EEN NETFLIX ORIGINAL-DOCUMENTAIRESERIE
Ja?
Over mensen op straat, stoort 't je…
Ja.
…als mensen midden in het verkeer stoppen, en op hun kaart kijken…
Helaas heb ik geen tijd om daarop te antwoorden.
Stoor ik me aan mensen op straat? Absoluut.
En dit is waarom.
Ik zou een manifest moeten schrijven. Ik was een schrijver.
De titel zou zijn…
…en dit is een advies aan de mensen die je bedoelt…
…Pretend It's a City.
Oké? Pretend It's a City.
Ik kan nog geen seconde stilstaan of voor een gebouw staan te roken…
…zonder dat tien mensen me de weg vragen.
Dat verbaast me, ik denk altijd: serieus, zie ik er vriendelijk uit?
Er staat van alles op de grond in New York.
Er zijn veel zebrapaden. Niet dat iemand ze gebruikt, behalve ik.
Ik schreeuw naar auto's. 'Dit is een zebrapad.'
Alsof het ze iets kan schelen.
Er staan graffiti en advertenties op de grond.
Maar er zijn talloze plekken in New York waar plaquettes in de grond zijn gelegd.
Dat is iets waar ik van hou.
Het betekent dat ze hopen dat er iemand naar kijkt.
Ze hadden vast niet het idee, 'Het is alleen Fran.
De rest kijkt op hun telefoon. Het is alleen Fran, maar ze is 't waard.
Deze plaquettes zijn voor haar.'
EIGENDOM VAN HET HESS ESTATE NOOIT TOEGEWEZEN VOOR PUBLIEKE DOELEINDEN
Bij de bibliotheek zijn er plaquettes voor schrijvers.
TER VIERING VAN 'S WERELDS BESTE LITERATUUR
En er staan citaten van schrijvers.
Ik vind het erg optimistisch om te denken dat mensen die citaten lezen.
PUBLIC SPEAKING FRAN LEBOWITZ IN LEVENDE LIJVE
Ja? Daar achterin.
Hé, Fran, ik heb eigenlijk nog nooit van je gehoord.
Dat is een goede ijsbreker.
Ja? -Hoe omschrijf je jouw lifestyle?
Mijn lifestyle?
Ik zou 't woord 'lifestyle' nooit gebruiken.
Bravo.
Dat is hoe ik het zou omschrijven.
Wat houdt je in New York?
Ik hoor vaak, 'Waarom ben je hier nog?'
Oké, waar moet ik dan heen?
Het zit zo.
Als ik een andere plek zou weten, ging ik daarheen.
Hoe vind je het? Dit is het. -Dit is prima.
Oké, daar gaan we.
Alsjeblieft. -God, sorry.
Weet je nog dat ik zei, 'Laat niemand filmen in je huis of auto.'
Ja, nadat ik erover klaagde dat ze m'n auto overhoop hadden gehaald.
Verandert klagen iets?
Of het helpt, bedoel je? -Ja.
Of dingen veranderen als ik klaag over de dingen waarover ik klaag?
Ja.
Tot nu toe niet. Maar ik ben nog een jonge vrouw.
Ik ontmoette ooit een psychiater op een feest, en ik zei tegen hem…
'Ik kan me geen saaier beroep voorstellen.'
En hij zei, 'Je hebt geen idee…
…hoe het is om 14 jaar te studeren…
…om te luisteren naar mensen die klagen over lawaai.'
Dat is hoe het is om psychiater te zijn in New York.
Overal praten mensen over hun moeder, hun echtgenoot. In New York: lawaai.
Daarvoor komen ze. Het kost $500. En dan gaan ze zitten klagen over lawaai.
New York is nooit saai.
Met andere woorden, als ik ergens zit te wachten…
…op de metro bijvoorbeeld…
…of ik zit in de metro te wachten tot hij eindelijk vertrekt…
De meesten zitten op hun telefoon. Een paar mensen lezen. Maar ik niet.
Ik zit daar gewoon te kijken naar mijn medemens.
Dat is meestal buitengewoon interessant. Te interessant.
