NETFLIX ORİJİNAL BELGESEL DİZİSİ
Dünya, milyonlarca türün evi.
Peki ötesinde neler yaşıyor olabilir?
Gök bilimciler güneş sistemimizin dışında
binlerce gezegen keşfetti.
Ve trilyonlarcası daha olabilir.
Sadece bir kısmında bile hayat varsa...
...o zaman evren, yaşıyor olabilir.
Tüm canlıların ihtiyaçları aynıdır.
Beslenmek.
Üremek.
Evrimleşmek.
Dünya'daki hayatın yasalarını
evrenin geri kalanına uygularsak...
...uzaylıların dünyalarında
nelerin yaşıyor olabileceğini...
...tahmin edebiliriz.
Bildiğimiz çoğu gezegen o kadar cehennemîdir ki...
...herhangi bir şeyin yaşaması imkânsız görünür.
Ama yaşamın tutunabileceği yerler şaşkınlık vericidir.
Kendimi bildim bileli, annem uzaylı olduğumu söylerdi.
Çünkü başından beri aklım dış uzaydaydı.
Uzaya çıkıp evreni keşfetmek istediğimi daima biliyordum.
DANAKİL ÇÖKÜNTÜSÜ ETİYOPYA
Aman Tanrı'm.
ASTROBİYOLOG
Hayatım boyu gördüğüm en inanılmaz yer.
Diğer gezegenleri de böyle hayal ediyorum.
İnanılmaz.
Evet.
Danakil Çöküntüsü, o civarda "Cehenneme Açılan Kapı" olarak bilinir.
Deniz seviyesinden 120 metre aşağıdadır ve volkaniktir.
Burası, dünyanın en sıcak yeridir.
79 derecedeyiz.
82 oldu.
87'ye kadar gidiyor.
Eğer burada yaşam varsa...
...evrendeki birçok dünyada da olabilir.
Her gezegende yaşamın bir kimyası olacak.
Bizimki gibi de olabilir,
bilemeyiz ama yaşamı sağlayacak bir kimya olacak.
Ve bu kimyanın sınırları olacak.
Mesela tüm yaşam hücrelerden oluşur.
Bu hücrelerde biyomoleküller vardır
ve hücrenin işleyip yaşamasını sağlar.
Bu kimyayı mümkün kılan ve bizi yaşatan
işte bu makinedir.
Bu makinenin nasıl çalıştığını anlamak istiyoruz.
Ve bu makineyi neyin bozacağını bilmeliyiz.
Yakın zamana dek Danakil'in yaşam için aşırı olduğu düşünülüyordu.
Ama astrobiyologlar buraya gelip tek hücreli mikropları arıyor...
...yani ekstremofilleri.
Mikroplar çıplak gözle görülemez,
yani gölden aldığımız suya mikroskopla bakıp
böcek kaynadığını görmek gibi olmayacak.
Ekstremofillerin varlığını tespit etmenin tek yolu...
...portatif genetik dizileyici ile...
...DNA izi bulmaktır.
Bu cihaz çok küçük ve sıcaklığa karşı çok hassas
ve Dünya'daki en sıcak yerlerden birinde bulunuyoruz.
Şu an sahadayız ve serin bir blok ile
serin tutmaya çalışıyoruz. Kanallarımız da çalışıyor.
Ve de...
Dizileme bulduk!
Gerçekten dizileme oluyor.
Burada DNA var.
Mükemmel.
DNA dizilemesinin varlığı,
Danakil'in asitli sularında ekstremofillerin yaşayabildiğini kanıtlar.
Bunlar mikropların süper kahramanları gibi ve gerçekten müthiş,
bu tarz ortamlarda yaşayabilmek için geliştirdikleri mekanizmaları
ve stratejileri öğreniyoruz.
Burada canlı organizmalar bulmak, ilginç olasılıklar doğuruyor.
