- Nước này rất có tính kết nối cội nguồn. - Dĩ nhiên.
Ta đang bên bờ Đại Tây Dương, nó càng kết nối cội nguồn nhiều hơn
khi nhìn về phía Đông, hướng châu Phi
bởi nước này vốn là con đường chào đời của người Mỹ gốc Phi.
Nước này cứu sống chúng ta.
Nó đã đưa chúng ta đến đây.
Nước này đã giúp ta sống sót.
Chuyến hải hành trước,
Tiến sĩ Jessica Harris và tôi đã khám phá bờ biển Benin.
Có đậu mắt đen.
- Có cả quả đậu bắp, rồi dưa hấu. - Nó đã cùng ta vượt biển.
Lần theo nguyên liệu và hương vị cốt lõi của lịch sử chúng tôi.
Ngon lắm.
Mọi thứ ở đây đều có trước khi xuất hiện tàu chở nô lệ.
Và ở Mỹ, chúng tôi khám phá sự bền chí và đổi mới của ẩm thực da đen
- Ta có ít gạo. - Đó là nguyên liệu số một.
thông qua sự xuất hiện, bị nô dịch và được giải phóng của chúng tôi.
Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ
được đọc ngày 1 tháng 1 năm 1863. Đó là khi chúng ta được tự do hợp pháp.
Giờ chúng tôi bắt đầu chuyến hải hành mới và điểm dừng chân đầu tiên:
New Orleans.
Phần hay nhất là ba từ cuối của công thức này.
"Đưa tương ớt đây".
Tôi là Stephen Satterfield, nhà văn về ẩm thực
vốn được đào tạo làm đầu bếp, từng là chuyên gia rượu vang hơn thập kỷ,
- Cạn ly. - Cạn ly.
tôi bỏ nhiều thời gian kể chuyện thức ăn.
Bà ấy có thể nuôi ăn và tiếp sức cho Phong trào Dân quyền.
Từ hậu giải phóng đến hiện tại, Tiến sĩ J và tôi đang tiếp tục hành trình
để khám phá những câu chuyện của người Mỹ gốc Phi
thông qua thức ăn chúng tôi trồng, chuẩn bị và đàm đạo.
Chúa ban phước.
Thứ thức ăn đã thay đổi nước Mỹ.
HIGH ON THE HOG: ẨM THỰC MỸ GỐC PHI ĐÃ THAY ĐỔI HOA KỲ NHƯ THẾ NÀO
ẨM THỰC CHO HÀNH TRÌNH
Vùng biển New Orleans đã thu hút những con người mới,
những ngôn ngữ mới, nguyên liệu mới,
tạo ra một nền văn hóa pha trộn mới, được ra đời trong một thế giới mới.
Một nền văn hóa Creole, dù bị ảnh hưởng bởi nhiều nước khác nhau,
ở Louisiana, nguồn gốc của người Creole dứt khoát là người da đen.
- Không đường bột. - Không đường bột. Xem này!
Tôi đến New Orleans với cố vấn của mình,
Tiến sĩ J, người đã dành hàng thập kỷ
nghiên cứu thế giới thông qua thức ăn.
Jessica Harris. Cô ấy vừa xuất bản cuốn sách đầu tiên
có tựa Hot Stuff, nhỉ? Cô đem đến món gì đây?
Đây là món gà Yassa, Poulet Yassa, từ Senegal ở Tây Phi.
Cô tự coi mình là nhà nhân chủng học nấu ăn.
- Nghĩa là sao? - Tôi đi nhiều nước.
Tôi quan tâm không chỉ thức ăn và mùi vị
mà cả liên hệ của nó với văn hóa đất nước,
nó phát triển từ gì, truyền thống đặc biệt là gì.
Nên đâu còn ai tốt hơn để cùng khám phá New Orleans
và thứ làm ẩm thực của nó đặc biệt thế.
New Orleans là một nơi tuyệt vời
vì ngay sau khi giải phóng, và thậm chí trước khi giải phóng,
đã có một hệ thống chính trị,
dưới thời người Pháp, người Tây Ban Nha rồi lại người Pháp,
mà cân nhắc đến số dân gồm hàng ngàn người da màu tự do.
Nhiều người trong số họ là Creole.
Vì thế họ tạo nên một kiểu thế giới khác.