In New York zie je niet alleen mensen die lopend appen…
…of midden op de stoep stoppen terwijl ik erlangs wil.
Je ziet ook mensen die dingen doen waar ik nooit op zou komen.
Ik heb geen telefoon, dus ik heb nooit geappt…
…maar als ik 'n telefoon had en zou appen, dan zou ik dat nooit lopend doen.
Een tijdje terug, en dit zie ik niet vaak, maar deze combinatie vond ik opvallend.
Ik zag een jongen fietsen op Seventh Avenue.
Met zijn ene hand was hij aan het appen, en met de andere at hij pizza.
En hij fietste met zijn ellebogen. Zijn ellebogen op dat ding.
Natuurlijk reed hij me bijna aan. Niet dat hij dat zag.
Daarom zag ik hem.
En ik dacht…
…ik ben iemand die het waarschijnlijk acht dat ik sterf in het verkeer.
Dit is iemand die gelooft dat hem nooit iets overkomt.
Los van het appen en de pizza zou ik nog niet…
En dat fietsen met zijn ellebogen.
Als ik een fiets had, en het stuur met mijn handen vast had…
…dan nog zou ik niet fietsen op Seventh Avenue.
Dat zou ik niet doen.
Met al die dingen verbaast het me dat niet elke dag tienduizenden mensen…
…afgeslacht worden in de straten van New York. Ik snap 't niet.
Het is verbazingwekkend, want er zijn miljoenen mensen.
Ik ben de enige die kijkt waar ze heen gaat.
Ik ben de enige in de hele stad die kijkt waar ze heen gaat.
Eén van de ergste dingen, en er zijn veel vreselijke dingen…
…maar een van de ergste dingen is dat New Yorkers het lopen zijn verleerd.
Eén van de goede dingen aan New York was, ja, er waren een miljard mensen op straat…
…maar iedereen wist dat, als je recht op iemand afliep…
…dan ging je allebei iets aan de kant.
Oké? Dat is waarom iedereen nog leefde aan het eind van de dag.
Nu doen mensen dat niet meer.
Dus wat ik nu doe…
Ze doen het niet omdat ze of op hun telefoon zitten…
…of omdat ze in hun eigen wereld leven.
En soms botste ik tegen iemand op omdat diegene niet oplette…
…en ik dacht: ik laat hem tegen me aanlopen.
Dan keek hij boos op, en dan zei ik…
…'Andere mensen in een hotel. Ongelofelijk, hè?'
Weet je wat…
Daarom denk ik: doe alsof het een stad is, waar meer mensen zijn.
En doe alsof het een stad is waar niet alleen toeristen rondlopen.
Snap je? Ze hebben meer te doen.
Afspraken, om te betalen voor die zooi die jij komt bekijken.
Times Square is de slechtste wijk op aarde.
Maar je hoeft er zelden heen.
Als je naar Times Square moet, meestal voor een toneelstuk…
…dan denk je: ik moet naar het toneelstuk en het is op Times Square.
Ik ga proberen bij het theater te komen…
…zonder met 75 mensen ruzie te maken.
Soms zoek ik uit, als ik naar een theater op Times Square moet…
…hoe ik Times Square zoveel mogelijk kan vermijden.
Al betekent dat dat ik om moet lopen.
'Wat als ik naar 125th Street loop en dan weer helemaal terug?
Dan kan ik het ontwijken. Het is ver, maar het is het waard.'
De opening van Phantom of the Opera was een groot AIDS-benefiet.
En ik zat in het comité, maar ik wist niet meer wat het was.
Dus ik had kaartjes voor de opening, en ik nam mijn moeder mee.
We hadden fantastische plaatsen.
Wat anderen fantastisch vinden, voor het podium.
Mijn idee van fantastisch is achteraan bij het gangpad, zodat ik weg kan.
Zodra ik het theater inkom zoek ik naar een uitweg.
En ik moet de enige persoon in New York zijn geweest…
…die hier niet over had gelezen, want het was een groot ding.
Dus toen de kandelaar omlaag kwam…
…dacht ik dat hij op ons zou vallen, dus ik schreeuwde.
