Ne kadar saklanmamız gerek Jane?
Çok soğuk.
Görevi bitirmek için ne kadar gerekiyorsa.
Görevi sıcak bir yerde yapamaz mıyız?
Ren geyiği sadece kuzeyde yaşar.
Galiba bir şey duydum.
Nerede saklanıyorsun?
Hey!
Hiç komik değil Grisakal.
Ve saklanmamız gerek.
Sessiz olun.
Neden havalı saklanma kıyafeti sende?
Çünkü onu ben yaptım. Gelecek sefer sen giyebilirsin.
Şimdi saklanma yerlerinize dönün de Ren geyiklerinin
neden hep hareket edip bir yerde uzun kalmadıklarını anlayalım.
Sıcak kalmak için hareket ediyorlardır.
O bir fikir.
Tamam Grisakal.
Başlıyoruz.
Minik bir Ren geyiği mi o?
Minik caribou o.
- Caribou ve Ren geyiği aynı hayvandır. - Ne?
- Ve babası da geldi. - Annesi.
- Nereden biliyorsun? - Sonbaharda erkeklerin boynuzları düşer.
Kışları sadece kızlarınki kalır.
Çok güzeller.
Her yıl sayılarının azalması çok üzücü.
Yardım etmeliyiz.
Niye sabit kalmadıklarını bunun için çözmeliyiz,
böylece onları anlayabiliriz.
Bak.
Annesi onu hareket ettirmek istiyor ama neden?
Olamaz. Onu korkuttum. Kaybolabilir.
Onu annesine döndürmeliyiz.
Şunu çıkarmama yardım et.
Hadi ama uzaklaşıyor.
Tabii ki kaçıyor. Bizden iki bacak fazlası var.
Bekle canım!
Bizim için çok hızlı.
Ama annesine göre hızlı değil ve annesi destek getirmiş.
Bir Ren geyiği sürüsü.
Keşke tek bir yerde kalsalardı.
-Şimdi ne var Jane? - Ezilmemeye çalış.
İnanılmaz.
Ren geyikleri harbi hareket ediyor.
Sebebini anlamak için onları nasıl geri getireceğiz?
Yine saklanarak.
Artık oynamıyorum.
Cidden Jane, neredesin?
Büyükbaba!
Büyükbaba James?
Seni gördüğüme sevindim büyükbaba.
Vay, vay, vay. Merhaba David.
Merhaba Jane.
Bunu çıkarmak kısa sürüyor.
Bugün çalışmıyor musun?
Hayır, daha sonra aşevinde gönüllü çalışacağım.
Ama...
Bu lezzetli bir şeye benziyor.
- Bana mı? - Herkese öğlen yemeği hazırladım.
İstersen sana da var Jane.
Teşekkürler ama ara veremeyiz.
Rangifer tarandus'u izleme görevinin ortasındayız.
Ren geyiğinin bilimsel adı ve çok önemli bir görev bu.
- Ama yiyebilirim. - Her zaman yiyebilirsin.
Şu Caribou görevinin detaylarını duymak isterim.
- Sanırım biraz ara verebiliriz. - Verebileceğinizi biliyordum.
Grisakal mı o?
Evet, hepimiz ormanda saklanıyorduk.
Bazılarımız saklanıyorduk.
Bazılarımız da kar topu atıyordu.
Çok ayıp Grisakal.
Gelin, girelim.
Sonra da bir Ren geyiği sürüsüyle koşuyorduk.
Daha ziyade onlardan kaçıyorduk.
Araba kadar hızlı koştuklarını biliyor muydunuz?
Evet, biliyorum. Ama sadece kısa mesafeler için.
Şunu düşünün: Ren geyiği arkamızda.
Donmuş dere önümüzde.
Ne yapmam gerektiğini biliyordum.
Ne yaptın?
Hiçbir şey. Sürü önümüze atladı.
Sanki uçuyor gibiydiler.
Hâlâ neden sürekli hareket hâlinde olduklarını anlamamız gerek.
Evet, tek bir yerde uzun kalmıyorlar.
Büyük bir gizeme benziyor.
Belki yiyecek arıyorlardır.
Belki ama annesi, minik Ren geyiğini götürürken
hâlâ bir sürü yiyecek vardı.
Görevimize dönelim David.
Yiyecek bir şeyler arıyorlarsa çok yiyeceğimiz var.
Tamam, toplanalım çocuklar.
- Yemek için tekrar teşekkürler baba. - Bir şey değil.
Dışarı çıkınca yeni bir plan yapmalıyız.
Neden onları çöpe atıyorsunuz?
Ve onu da?