Báo chí, âm nhạc, hội họp văn nghệ sĩ.
Chúng ta cũng bắt đầu kiểm soát chính trị.
Trong thời kỳ tái thiết,
có 2.000 người da đen
đảm nhiệm các vị trí trong chính phủ.
Ta có những người đang bắt đầu vun đắp của cải cho người da đen.
Của cải mà, bằng một số cách, thậm chí thành gia sản truyền đời.
Ta cũng nhận thấy phụ nữ tham gia rất nhiều vào mọi thứ,
và họ sẽ bán calas, món bánh gạo chiên có nguồn gốc Tây Phi.
Họ sẽ nấu chúng theo yêu cầu, và rồi bán chúng.
"Calas, calas. Bánh calas xinh xắn, thơm ngon và nóng hổi. Bán Calas đây!"
Vậy là ta có sự hội tụ các nền văn hóa,
của ảnh hưởng Pháp, của ảnh hưởng Tây Ban Nha,
- và người châu Phi tự do. - Đúng.
Tất cả những thứ đó đã tạo nên một nơi rất khác.
Sự pha trộn độc đáo các nền văn hóa khiến New Orleans đặc biệt đến vậy
vẫn còn vang vọng qua ẩm thực của nó ngày nay.
Tiến sĩ J và tôi ghé thăm
đầu bếp người Mỹ gốc Senegal, Serigne Mbaye, của nhà hàng Dakar Nola,
nơi mà thực đơn của anh ấy thể hiện sự kết nối văn hóa sâu sắc
giữa Tây Phi và New Orleans.
Dự với chúng tôi là Michelle Joan Papillion,
người Creole bản địa đời thứ tám.
Khi tôi nói, "Nanga def", các vị đáp, "Maa'ngi fi".
- Được. - Như nói "xin chào" ấy.
Giờ nói như thật nhé.
Được, nghe như một từ Creole ở Louisiana.
- Maa'ngi fi. - Chuẩn.
- Maa'ngi fi. Tôi đây. - Chúng tôi vừa nói đấy.
- Hay đấy. - Tuyệt.
Mong là các vị thích.
- Cảm ơn. - Cảm ơn nhé.
Cảm ơn, đầu bếp.
Cứ như hồi hương vậy. Khi được hỏi, "Sao là New Orleans?"
Đáp án tiêu chuẩn của bác là, "Vì tâm hồn tôi reo ca ở đó".
Vì nơi đây chính là một trong những thành phố ẩm thực lớn
của bán cầu này.
Dạ. Lịch sử của New Orleans thật đáng kinh ngạc,
và cháu cảm thấy rằng nó vẫn hiển hiện rõ trong mọi người,
không chỉ từ New Orleans mà rộng hơn là cả Louisiana.
Đúng vậy.
- Cô đến từ Nam Louisiana gần Lafayette? - Tận sâu trong lòng đất nước.
Tôi gọi là Xứ Đất Ngập Nước vì chúng chảy qua đất của chúng tôi.
Một phần đất được phát quang, và đó là nơi cất nhà.
Rồi sân sau là khu rừng.
Đi bộ qua rừng là đến ngay đất ngập nước.
Đứng ở đất ngập nước.
Dòng dõi gia đình chúng tôi có liên quan đến Marguerite,
một trong những cụ tổ đã tạo lập gia đình tôi.
Câu chuyện của cụ là vào những năm 1700,
được hứa hẹn trả tự do từ người đã bắt cụ làm nô lệ,
Gregoire Guillory,
cụ đã tin mình sẽ được tự do sau khi ông chết.
Các con ông phủ nhận điều đó.
Nên cụ đã trốn đến New Orleans tới tòa án Tây Ban Nha
để kiện, và cụ đã thắng.
Cụ và các con cơ bản là đã quay về miền Nam Louisiana
rồi ẩn cư vào rừng.
Và đó là nơi chúng tôi đã sống kể từ thời đó.
Bác sẽ uống vì cụ Marguerite.
- Dạ, gửi lời cảm ơn cụ Marguerite. - Cảm ơn cụ Marguerite vì điều đó. Ừ.
Tôi muốn hỏi cô về Creole như cách để cô thể hiện bản sắc riêng,
nếu cô tự nhận như thế, và cách cô lớn lên
trong mối liên hệ với từ đó và bản sắc đó.