Als het internet toen had bestaan, zou je dit nog kunnen zien.
Heb je de films niet gezien? -Nee.
Ik dacht gewoon… Hij hangt recht boven je.
Mijn moeder wist het natuurlijk, zij was…
Mijn moeder zei, 'Ze was altijd al moeilijk, nu nog.'
En ik was hysterisch, want hij komt zo…
Ik dacht dat hij viel.
Dat herinner ik me van Phantom of the Opera.
En dat ik dacht dat ik het vreselijk vond.
'Dit is echt vreselijk.'
Dit is precies wat ik haat. Het is net zoiets als Evita.
Robert Stigwood had een ding.
Hij was de producent van Evita.
Hij nodigde een klein aantal mensen uit, een stuk of 25…
…in het Plaza Hotel, toen het nog een hotel was met een klein theater.
Dus ik ging erheen en na afloop vroeg Stigwood me wat ik vond, en ik zei…
…'Ben je gek geworden? Een musical over Eva Perón?
Je wordt New York uit gelachen.
Doe het niet.' Dat zei ik.
Dit is waarom ik nooit rijk zou worden met theater.
Met het oogpunt op een musical over Eva Perón…
…had ik totaal gelijk.
Maar toen ik hem op een avond zag met twee gasten uit Argentinië…
…moesten ze zo hard lachen dat we bijna het theater uitgetrapt werden.
Evita draait nu niet meer. Maar hij heeft lang gedraaid.
Ik weet zeker dat ik sindsdien elke keer tegen Stigwood zei…
…'Ik vind nog steeds dat ik gelijk had.' Hij verdiende bakken met geld.
Kijk je vaak op mensen neer?
Of ik op mensen neerkijk? Of ik een snob ben?
Bepaalde soorten snobisme vind ik slecht.
Dat is niet het soort snobisme dat ik heb, natuurlijk.
Het snobisme dat ik heb heeft niets te maken met…
…'Wie is je vader? Op welke school zat je? Waar kom je vandaan?'
Het heeft te maken met, 'Ben je het hierover met me eens?'
Daar gaat het om. Of, 'Denk je dat? Nee.'
Ook al weet ik dat mensen regelmatig zeer…
…niet geïrriteerd, dat is te mild… Dat ik ze woedend maak.
Het verbaasd me. Wat maakt het uit?
Wie ben ik? Neem ik beslissingen voor je?
Ik heb nergens de leiding over.
Ik snap dat je boos bent als ik zeg, 'Mensen moeten dit doen'…
…'Dit moet gebeuren,' als ik iets zou kunnen veranderen.
Als ik dat kon, dan was ik niet zo boos geweest.
De woede komt omdat ik geen macht heb maar wel vol zit met meningen.
De metro's zijn belabberd. En ze zijn gevaarlijk.
Je wordt alle kanten opgeduwd.
Soms word je in de metro beroofd, op klaarlichte dag.
Ik weet nog dat het openbaar vervoer iets was waar New York trots op was.
Wat is er gebeurd?
Is New York nu beter of slechter dan toen je hier kwam wonen?
Je hoort altijd dat New York in de jaren 70 vreselijk was.
New York ging failliet. Ik had geen idee dat dat gebeurde.
Jij vermaakte je met de ratten, kapotte parkbankjes…
Dat was New York. -'Dit is geweldig.'
Nou, omdat…
'Ik ben dronken en ik neem die bus, graffiti of niet.'
Zo zag New York er toen uit, dus dat was New York.
Mensen die hier nu komen denken: New York, tuinstoelen op Times Square.
Als die verdwijnen zeggen die mensen, 'Waar zijn de stoelen? Dat was New York.'
Denk je dat het Times Square Café midden op straat zal blijven staan?
Ik weet niet of je dit weet, Marty… -Nee, ik kom niet verder dan 57th Street.
Tot nog maar kortgeleden waren ze 24 uur per dag bezig…
…met het vernieuwen van die cementen dingen, hoe ze ook heten.
De eilanden midden op Times Square, ja.