Çünkü doydum.
Ve tatlıya yer ayırıyorum.
Tatlı var, değil mi?
Bu yüzden yılda milyarlarca ton yiyecek ziyan oluyor.
Ne demek o?
Yani öğlen yemeği için fazla yiyecek aldıysanız
kalanını sonraya saklayabilirsiniz.
Aynen öyle.
Ama bizde çok var.
Onlara hikâyeleri anlatmadın mı Kevin?
Şey...
Unutmadın ya?
Hikâyeler mi? Hangi hikâyeler canım?
Bize yatarken okuduğun hikâyeler gibi mi?
Bunu sonra konuşabilir miyiz baba?
Evet, yani hiç konuşmayacağız.
Ren geyiklerine dönmeliyiz.
Ama tatlının cevabını alamadım.
Ren geyikleri, David.
Yemek için teşekkürler James dede.
Çok güzeldi. Salata bile.
Bir şey değil.
Kafanı kaldırma. Bizi görürlerse yine kaçarlar.
Bir şey yok.
Aramaya devam edelim.
Burada da geyik yok.
Büyükbabam hikâyeler konusunda ne kastetti sence?
Bilmiyorum. Neden ona sormadın?
Çünkü Pop o konuda tuhaf davranıyor.
Ren geyiği.
Yine mi?
Onları takip etmeliyiz. Hadi.
Odamda oynayabilir miyim?
Kahve isteyen?
Su?
Gidip Millie'yle oynayacağım.
Bir dakika.
Kaçıyorlar.
Nereye büyükbaba?
Aşevine biraz daha erken gideyim diye düşündüm.
Ren geyiğini buldunuz mu?
Onları yine kaybettik.
Sürekli saklambaç oynuyoruz, hep görüp kaçıyorlar.
Bize yeni bir plan lazım.
Fikrin var mı büyükbaba?
Birkaç tane var.
Ren geyiklerinin atalarımızla ve ailemizle özel bir bağı olduğunu
biliyor muydunuz?
Evlatlık olsam da hâlâ ailem sayılıyorlar mı?
Hangi şekilde olursa olsun aile ailedir.
Doğduğun aile ve onların atalarıyla bir bağlantın var,
bizim ailemiz ve atalarımızla da bir bağlantın var, tamam mı?
Tamam.
Bizim ailemiz Déné'dir.
Déné ne demek?
Déné'ler Ren geyiklerinin yaşadığı yerin yerli halkından biridir.
Bir soru daha.
Yerli ne demek mi?
Bir yerde yaşayan ilk insanlar, başkalarından önce
orada olup kendi özel hayat tarzlarına sahip olan insanlar.
Gelin benimle.
Baban çocukken ona bu hikâyeyi anlatırdım.
Bu hikâye çok uzun zaman önce,
dünya daha gençken başladı.
O zamanlar insanların elektrik,
musluk suyu ve apartman daireleri gibi şeyleri yoktu.
Tıpkı ormandaki tüm hayvanlar gibi
onlar da iyi yaşamak için toprakla olan ilişkilerine güvenirlerdi.
Ama sağ kalmak için çok çalışmak zorundaydılar.
Déné'ler, halkımızın uzun bir geleceği olmasını istedi.
O yüzden kendileri ve toprakla ormanı paylaştıkları
hayvanlar arasında büyük bir toplantı düzenlediler.
Halkımız şöyle sordu
"Ailelerimizin gelecek yıllarda
sizlerin yanında yaşamasını nasıl sağlayabiliriz?"
Ren geyiği şöyle cevap verdi
"İnsanların ve hayvanların sağlıklı kalması adına
toprağa bakmak için birlikte çalışmalıyız.
Kıyafet ve sıcaklık için kürkümüzü,
ihtiyacınız olan aletler için boynuzlarımızı kullanabilirsiniz
ama sadece ihtiyacınız olanı alarak
bize saygı göstermeniz gerekir.
Hiçbir şey ziyan edilmemeli.
Biz toprağı sizinle nasıl paylaşıyorsak
siz de etrafınızdakilerle paylaşmayı unutmamalısınız.
Sizde fazla olanı, elinde az olanlara verebilirsiniz.
Topraklara nasıl bakılacağını tüm çocuklarınızla paylaşmalısınız ki
onlar da kendi çocuklarıyla paylaşsın ve öyle devam etsin."
Ellerindeki bilgiyi
gelecek nesillere aktarmak herkesin sorumluluğudur.
Ama çok uzun yıllar geçtikten sonra,
o topraklarda sadece Déné'ler değil bir sürü insan yaşamaya başlamış.