Vâng, tôi có tự nhận là như vậy. Luôn luôn.
Tôi nghĩ ý nghĩa của Creole với chúng tôi
là sự pha trộn của người châu Phi, người Pháp và người bản địa,
và cách tất cả hòa làm một.
Và lịch sử pha trộn này
là một phần của truyền thống "Creole".
Đầu tiên, nó bắt nguồn từ một từ Tây Ban Nha là "crear",
nghĩa là tạo ra, gần như là được sinh ra.
Vì thế, theo nguồn gốc, nó có thể có nghĩa
con cái của những người châu Phi
mà được sinh ra ở Tân Thế giới
là người Creole.
Có lẽ điều quan trọng nhất, dù vậy,
về điều gì là văn hóa Creole khi cháu nghĩ đến nó,
là đồ chúng cháu ăn vì đó là những thứ chúng cháu trồng.
Gạo, đậu bắp là thực phẩm thiết yếu,
cùng đậu mắt đen là những thứ chúng cháu sẽ trồng cấy.
Đó là cả ba thứ có nguồn gốc từ lục địa châu Phi.
Chúng đi cùng chúng ta.
Được rồi, đầu bếp.
Đây là soupou kanja, món về bản chất…
soupou nghĩa là súp, kanja nghĩa là đậu bắp,
về bản chất nó là món giúp New Orleans nổi tiếng, gumbo.
- Rồi. - Hy vọng sẽ thích. Chúc ngon miệng.
- Chúc ngon miệng. - Cảm ơn.
Ăn cơm đi.
Cảm ơn.
Chà. Ngon lắm, đầu bếp.
Một trong những điều khiến tôi ấn tượng
trong hành trình từ Tây Phi đến Louisiana này
là vai trò của người Pháp.
Có gì trong kỹ thuật làm các món ăn này
bắt nguồn từ ảnh hưởng của kỹ thuật nấu ăn của Pháp không?
Nói thật, tôi thực sự tin rằng
Senegal gợi cảm hứng cho nghệ thuật nấu ăn ở New Orleans theo nhiều cách,
và khi nói về vùng Senegambian,
tôi cũng tính đến tất cả các nước trên khắp Tây Phi.
Nhưng chúng tôi không được ghi nhận vì người Pháp đã đô hộ chúng tôi.
Nhiều người tin… gumbo được lấy cảm hứng từ món súp bouillabaisse.
Không phải. Nếu nhìn vào bất kỳ món ăn trứ danh nào ở New Orleans,
nguyên liệu rõ rệt là gạo.
Nếu nhìn vào món ăn Senegal, hầu hết chúng đều làm từ gạo.
Cơm jollof, chỉ có gạo và thịt.
Các vị có thể thấy cầu nối giữa hai nền văn hóa.
Chắc chắn rồi.
Cơm jollof, chính là jambalaya.
Khi bàn về ảnh hưởng châu Phi trong ẩm thực ở đây,
và làm sao sự ảnh hưởng đó
chính là thứ rốt cục định nghĩa lại nền ẩm thực này theo một cách rất khác.
Chúng ta không thực sự nói về kỹ thuật nấu của người Pháp.
Thực ra đang nói về loại nguyên liệu
mà chính là thứ biến đổi và định nghĩa các món ăn.
Ý tưởng quan sát Senegal và New Orleans
cùng kết nối trên một đĩa là rất quan trọng.
Và thật thú vị khi đó là Senegal
vì Stephen và bác đã đến Benin lần trước.
Senegal và Benin, hai nước đều có những địa điểm
đã trở thành điểm xuất phát
cho hàng trăm ngàn người châu Phi bị bắt làm nô lệ.
Voilà.
Đậu mắt đen chiên.
Tiếp đó, tôi có ít nước xốt hành tây.
Vâng. Cảm ơn.
Nước xốt này là bí quyết của món chiên.
Hành tây là một trong số loại củ mà nấu đủ lâu thì sẽ tiết vị ngọt.
Đúng vậy.
Có vẻ như hành tây đã hòa tan hoàn toàn vào nước xốt.
- Ừ. - Nó đã được nấu trong hơn tám tiếng.
Tuyệt thật.
Với bác, xốt hành tây này có vị như Senegal.