En vlak voordat hij eindelijk werd ontslagen…
…zag ik dat Bloomberg had gezegd, 'En nu zijn ze permanent.'
En ik dacht: permanent? Boerenkinkel.
Wat is er nou permanent in New York? Serieus, permanent? Dat zijn ze niet.
Maar die dag kwam ik erachter dat ze 40 miljoen hadden gekost.
40 miljoen. Dat was geen traktatie van Bloomberg.
Oké? 40 miljoen uit de zak van de belastingbetalers.
40 miljoen voor zoiets, oké? Wat zoveel New Yorkers hadden gezegd…
…'Vreselijk. Je kunt nergens liggen op Times Square.'
Ja, natuurlijk. Vreselijk.
'Dat is ondraaglijk.' -Ja.
'We verhuizen. We trekken het niet meer.'
Dus de straten staan helemaal vol…
…met vreselijke plantenbakken of zo.
Met nepplanten. Of misschien zijn ze echt, geen idee.
Echte planten, nepplanten, geen idee. Waarom planten op Times Square?
En niet alleen op Times Square. The Bowery, de hele stad.
Ze staan overal. Planten, tuinstoelen. Prullaria.
Het lijkt mijn oma's appartement wel.
Je verwacht kleine foto's van kleinkinderen te zien…
…en een schaaltje zure ballen.
Als New Yorkers horen van de bezuinigingen…
…willen ze weten of de stad te gronde gaat.
Kun je zeggen dat New York… -New York gaat niet te gronde.
Wordt de gemeente minder efficiënt, zullen de straten vuiler worden…
…en inwoners minder beschermd tegen brand en criminaliteit?
Ik zei dat New York City niet te gronde gaat. New York City blijft.
BURGEMEESTER
Het is nog steeds de beste stad ter wereld en het zal haar inwoners, zelfs hierna…
…meer diensten verlenen dan elke andere stad op aarde.
Ik zou graag burgemeester van New York zijn.
Maar één van de slechte dingen aan die baan…
Het is hele zware baan.
Burgemeester van New York is de op één na zwaarste baan in het land.
Je begint 's ochtends vroeg.
Het moet worden verdeeld. Dan word ik nachtburgemeester.
Ik bied me aan als nachtburgemeester. Dan wordt iemand anders dagburgemeester.
Dan begin ik om 16:00, en ga ik zo nodig de hele nacht door.
Het ding met New York is dat veel dingen 's avonds laat gebeuren.
Wat zou je veranderen aan New York terwijl de dagburgemeester slaapt?
Het eerste wat ik zou veranderen, en niet alleen ik, is het metrosysteem.
Dat is het eerste wat ik zou veranderen aan New York.
Een paar weken geleden luisterde ik naar de radio. WNS News.
En ze zeiden, 'De L train,' de metro die uit Brooklyn komt…
…'De L train rijdt vandaag niet vanwege een nare lucht in de metro.'
Dat duurde de hele dag. Elke tien minuten zeiden ze…
…'Het stinkt in de L train. Hij rijdt niet.'
En ik dacht bij mezelf: de metro is dicht omdat het er stinkt?
Wat houdt dat eigenlijk in?
Hoeveel erger dan het ruiken vergeleken met hoe het normaal ruikt?
Ze wisten niet wat het was.
En ik dacht: wie heeft dit doorgehad? Met andere woorden, de metro stinkt.
Was er iemand die zei, 'De metro stinkt nog erger dan normaal?'
Ze deden alsof het daarvoor naar blauweregen en Alpenlucht rook.
De hele dag lang, 'We weten de oorzaak van de geur niet.'
Later op de dag, de L train stond al 5 uur stil…
De mensen die dat testen gingen erheen. 'Het ruikt niet zo erg als eerst.'
Natuurlijk niet, hij staat al 5 uur leeg.
Ik zal je vertellen wat er stinkt in de L train. De passagiers.
Uiteindelijk zeiden ze dat het om lekkende motorolie ging.
Er was een nieuwsbericht over.
Ze hadden het getest en het bleek onschadelijk te zijn.
