tlenem w sąsiadujących cząsteczkach.
Przy miliardach sąsiadujących i przyciągających się cząsteczek,
otrzymujemy bardzo lepką substancję.
Molekuły wody nie tylko przyciągają się wzajemnie.
Przyciągają niemal każdą inną cząsteczkę, z którą się zetkną.
Rozrywają inne substancje,
rozkładają je i rozpuszczają.
Woda to uniwersalny rozpuszczalnik,
bo ma zdolność rozkładania składników odżywczych i substancji chemicznych.
To niemal pewne, że życie na Ziemi narodziło się nie na lądzie…
a w wodzie.
Głęboko pod wodą, w pierwotnych oceanach,
wirowały życiodajne składniki.
Potrzebne było miejsce do skoncentrowania tych składników,
które pozwoliłoby na reakcję chemiczną prowadzącą do życia.
Takim miejscem mógł być komin hydrotermalny.
Woda wchodzi w interakcję z gorącymi skałami pod ziemią.
Wytryska z powrotem do lodowatej wody morskiej,
niosąc składniki odżywcze i substancje chemiczne,
bąbelki życia.
Związek pomiędzy wodą a życiem jest tak silny,
że trudno wyobrazić sobie istnienie życia we wszechświecie
bez jej obecności.
To niesamowite,
jak życie radzi sobie w najcięższych warunkach:
w skrajnym upale czy mrozie. Ale ostatecznie najważniejsza jest woda.
Woda w stanie ciekłym oznacza życie.
Na Janusie brakuje wody.
Albo zamarza…
albo wyparowuje na wietrze.
Ale wody w stanie ciekłym jest dość dużo,
by rozwinęło się życie.
Najsilniejsze stworzenia
przystosują się i przetrwają.
W NASA mawiają:
„Jeśli chcesz znaleźć życie,
podążaj za wodą”.
Jak życie przystosuje się do innego świata?
Na planecie z dwoma gwiazdami.
Tam, gdzie jest więcej energii niż na Ziemi.
Na planecie idealnej do życia.
Napisy: Aleksandra Basińska