Dạ, chắc rồi.
Rất ngon.
Tôi biết một câu chuyện thú vị về đậu mắt đen mới nghe kể gần đây.
Ở chuyến đi lần trước đến đảo Gorée,
điểm xuất phát của nhiều tổ tiên của chúng tôi,
có một người kể tôi nghe vài câu chuyện này,
sau đó tôi mới hỏi ông ấy, "Ông biết gì về loại thức ăn họ đã ăn?"
Ông ấy bảo tổ tiên của chúng tôi phải nặng đủ 60kg
để nhét vừa, lên được con thuyền đó, để vượt biển.
Và một trong những thứ họ được cho ăn để vỗ béo,
mỗi lần nói về nó, tôi toàn…
nhưng một trong các thứ họ được cho ăn là đậu mắt đen và dầu cọ.
Vi vậy ta có món akara,
đậu mắt đen nấu với hành tây bỏ thêm dầu cọ.
Một sự tri ân tuyệt vời.
Người Creole đều có mối liên hệ với tổ tiên của họ ở châu Phi.
Bảng màu hương vị và những thứ chúng tôi trồng,
nó được di truyền rồi.
Các bậc tổ tiên bị đưa đến Louisiana làm nô lệ.
Nên trong đầu, trong tim và trong tay họ,
họ cũng mang theo thức ăn.
Để hiểu rõ hơn nguồn gốc nghệ thuật nấu ăn Creole,
tôi đi cùng Michelle Joan Papillion đến Edgard, Louisiana,
trên con kênh được gia đình Matthew Rousseve sở hữu
từ cuối những năm 1850.
Các đồng cỏ và đất ngập nước Louisiana
đã nuôi sống các gia đình qua nhiều thế hệ.
Trong nhiều thế hệ,
chúng tôi đã làm nông và canh tác đất đai,
chăn nuôi, gần như mọi thứ cần làm để đủ ăn.
Bà tôi đã học cách câu cá từ khi còn nhỏ
và nghề của bà kiểu như trở thành
cái nghề đi ra ngoài và thu gom cá cho gia đình.
Người ta là nông dân, trồng nhiều thứ trong vườn,
họ có hoa màu, còn bà sẽ đi ra hồ
để duy trì và nuôi sống gia đình.
Và đó đã là một thông lệ hàng ngày.
Đối với bà, nước cũng là bản năng thứ hai y như ở nông trại vậy.
Và chúng tôi có những thanh tre kiểu cũ
để làm cần câu cá.
Các cô bắt được loại cá gì?
Chúng tôi câu được cá hồng, cá trâu, cá pecca. Có cả cá hồi nước ngọt.
Rồi cả cá vược.
Là một đứa trẻ thành phố và lớn lên ở Atlanta,
tôi không phải lo nghĩ về nguồn gốc của thực phẩm.
Đối với gia đình Michelle và Matt,
họ phải dựa vào đất ngập nước như nguồn cung cấp thức ăn cho họ.
Con kênh này tên là Kênh Gốc Cây.
Tôi hiểu tại sao họ gọi thế.
Ừ, ở đây toàn gốc cây.
Mùa đông câu được vô số cá sacalait.
Ngay bây giờ sẽ bắt được rất nhiều cá pecca ở đây. Nhiều lắm.
Sống dựa vào bờ biển Louisiana
có vẻ là một khía cạnh quan trọng của văn hóa Creole.
- Có vài con dế nom ngờ nghệch đây. - Đúng thứ đang nhắc đến.
Hiện tại, Matt và gia đình vẫn sống dựa vào vùng nước này,
câu cá ở đó hàng tuần cho bữa tối.
Tôi đã câu cá trên kênh này hơn 30 năm có lẻ.
Thật tuyệt.
Tôi biết cá có ở đâu vào mọi thời điểm trong năm.
Giờ xem nhé. Nhìn đây đi. Có vẻ như chúng có gì đó…
- Anh quăng dây ngay chỗ đó. - Ngay gần gốc cây này.
- Cạnh gốc đó. - Xem này.
- Tôi thấy cá dưới nước rồi. - Nhìn xem.
Ta sẽ tìm ra nó. Ở đâu đây thôi.
- Nó kia rồi. Kìa. - Đây rồi. Ở đó.
Nó kia. Tốt. Xem đi.