Ama bazı yaşam formları öyle güçlüdür ki her yerde yaşayabilir...
...uzayın en derin yerlerinde bile.
Bir kırmızı cüce yıldız.
Galaksimizdeki en yaygın yıldız türü.
Bir gezegen düşünün,
öyle yakın bir yörüngede olsun ki dönüşü yıldızın yer çekimiyle kilitlensin.
Böylece güneşine hep aynı yüzü göstersin.
Bu, Janus.
Yaşam, böyle aşırı bir dünyaya nasıl uyum sağlar?
Gezegenin bir tarafı daima gündüz,
yakıcı bir çöl.
Diğer tarafta ise sonsuz gece var,
donmuş bir gölge diyarı.
İkisinin ortasında ise sürekli alaca karanlığın zayıf ışığı.
Soğuk taraftan akan donmuş eriyik sular...
...arazi boyunca kanyonlar açıyor.
Gezegenin en yaşanabilir yeri olan burada bile
çok az bitki var.
Ama bu kanyonların derinliklerinde,
beş bacaklı, olağanüstü bir canlı yaşıyor.
Bir beşayak.
Boyu bir kedi kadar
ve Janus'taki baskın yaşam formu.
Her duruma ayak uydurabilir.
Soğuk tarafta
tıknaz ve tüylü.
Sıcak tarafta ise parlak, narin ve hareketli.
Beşayaklar hayatta kalabilmek için...
...ne gerekiyorsa o olur.
Dünya'da tüm hayvanlar çevrelerine uyum sağlar.
Ama bazıları diğerlerinden daha uyumludur.
ARİMA VADİSİ
Burada karşılaştığım bu patika
öyle güzelce açılmış ki
daha büyük bir hayvanın ya da bir insanın işi gibi görünüyor.
Ama karıncaların işi.
Yaprak kesici karıncaların.
Şimdi ortalık sakin gibi
ama gece geldiğimizde burası karınca süper otoyoluna dönüşecek
ve yuvalarına yaprak götürüyor olacaklar.
Vay canına.
Şuna bakın.
Burası, karınca yuvası.
Koloninin kalbini görebiliyorsunuz. Bir sürü şey oluyor.
Yaprak kesici karıncalar içinde farklı sınıflar var.
Askerler var...
...farklı işçiler var.
Bir de kraliçe var.
Sadece o yumurtluyor ve sadece bir kraliçe var.
O olmasa bunların hiçbiri olmazdı.
Karınca kolonileri, iş bölümüne bağlıdır.
Farklı sınıfların farklı işleri vardır
ve her biri farklı boyutlardadır.
Elimde bir tane asker
ve çok küçük bir işçi var.
Kolonideki en küçük işçi değil
ama oldukça yakın.
Askeri de güç bela tutabiliyorum.
Çok zor. Gücü hissediliyor.
Çıkmaya çalıştığını hissediyorum. Ağzı açık.
Ama aralarındaki fark inanılmaz
ve hepsi de aynı larvadan çıkıyor.
Kolonideki tüm karıncalar yakın akrabadır.
Ortak genleri çoktur.
Ama büyüdükçe
yedikleri yiyeceklere bağlı olarak bazı genler açılır
ve bazıları da kapanır.
Herhangi biri işçi, toplayıcı ya da asker olabilir.
Tek şablondan farklı şekiller ve biçimler yaratma becerisine
polifeni deniyor.
"Poli" çok demek, "feni" de şekil demek.
Örümcek, bütün gece kaçındığım şeyi yaptı.
Yaprak kesicilerin kullandığı yola çıktı.
Ve bu iyi olmadı.
Askerlerin ve çenelerinin gücünü burada görebilirsiniz.
Bir şey koloniyi rahatsız ederse...
...görevleri gelip onu götürmektir. Tam da öyle yaptılar.
Vay canına.
Bana da saldırıyorlar.
Biraz acıtacak.
Şimdi de benim peşimdeler.