Nee, ze roken de goede soort motorolie.
Dat is net zoiets als na 11 september, een uur daarna…
…toen Christine Whitman, die destijds hoofd van de EPA was…
…erheen ging en zei, 'De lucht is prima.'
Ik weet nog dat mensen zeiden, 'Hoe kan dat? Dat is een leugen.'
Het was ook niet zo.
George Bush was president, dus we waren gewend aan leugens…
…maar ik zei, 'Dat is onmogelijk.'
Je kon wat iedereen 'het stof' noemde 80 straten verderop nog ruiken.
Maar zij zei dat het prima was.
En nu hebben duizenden mensen kanker…
…omdat het ten eerste geen stof was…
…en het was niet prima.
Fijn om de stad zo kalm te zien, hè? -De stad is zo kalm omdat er niemand is.
New York City zo stil? Dan is er iets gebeurd.
Ik weet nog hoe stil de stad was op 11 september.
Ik bedoel, daarna… Als je niet precies hier woonde.
De enige andere keer dat het zo stil was…
…ik woonde in Midtown, daar is 't nooit stil…
…dat was bij het vonnis van OJ Simpson.
Blijkbaar keek iedereen toen televisie, en de hele stad werd doodstil.
Tot het vonnis werd geveld.
Wat wilde je nog meer?
We wilden iets met dat rubberen Godzilla-pak doen
Een Ishirō Honda. Dat je over de hele stad loopt.
Oké, dus je loopt nu door de… Is dat de Hudson?
Dat is de East River. Als je iets opvalt…
Ik ben meer bang dat ik ergens op val dan dat mij iets opvalt.
Is er een verschil tussen dit model en New York zoals het nu is?
Is er iets…
Toen ik hier voor 't eerst was, vrij recentelijk…
…zocht ik naar het gebouw waar ik woon. In de tijd dat dit gebouwd is…
…bestond dat uit drie warenhuizen die nu een appartementengebouw zijn.
Dat kon ik toen vinden.
Dan voel je watje altijd voelt: ik had het toen moeten kopen.
Ik wilde de dochter van 'n vriend overhalen om naar New York te komen.
Ze zei, 'Ik wil terug, maar ik heb 't geld niet.'
Ik zei, 'Kom terug naar New York. Niemand heeft 't geld om hier te wonen.'
Niemand heeft 't geld om hier te wonen. Toch wonen er acht miljoen mensen.
Hoe doen we dat? Geen idee.
Het is een mysterie voor ons.
We weten het niet.
Maar dat is het. We weten niet hoe, maar we zijn er nog.
Je kunt hier komen zonder te weten hoe je het gaat betalen…
…en toch zul je genoeg dingen doen om hier te kunnen wonen.
Zo simpel is het.
Oké.
Als je vertrekt uit New York, of zelfs als je even ergens anders bent…
…dan is 't leven verbijsterend simpel.
Als je net in een appartement komt wonen vraag je je af…
…'Hoe vind ik ooit een stomerij?'
Soms vind je die niet. Soms bestaat die niet.
Of soms kom je ergens en denk je…
…binnen 3 maanden heb ik hier zo'n ruzie dat ik hier nooit meer kan komen.
En dan wonen er mensen op plekken…
…waar je gewoon je kleren pakt en naar de stomerij gaat.
Gewoon een klein klusje.
Maar in New York is alles net Der Ring des Nibelungen.
In New York is alles een hele opera. Een enorm probleem.
Dan besef je hoe zwaar het is om in New York te wonen.
Dus als mensen vragen, 'Waarom woon je in New York?'…
…dan heb je geen antwoord.
Maar je weet wel dat je mensen die er het lef niet voor hebben veracht.
'Jij woont ergens waar alles makkelijk is en waar mensen vriendelijk zijn…
…en ze je niet constant willen naaien. Noem je dat een volwassen leven?'
Wat mij verbaasd is hoeveel twintigers er nu op straat op me afstappen van…
…'Fran, ik wou dat ik in de jaren 70 in New York had gewoond, dat was leuk.'
Eén ding weet ik zeker.