- Đây. Cá pecca lên khỏi nước. - Đơn giản!
- Con cá đẹp quá. - Ừ.
Cá pecca lên khỏi nước. Tóm được một con.
Đi trên vùng nước này với dân địa phương
vẫn sống và kiếm ăn nhờ trồng trọt, săn bắt làm tôi thấy khiêm tốn.
Nó nhắc nhở tôi rằng sở hữu đất đai có thể cung cấp thức ăn, chỗ ở
và sự ổn định cho nhiều thế hệ sau.
Khi tiếp tục khám phá vùng đất đã cho chúng tôi thức ăn Creole,
tôi không thể thoát ly lịch sử phức tạp
của lao động da đen bị chôn vùi trong đất.
Ngay cả sau thời kỳ giải phóng và tái thiết,
vào cuối những năm 1800 và đầu những năm 1900,
nhiều gia đình da đen vẫn bị ràng buộc với đồn điền,
làm việc như tá điền, bỏ ra 100% sức lao động,
nhưng chỉ được trả một phần lợi nhuận.
Trao đổi công việc không cân xứng được gọi là lĩnh canh,
một hệ thống không được loại bỏ hoàn toàn cho đến những năm 1960.
Tôi đi đến một đồn điền ở Louisiana để gặp chú Elvin Shields,
kỹ sư cơ khí đã nghỉ hưu, người lớn lên như một người lĩnh canh.
- Khỏe chứ, chú Shields? - Ổn cả.
- Tuyệt. - Rất tốt.
Cháu muốn hỏi về chuyện riêng của chú,
nơi chú lớn lên, và chú lớn lên như thế nào.
Tôi lớn lên ở đồn điền Cane River.
Trong một gia đình làm lĩnh canh.
Chú có thể cho cháu biết thêm một chút về ý nghĩa của việc là một người lĩnh canh
lớn lên trong những năm 40 và 50 không?
Cháu được cấp một căn nhà gỗ cho nô lệ rộng 45 đến 55m2.
Và cháu được giao khoảng hơn 2.000m2 đất
để gieo trồng hoa màu riêng,
nuôi dăm con gà, vài ba con lợn.
Cơ bản là giật gấu vá vai. Làm gì có tiền. Chúng tôi chả có gì ngoài sức lao động.
Gia đình chú đã tham gia vào công việc gì?
Dĩ nhiên là đi hái bông.
Làm quần quật từ sáng đến tối,
và cơ bản là đồng ý nhận một nửa công.
Một nửa lợi nhuận là của cháu,
nửa còn lại là của địa chủ.
Tuy nhiên, nếu cháu không có chuồng ngựa,
không có máy cày,
không có xe bò kéo,
cháu phải thuê nó từ chủ đồn điền.
Ngay khi việc đó xảy ra,
một nửa của cháu chỉ còn một phần ba. Cháu hiểu sự tình chứ?
Rồi đến cuối năm, cháu chỉ hòa vốn.
Cũng có thể.
Điều chú Shields đang mô tả không giống tự do thực sự,
ít nhất với tôi là không.
Những người lĩnh canh, dù ký hợp đồng bất công với địa chủ,
rõ ràng phải tìm cách nuôi bản thân và gia đình.
Mỗi đồn điền đều có cửa hàng riêng.
Trong năm, cháu không có tiền mặt cho tới khi vụ thu hoạch đến.
Nên họ sẽ cho cháu mua chịu,
và sẽ bán cho cháu hàng hóa từ cửa hàng.
Cháu sẽ mua bột mịn,
rồi cả bột thô, đường,
và nó sẽ tạo ra một món gọi là kush bánh ngô.
Kush bánh ngô.
Phải, cháu sẽ lấy một ít dầu là mỡ lợn từ lợn của nhà.
Khi làm bì lợn quay giòn, cháu gạn mỡ đó ra đổ vào chảo đun lên,
tiếp đó lấy bột thô và đổ thêm ít nước rồi khuấy lên như thể làm bánh.
Nhưng khi mỡ nóng lên, cháu đổ bột vào chảo đó,
chảo rán màu đen ấy, rồi quấy tất cả lên.
Rắc một ít đường hoặc một ít rỉ mật lên trên,
và rót ít sữa, đó là món ngũ cốc của cháu.