Çevresinde yaşanan değişimlere karıncalar kadar hızlı dönüşüp
tepki verebilen bir canlı,
hem hayatta kalmakta hem de dünyasına hükmetmekte
müthiş bir avantaja sahiptir.
SICAKLIK ARALIĞI
Janus'ta,
beşayaklar polifenide ustalaşmıştır.
Aynı karıncalar gibi farklı biçimlere dönüşebilirler.
Ama hepsinin hayatı aynı yerde başlar.
Alaca Karanlık Kuşağı'nda.
Bir çift yetişkin, üremeye hazır.
İkisi de hem erkek hem dişi.
Hermafroditler.
İkisi de yavrulayabildiğinden...
...başarı şansları ikiye katlanır.
Beşayak, çiftleşme bittikten sonra kanyonu terk eder.
Yüksek bir tepeye çıkar...
...ve yavrulamaya hazırlanır.
Tepede, soğuk ve sıcak taraflar arasında sürekli bir rüzgâr esmektedir.
Ama rüzgâr, larvaları dağıtma fırsatı sağlar.
Böylece tüm gezegende koloni kurabilirler.
Sıcak tarafta su çok azdır.
Sadece gölgelik alanlarda yoğunlaşmıştır.
Yiyecek bir şey yoksa yola devam ederler.
Beş bacakları sayesinde her yöne gidebilirler.
Ve on gözleri sayesinde
pek az şey dikkatlerinden kaçar.
Yiyecek hissederlerse...
...dokunaçlarıyla araştırırlar.
Her fırsatı değerlendirmeleri gerekir.
ATEŞ VADİSİ NEVADA, ABD
Her çölde, hayat zorlu bir sınavdır.
Sadece güçlüler hayatta kalır.
Ve doğal dünyada
en güçlü canlı...
...bir akreptir.
-Bir şey var mı? -Sanmıyorum.
Akreplerle ilgili ilk çocukluk anım,
on yaşımda kocaman bir akrep görmemdi.
Anneme seslendim.
Koşarak geldi
ve "Ne var? Ne oldu?" dedi.
Tavandaki akrebi gösterdim
ve "Beni yiyecek." dedim.
O da dedi ki "Hadi, sakin ol. "Bu sadece bir akrep."
Sonra da iyi bir Meksikalı anne olarak
terliğini çıkarıp tavandaki piçi ezdi.
Carlos Santibáñez-López artık bir akrep eksperi...
...ve uzmanlık alanı da zehirleri.
Gece çıkıyorum ve UV ışığı kullanıyorum
çünkü akrepler UV ışığında parlıyor.
Kabuklarında özel bir protein var.
Evet, şuna bir bakalım.
Vay be, şuna bak!
Bir sürü var.
Evet, harika.
Akrepler 400 milyon yıl içinde neredeyse hiç değişmemiştir.
Çölde yaşama mükemmel uyum sağlamışlardır.
Akreplerin metabolizması çok yavaştır.
Yiyecek ve su olmadan uzun süre yaşayabilirler.
Hiçbir şey yemeden bir yıl durabilen türlerine ait
kayıtlarımız var.
Ve sadece hayati işlevlerine yetecek kadar
enerjileri oluyor.
O yüzden gelecek sefer yiyecek bulduklarında
yakalamaları şart.
Akrepler avlarını yakalamak için pek çok silah geliştirmiştir
ve bunların en önemlisi de...
...zehirdir.
Akrep zehrini incelemek için...
...Carlos kuyruktaki bezden zehir çekiyor.
Zehir çok güçlü bir karışımdır, mineraller, tuzlar
ve değişik işlevlere sahip yüzlerce protein içerir.
Olabildiğince hızlı olmaya çalış.
Kasları elektrikle uyarıyoruz.
Çok küçük bir miktar alacağız,
ufacık ve minicik bir damla.
Ama bu damla öyle değerli ki kaybetmek istemiyoruz.