Ormanlar rahatsız edilince oradaki hayvanlar da rahatsız ediliyor.
Bu güne kadar Déné halkı Ren geyiklerini korumak için çok çalıştı.
Tıpkı onların bizi koruduğu gibi.
Bu hikâyeyi bana önceden neden anlatmadın Pop?
Sanırım unutmuşum.
Senin yaşındayken deden bana bu geyik hikâyesi gibi
bir sürü önemli hikâye anlattı.
Diğerlerini hatırlıyor musun?
Sanırım. Belki dedenin birazcık yardımıyla.
Çok hoşuma gider.
- Ben de dinleyebilir miyim? - Kesinlikle.
Sence geyikler hikâyedeki gibi
ormanları kesildiği için mi sürekli hareket ediyorlar?
Ren geyiklerinin tehlikede olmasının bir sebebi yuvalarını kaybetmeleri
ama aynı yerde kalmamalarının sebebinin bu olduğunu nasıl kanıtlayacağız?
Onları kendilerini güvende hissedecekleri bir yere götürsek?
Yiyecek ve ağaç olan, yuva için gereken her şeyin olduğu bir yere?
Üçünüz çok iyi plan yapmışsınız.
İşe koyulsak iyi olacak.
İlk adım Ren geyiğini bulmak.
Tamam.
- Hoşça kal James dede. - Yemek için sağ ol.
İşte.
Şimdi bize güvenli bir alan gerek.
Doğru yeri biliyorum.
Geyikleri oraya götürmenin yolunu da bulmamız gerek.
Yemek artıkları burada devreye giriyor işte.
Yem bizde David. Geyikleri görüyor musun?
Evet.
Ama gidiyorlar Jane.
Çabuk! Kaçıyorlar.
David?
Buradayım.
Takıldım. Onları takip edemiyorum.
Onlara yetişip bu artıklarla geri getirebilir misin sence?
Sen onları buraya getir Grisakal. Gerisini ben hallederim.
Çıkamıyorum. Geyikler kaçıyor!
Evet! Evet! Yapıyorsun Grisakal!
Bu tarafa geliyorlar.
Bana doğru geliyorlar.
Galiba geyik seni uf yaptı.
Anladın mı? Uf yaptı?
İyi misin Grisakal?
Sana doğru geliyorlar Jane.
Geldiler, yiyerek güvenli alana doğru ilerliyorlar.
Daha ziyade atıştırarak diyelim.
Her parçadan bir ısırık alıyorlar.
Acaba neden hepsini yemiyorlar?
Bilmiyorum ama şimdi sabit duracaklarından eminim.
Çok şirinler.
Dur! Sakın...
...gitme.
Jane. Buraya bak.
- Geyikler nerede? - Gittiler.
Sürekli hareket etme sebeplerini hâlâ anlamıyoruz.
Çözeceğiz.
Ama biraz artık bıraktıkları iyi oldu.
Tıpkı dedenin hikâyesindeki gibi. Paylaşım.
Bakabilir miyim?
"Bugün verdiğimiz karar gelecekte insanları nasıl etkileyecek?"
- Jane Goodall mı? - Evet.
Ren geyiklerinin Déné halkına dediği gibi:
Topraktan sadece ihtiyacı olan kadarını almaları.
O zaman herkes yaşayabilir.
Doğru.
Bak!
- Geyik sürüsünün geri kalanı. - Saklan.
Diğer geyiklerin bıraktıklarını yiyorlar.
Sadece ihtiyaçlarını aldıkları için sürekli hareket ediyorlar.
- Herkese yetecek kadar bırakıyorlar. -İnsanlar da böyle yapmalı.
Gerçekten yapmalıyız.
Bir fikrim var.
Aşevi için ekstra yiyecek, büyükbaba.
Bu yiyecekler, ihtiyaç duyan birçok insanı doyuracaktır.
Mahsi cho,
-"Teşekkürler" demek. - Bir şey değil büyükbaba.
Kurabiye bile verdik ama sebebini hatırlamıyorum.
Saygı, paylaşım ve...
Sorumluluk.
Size o hikâyeyi yatarken anlatırım.
Ondan sonra ikinizle de paylaşacak çok hikâyem var.
Seninle de.
Ya benimle? Umarım hayvanlarla ilgilidir.
Birazı.
Sen bir de tilkilerle olanı dinle.
Sence Déné hikâyesini çok kişi dinlerse Ren geyiklerine faydası olur mu?
Hikâyeler anlatmak bilgiyi canlı tutar.
İnsanlar Ren geyiklerini öğrenirse
belki daha sorumlu davranırlar ve topraktan bir şeyler alırken düşünürler.