Thế đấy. Đó là loại đồ ăn cháu đã ăn. Rất nhiều. Nhưng đó là thứ chúng tôi có.
Bất cứ thứ gì họ tìm được với giá rẻ nhất,
họ xếp nó lên kệ dành cho người lĩnh canh.
Thực phẩm thiết yếu phổ biến của chế độ ăn cho nô lệ
gồm có bột ngô thô, thịt lợn và rỉ mật, gần giống với chế độ ăn
mà chú Shields đã ăn gần 100 năm sau đó.
Những khác biệt giữa thời kỳ nô lệ
và thời kỳ lĩnh canh tái thiết là gì ạ?
Sự khác biệt trong thời kỳ này là không có lao động theo hệ thống nhóm.
Cháu là một nhà thầu độc lập.
Hồi đó cháu có thể có một loại tự hào nào đó.
Bông này là tôi đã trồng nó đấy.
Lợi nhuận từ nó là của tôi một phần,
dù có nhỏ thế nào.
Và cháu cứ nghĩ việc lĩnh canh sẽ kéo dài mãi mãi.
Cho đến khi xuất hiện cơ giới hóa.
- Sự tình sau đó ra sao? - Họ không cần bọn tôi nữa.
Máy hái bông này xuất hiện
để hái bông, và rồi mọi người được yêu cầu rời đi.
Và cháu ngồi đợi đến lượt mình nghe tiếng gõ cửa.
"Thứ Tư anh rời đi được không?"
Sau hàng trăm năm, cháu bị yêu cầu rời đi.
"Không, anh không thể mượn xe bò kéo của tôi để chở đồ của anh.
Tôi không có chỗ nào để xếp anh vào".
Đối với cháu, việc đó có vẻ tàn nhẫn,
và với cháu, việc đó có vẻ thật sự giống cách làm của các chủ đồn điền này,
vì một lần nữa,
chúng ta đang nói đến nhiều thập kỷ sau khi chế độ nô lệ chấm dứt,
nên thứ họ đang bám víu
là thứ quyền lực để có thể nói,
"Anh cần rời đi vào thứ Tư".
Họ có… Vẫn không hề có nhân tính. Không có sự tôn trọng.
Chúng tôi trồng cấy trên đất và sống dựa vào đất.
Chúng tôi chỉ biết mỗi việc đó. Rồi bị buộc rời khỏi vùng đất đó.
- Đi đâu được? - Dạ, chúng ta đã mất đi quá nhiều.
Chúng tôi đã mất rất nhiều ở đó. Khi các gia đình chuyển đến thành phố,
thì bên chính phủ xuất hiện và nói,
"Chúng tôi sẽ xây một loạt nhà chính phủ cho các vị vào ở".
Sau đó chính phủ sẽ đi vào nơi tồi tệ nhất của thị trấn,
xây dựng rất nhiều khu nhà ở người nghèo.
Và tạo ra một khu dân nghèo da đen.
Đó là lý do khi lái xe xuyên qua Xứ Đồn Điền, tôi thấy nhà mình.
Đây là thứ chúng tôi tạo ra, với tư cách là người da đen,
dù không sở hữu nó và chả ai chia sẻ nó với chúng tôi cả.
Nhưng nó của chúng tôi.
Là người da đen, chúng ta sống ở đồn điền. Khi nghe thấy từ đồn điền,
nó làm cháu khó chịu
vì cách cháu lớn lên với từ này là rằng
nó là điều không nên được bàn đến.
Đó là nguồn gốc của sự tủi nhục.
Đồn điền là của chúng ta.
Đừng biến nó thành một từ xấu
chỉ vì tổ tiên cháu từng là nô lệ ở đó.
Rất nhiều trải nghiệm của người Mỹ da đen
có liên quan đến sự đàn áp.
Chúng ta đã đàn áp câu chuyện về nguồn gốc đồn điền của mình.
Nhiều đến nỗi bây giờ người da đen đang nói,
"Tôi không muốn trồng cấy trên đất nữa vì nó quá giống thứ kia".
Nhưng ta thậm chí đâu có quan hệ gì với thứ kia? Bản thân vùng đất ấy.
Tổ tiên tôi đã sống và chết ở đây.
Và họ đã tạo ra cộng đồng người da đen đầu tiên
tại đất nước này ở một đồn điền.