Güzel bir masaj yap.
Evet. Küçük bir damlacık var.
Tamamdır.
İşe yarıyor. Zehri aldık.
İşte burada ama minicik bir damla.
-Evet. -Görüyor musun?
-Evet. -Bir su damlası gibi.
Zehir çok etkili bir silahtır.
Sürüngenler, böcekler ve balıklar tarafından kullanılır.
En az 30 ayrı evrim geçirmiştir.
Zehir gibi bir özellik Dünya'da ne kadar evrimleştiyse...
...diğer gezegenlerde olma ihtimali de o kadar çoktur.
Janus'un sıcak tarafında,
beşayaklar avlarını zehir kullanarak yakalar.
Ama yalnız avlanmak risklidir.
Zehirli bir yırtıcı bile...
...sürü karşısında güçsüzdür.
Gezegenin soğuk tarafında da hayat zordur.
Güneşten enerji alınamayan sürekli bir karanlıkta...
...nasıl hayatta kalınabilir?
Dünya'daki yaşamın neredeyse tamamı güneş ışığına bağlıdır.
Bitkiler güneş enerjisinden besin elde eder...
...ve diğer yaşam formlarını besler.
Ama Dünya'nın olağanüstü bazı yerlerinde
yaşam hiç ışık olmadan evrilmiştir.
VİLLA LUZ MAĞARASI MEKSİKA
Böyle bir mağaraya girmeyi düşünürken aklıma gelen şeylerden biri,
yabancı bir ortam olduğu.
-Biraz buğulanıyor. -Evet.
Birçok öldürücü şeyle dolu.
Bu mağaranın en büyük risklerinden biri, çok fazla hidrojen sülfür olması.
Hidrojen sülfür ölümcül olabilir.
-Hazır mısın? -Evet.
O yüzden eşim de güvenlik görevlisi olarak geliyor.
Hiç çekinmeden beni çıkarıp
"Yeter, gitme vakti geldi." diyebilir.
Villa Luz Mağarası, kireç taşından oluşmuş bir labirenttir.
Yer kabuğundan hidrojen sülfür gazı yükselir.
Oksijenle karışınca sülfürik aside dönüşür ve suyu süt beyazına çevirir.
Yine de bazı yaşam formları hayatta kalmış
ve hatta bu şartlarda gelişmiştir.
Mukus sarkıtlar.
Damlayan bakteri kolonileri.
Tek bir sarkıtta pek çok organizma vardır.
Fotosentez yapmak yerine
hidrojen sülfür tüketip...
...enerji kaynağı olarak kullanırlar.
-Pekâlâ, ateşe hazır mısın? -Evet.
Güzel ve steril olsun.
Şunu kapat lütfen.
Tamam, şunu alalım.
Evet.
Güzel. Bir mukus sarkıt.
Bunlar, dünyanın en iyilerinden.
Çok asidik.
Araba aküsünden bile asidik.
Mukus sarkıtlardan beslenmek için...
...bütün bir ekosistem evrilmiştir.
Gün ışığını hiç görmemiş canlılar.
Şunları görebiliyor musun?
Evet.
Sağ tarafta bayağı büyük olanlar var.
Bu beyaz bakteri şeritlerinden birini her görüşünüzde
peşinde bir de balık olur.
Birkaç tane daha geliyor. Daha büyüğü geliyor, gördün mü?
Geliyor. İşte yakaladı!
Mutlak karanlıktaki hayatı incelemek
evrenin diğer yerlerinde yaşam arama şeklimizi geliştirdi.
Aklımızın ucundan bile geçmeyen yerlerde
yaşam bulabileceğimizi düşündürdü.
-25. -25.
Bayağı yükseliyor.
Tamam. Sence gitme vakti geldi mi?
Tüm yaşam bir tür enerjiye ihtiyaç duyar.
Janus'un sıcak tarafındaki enerjiyi yıldız ışığı sağlar.