Anladım dede.
Ben de.
Bunun kesin faydası olur.
- Hazır mısın baba? Seni götüreyim. - Teşekkürler.
- Hayvanlardan öğreneceğimiz çok şey var. -Öğrendiğimiz her şeyi paylaşmalıyız da,
böylece aynı hataları tekrar tekrar yapıp durmayız.
Grisakal!
Ren geyiklerine yardım edin.
- David! Neredesin David? - Hemen geliyorum.
Ne yiyorsun?
Kalanları. İkinci seferde daha güzel oluyorlar.
Bana da ayır. Geyik Koruyucusu Starr Gauthier'yle konuşup geleceğim.
İşte geldi.
Merhaba Starr.
Selam Jane. Selam David.
Görünüşe göre ağzın dolu.
Onlar mı?
Erkek Ren geyiği boynuzları.
Neden kız geyiklerin boynuzları erkeklerle aynı anda düşmüyor?
Dişi geyikler onları kışın da kullanır çünkü hamile olduklarında
yemek kaynaklarını korumak için diğer geyiklere güç göstermeleri gerekir.
Süper. Pardon, gün boyu geyik sürüsü kovalayınca biraz acıktım.
Çok hareket ediyorlar.
Neden böyle yaptıklarını anlamaya çalıştık.
Ne öğrendiniz peki?
Geyikler bir yerden sadece ihtiyacı kadar alıyor
ve gerisini sonraya ya da diğerlerine saklıyor.
Haklısın.
Bazı Ren geyiği sürüleri ısıya bağlı hareket eder,
bazıları da farklı yiyecek kaynakları bulmak için.
Geyiklerle nerede çalışıyorsun?
Bu bölgede. Klinse-Za Ren Geyiği Doğum Ağılında.
Doğum ağılı nedir?
Çok büyük ve çitle çevrili bir alan.
Doğada bulduğumuz hamile geyikleri oraya getiriyoruz.
Böylece yavrularını güven içinde doğurabiliyorlar.
Sonra onları tekrar doğaya salıyoruz.
- Neden korunmaları gerekiyor? - Dağlarda oldukları zaman
çok küçükler ve yırtıcı hayvanlar onları kolayca yakalayabilir.
- Ağılda güvendeler. - Onları besliyor musun?
- Evet. -Çok şanslısın.
- Neden geyiklere yardıma karar verdin? - Uzun yıllar önce toplumumuzdaki yaşlılar
bize sayıları azaldığı için Ren geyiklerini avlamamamızı söyledi.
Biz de mus eti yedik ve anneme eti temizleyip kesmede yardım ediyordum.
Ne kadar zahmetli bir iş olduğunu biliyorum.
Bunu daha önce hiç düşünmemiştim.
Marketten aldığımız için çok insan da düşünmez, değil mi?
Ama mutfak masana gelene kadar
işin içine giren çabayı düşündüğünde o hayvana saygı duyuyorsun.
Ziyan etmeden ihtiyacın olan kadarını alıyorsun.
Çok doğru David.
Neden daha az Ren geyiği var?
Şuraya bakın. Geyikler için en büyük tehdit ormanların kaybolması.
Doğanın dengesini bozduk.
Dengeleri geri getirmeye çalışabiliriz.
Ren geyikleri gibi, bizim de bir tür olduğumuzu unutmamak gerek.
Biz insan türüyüz ve birlikte çalışmamız gerek.
Nasıl yardım edebiliriz?
Bugün öğrendiğinizi paylaşmak harika başlangıç olur.
Atıklarınızı azaltın.
Ebeveyniniz ya da vasinizle konuşun
ve çöplerinizin toplandığı atık alanlarına gidin.
Çevremiz bu çöplerden çok etkileniyor.
Bu durum ren geyiklerinin, biz dâhil tüm diğer türlerin yaşam alanlarını etkiliyor.
Bu çöpleri görünce çöp atmayasım geliyor.
Daha önce hiç çöp alanı görmedim. Eminim berbat kokuyordur.
Muhtemelen haklısın. Ben de görmedim.
Bugün bizimle Ren geyiklerini konuştuğun için teşekkürler Starr.
Teşekkürler. İkinizle de tanışmak benim için zevkti.
- Hoşça kal Starr. - Sonra görüşürüz.
Acele etmelisin Jane. Yakında pek bir şey kalmayacak.
Neredeyse bitti.
GEORGE BLONDIN'DEN ESİNLENİLMİŞTİR (1923-2008), DENE HALKI
Alt yazı çevirmeni: Orhan Cevher