Ik sprak als twintiger niet mensen van mijn leeftijd aan van…
…'Had ik maar in de jaren 30 in New York gewoond.' Weet je?
Aangezien ze weten dat ik hier toen was…
…ben ik een ooggetuige.
Net zoiets als dat je een burgeroorlogfanaat bent…
…en je ziet Abraham Lincoln. 'Hij was erbij, ik vraag het hem.'
Als je geen reservering hebt, wacht dan buiten.
We gaan nu een nummer spelen over een jongen in New York City.
Voor de meeste mensen die financieel op mijn niveau zaten…
…was verwarming een ding. Daar ging het vaak over.
Als ik bij Max's iemand ontmoette vroeg ik, voordat ik meeging naar huis…
…'Heb je verwarming?' Dat vond ik dan erg verleidelijk.
Ineens veranderde diegene in Brigitte Bardot.
'Heb je verwarming? Laten we gaan.'
De New York Dolls waren geweldig. Bijna niemand heeft ze gezien.
Ze traden op in 't Mercer Arts Center, dat…
…plots ingestort is. Dat was New York.
We kwamen daar vaak om de Dolls te zien.
En anderen, maar vooral de Dolls.
En op een dag stortte het ineens in.
Het gebouw stortte gewoon in. Zo ver ging de verwaarlozing.
Als iemand zei, 'Het Mercer Arts Center is ingestort'…
…dan zei niemand, 'Hoe bedoel je?' 'O, ingestort.'
Er zijn dat jaar drie gebouwen ingestort.
Ze stortten in omdat niemand ze onderhield.
Zo ging het gewoon. Ik dacht er nooit over na.
Ik dacht van alles, maar niet dat New York beter zou worden.
New York was tof, daarom kwam ik hier.
Niet omdat het schoon was.
Ik kwam van schoon.
Ik dacht niet: ik ga naar New York, daar is 't zo schoon.
Ik kwam niet omdat 't veilig was. Ik kwam van veilig.
Ik kwam niet omdat het gevaarlijk was. Daar was ik niet blij mee, maar het went.
Ik heb mijn gewoontes uit de jaren 70 nog.
Als ik in de metro zit zie ik mensen die hun tas naast zich neer leggen.
Ben je gek? Zo wil ik hem zelfs stelen.
Het maakt niet uit wat ik vast heb. Al is het maar een potlood.
Ik heb het stevig vast. 'Mijn potlood krijg je niet.'
Ik zou nooit iets naast me neerleggen. Nooit.
En niet omdat mensen anders denken dat het een bom is…
…maar omdat iemand het jat. Natuurlijk jatten ze het, zo gaat dat.
In 1971 of ergens in die tijd…
…heeft iemand mijn autoruit ingeslagen.
Ik had nog de auto uit mijn schooltijd.
En ze hadden een appel en een pak sigaretten van 't dashboard gejat.
Een pakje sigaretten was toen 50 cent.
Een appel, tien cent.
Ik riep de politie, die liep toen nog op straat, en ik zei…
…'Iemand heeft mijn ruit ingeslagen en iets van mijn dashboard gestolen.'
Die agent: 'Wat is er gestolen?'
'Een appel en een pakje sigaretten.'
En hij zegt, 'Wat had je verwacht?
Als je waardevolle dingen in het zicht laat liggen…
…dan breken ze je autoruit. Wie zou dat niet doen?
Ben je dom, of zo?'
Hij had een punt, dus ik legde me erbij neer.
Ik dacht: ja, wat had je verwacht?
Blijkbaar was er een krantenkop waarin stond…
…'President aan New York: Rot op,' of zoiets.
Ja. 'Ford aan New York: Val dood.'
Wie is er nu dood?
Ik denk ook dat, ook al is New York niet wat het was…
…dat ze me nooit ergens anders laten wonen.
Dan roepen ze vast een gemeenteraad bij elkaar, en dan zeggen ze…
…'We komen je vertellen dat je niet mag blijven.'
Dat zouden ze met me doen. -'Sorry, tijd om te vertrekken.'
Ondertiteld door: Sander van Arnhem