Soğuk tarafta ise enerji derinlerden gelir.
Jeotermal faaliyet.
Volkanik basınç, suyu yüzeye ittiğinde...
...yeni bir canlı sağanağı olur...
...ve beşayaklar harekete geçer.
Jeotermal havuzların etrafında beliren kurtçukların peşine düşerler.
Ama o kadar kolay olmaz.
Kurtçukların savunma mekanizması vardır.
Zıplayıp diğer kurtçuklara uyarı sinyali gönderirler...
...ve yaşamak için tek bir canlı gibi davranırlar.
Dünya'da da bazı hayvanlar ışık kullanarak...
...sinyal gönderir.
ALLEGHENY ULUSAL ORMANI PENSİLVANYA, ABD
Orada gördüğünüz her ışık bir ateş böceğidir.
Tam güneş batarken çıkmaya başlarlar.
Ateşten çıkan kıvılcımlar gibi.
Muhteşemdir ve hava karardıkça daha da iyi olur.
Ateş böcekleri iletişim için yanıp söner.
Kendi yarattıkları ışıkla iletişim kuran
yegâne kara canlılarıdır.
Ateş böcekleri biyolüminesans sayesinde
yırtıcıları uyarır.
Toksinlerle dolu olduklarını ve uzak durmalarını söyler.
Aynı mekanizma
eş bulmak için de kullanılır.
Ateş böceği, karnında bulunan ve fener denilen organla ışık üretir.
Ve bu organdaki bir enzim
tek bir ışık fotonu üretir. Bu kimyasal tepkime oksijen kullanır.
Oksijenin, fenerlerine akışını kontrol ederek
yanıp sönebilirler. Kimyasal tepkimeyi durdurup başlatabilir
ve bu yanıp sönmeler sayesinde iletişim kurabilirler.
Erkekler etrafta uçarak reklam yapar,
yanıp sönerek "İşte buradayım. Bana bakın." der.
Dişiler de aşağıda beklemektedir ve yukarı bakar.
Beğendikleri bir erkek görünce onlar da yanıp söner.
Sonra erkek gelir ve tekrar yanıp söner.
Dişi de yanıp sönerse çiftleşirler.
Yani aslında arkamızda gördüğümüz,
cilveli ve büyük bir danstır.
Her tür, karanlıkta birbirini bulmak için
kendi küçük dilini geliştirmiştir.
Ama ışıkla iletişim kurmak, doğası gereği risklidir.
Bazı türler de sahte sinyal yaymak için evrimleşmiştir.
Buradaki, yırtıcı bir Photuris dişisidir.
Femme fatale de denir çünkü yemek için
diğer türlerin erkeklerini kendilerine çeker.
Erkekle dişi arasındaki iletişime sızar
ve bunu lehine kullanır.
Yırtıcı ateş böceği olduğu anlaşılıyor
çünkü fenerinin şekli farklı.
Sadece iki küçük çizgi yanıyor, eşit işareti gibi.
Bir erkek uçarak eş ararken
yanıp söndüğünde o da yanıp sönecek,
sanki o türün dişisiymiş gibi.
Erkeği kendisine çekmek için
diğer türdeki dişiyi taklit ediyor ama çiftleşmek istemiyor.
O erkeği yemek istiyor.
Ve bunu çok vahşi bir şekilde yapıyor.
Bu, klasik bir taklitçi yırtıcı örneğidir.
Bir tür, diğerini öldürmek için...
...davranışını kopyalıyor.
Hayvanlar âleminde yalan ve aldatma çok yaygındır.
Ve bence her gezegende öyle olabilir.
Janus'ta kurtçuklar hayatta kalmak için ışık kullanır.
Ama sistemlerine sızılmak üzere.
Beşayaklar birkaç kurtçuk yakalayarak biyolüminesanslarını emiyor...
...ve uyarı sinyallerini taklit ediyor.
Kurtçuklar içgüdüsel olarak yanıp sönen ışıklardan uzaklaşıyor.
Ama bu seferki bir tuzak.
Beşayakların tam istedikleri yerdeler.
Hayatta kalmalarının sırrı yine uyum sağlama becerileri.
Ama Janus'taki tüm canlılar için
varoluşun bağlı olduğu tek bir madde vardır.
İster sıcak ister soğuk isterse de alaca karanlık olsun.
Su.
HVERIR JEOTERMAL ALANI İZLANDA
Altın Saçlı Kız ve Üç Ayı masalını herkes bilir.
Gizlice evlerine girip çorbalarını içmeye çalışır.
İlk kâse çok sıcaktır.
İkinci kâse çok soğuktur.
Ancak üçüncü kâseyi denediğinde sevinir.
"İşte bu," der kız...
..."tam kararında."
Yaşam arayışında evreni incelerken
"tam kararında" şartlar ararız.
Ve bu durumda "tam kararında"...
...bir şeyin varlığıyla tanımlanır.
Su.
Su, gezegenin her yerinde ve her canlı bedende...
...yaşam için gerekli şeyleri taşır.
Evrendeki en önemli maddedir.
Suya çok aşina olduğumuz için
durup düşünmediğimiz sürece ne kadar garip olduğunu fark etmeyiz.
Suyu oluşturan atomlar, bir oksijen...
...ve iki hidrojendir.
Elementlerin doğası ve bağlanma şekilleri gereği
oksijen tarafı net negatif yüklü, hidrojenler de pozitif yüklüdür.
Yani her molekülde bir hidrojen
komşu moleküllerdeki oksijenle etkileşime girebilir.
Bu çekim, komşu moleküllerle milyarlarca kez tekrarlanınca
çok yapışkan bir madde oluşur.
Su molekülleri sadece birbirlerini çekmez,
temas ettikleri hemen her molekülü çeker.
Diğer maddeleri böler,
parçalar ve çözer.
Su, evrensel bir çözücüdür...
...çünkü eşsiz becerisiyle besinleri ve kimyasalları eritebilir.
Yaşamın Dünya'da ilk olarak karada değil suda görüldüğü...
...kesin gibidir.
İlkel okyanusların derinliklerinde,
yaşam oluşturan kimyasal malzemeler dönüp duruyordu.
Bu malzemeleri yoğunlaştıracak bir yere ihtiyaç vardı.
Böylece yaşamı oluşturacak kimyasal tepkimeye girebilirlerdi.
O yer, bir hidrotermal baca olabilirdi.
Su derinlerdeki sıcak kayalarla etkileşime girer.
Ve taşıdığı besin ve kimyasallarla geri fışkırıp
dondurucu deniz suyuna karışır.
Küçük yaşam kabarcıkları.
Su ve yaşam arasındaki bağ öyle güçlüdür ki...
...evrenin herhangi bir yerinde herhangi bir yaşamı
onsuz düşünmek zordur.
Çok aşırı koşullarda
yaşamın nasıl tutunduğunu görmek gerçekten inanılmaz.
Çok sıcak, çok soğuk. Ve nihayetinde her şey suyla ilgili.
Sıvı su varsa yaşam da bulunur.
Janus'ta çok az su var.
Ya buz olup donmuş...
...ya da buhar olup rüzgâra karışmış.
Ama yaşamın tutunması için
yeterince sıvı su var.
En güçlü canlıların...
...uyum sağlayıp hayatta kalması için de.
NASA'da bir söz vardır:
"Yaşamı bulmak istiyorsan...
...suyu izle."
Yaşam, farklı bir dünyaya nasıl uyum sağlayabilir?
İki yıldızlı bir dünyaya.
Dünya'dan daha çok enerjiye sahip...
...ve yaşam için mükemmel bir gezegene.
Alt yazı çevirmeni: Can Rendeci