Họ đã sống ở đó hai hay ba trăm năm cùng nhau.
Giờ đột nhiên lại tỏ ra…
chúng ta nên sợ hoặc ghét hoặc khinh bỉ nó mới phải.
Không! Từ đó là của chúng ta. Chúng ta sở hữu nó.
Chúng ta làm nên nó và sở hữu nó.
Chà. Thật mạnh mẽ, chú Shields.
- Tôi biết đó không phải thứ… - Cháu hiểu mà. Cháu hiểu.
Trong khi gia đình chú Elvin bị chủ đất buộc rời đi,
nhiều người khác chạy trốn
đám đông phân biệt chủng tộc, luật Jim Crow đầy hạn chế,
và chỉ tìm kiếm cơ hội việc làm tốt hơn.
Họ bỏ lại mảnh đất mà họ đã canh tác hàng trăm năm,
và nơi họ đã gọi là nhà.
Trong Cuộc Đại Di cư, bắt đầu từ năm 1910,
gần sáu triệu người Mỹ gốc Phi rời khỏi các đồn điền ở miền Nam
và đi về phía bắc đến những nơi như Chicago, Illinois.
Không chỉ là chuyện đi về phía bắc tìm cơ hội mới.
Mà còn là nói lời tạm biệt miền Nam.
MỘ NGƯỜI NÔ LỆ VÔ DANH
Và tụ tập ăn một bữa như một cộng đồng trước khi ra đi
là một cách để tỏ lòng kính trọng cuộc đời
và những người thân sắp bị bỏ lại.
Trong truyền thống này, một bữa tối nhà thờ New Orleans đúng nghĩa
được nhà hàng Dooky Chase huyền thoại chuẩn bị
và được chủ trì bởi Stella Chase Reese,
con gái nữ hoàng ẩm thực Creole quá cố, Leah Chase,
có vẻ rất thích hợp.
Cháu cứ nhìn mãi vào bánh ngô. Cảm ơn.
Dự với Tiến sĩ J, Michelle Papillion, và tôi
là đầu bếp riêng người gốc Louisiana, Lashonda Cross.
Đây là kiểu mỗi thứ một ít.
Mỗi thứ một ít,
bao gồm đậu đỏ và cơm jambalaya. Khá là ngon.
- Một bữa tối nhà thờ hấp dẫn. - Vâng.
Cháu lớn lên ở một nhà thờ Báp-tít,
một điều cháu nhớ từ thời thơ ấu, nó sẽ có sau buổi lễ nhà thờ.
Thức ăn ấy ạ.
Dạ, xếp trên những chiếc bàn thành từng hàng từng hàng.
Nhưng thật phù hợp khi ta ngồi ăn ở nhà thờ này
vì ta thực sự đang giống ăn mừng.
Và theo một cách khiêm tốn, tái tạo những gì người ta từng làm
khi họ di cư từ khắp miền Nam,
không chỉ từ Louisiana.
Cái ý tưởng tụ họp cùng nhau
ở một nơi thờ phụng…
Ừ.
…cho một bữa tối chia tay cuối cùng.
Đây là lúc họ tụ họp để, tất nhiên,
cầu xin Chúa ban phước tại nơi thờ phụng,
sau đó tụ tập như một gia đình để làm thứ chúng ta biết cách làm tốt nhất.
Vui vẻ bên nhau trong một bữa ăn ngon.
- Đúng rồi. - Chắc chắn.
Mẹ cô đã có thể
mở đường cho bản thân như một nữ doanh nhân da đen.
Đúng vậy.
Vai trò đặc trưng của tổ tiên và các bậc cao niên
là phụ nữ da đen là gì ạ?
Tôi biết mẹ tôi từng nói,
"Tôi không biết mình làm được gì.
Tôi chả thể làm gì trừ thứ tôi giỏi nhất".
Chính là nấu nướng thế này. Và nó khiến bà cảm thấy hài lòng.
Bà làm mọi người vui vẻ nhờ món ăn của mình.
Và không chỉ làm mọi người vui vẻ nhờ đồ ăn mình làm,
mà bà còn nấu ăn gây quỹ cho các nhà thờ,
nhưng đó là nhờ có thiên phú nấu ăn mà bà sở hữu.
Vâng.
Phụ nữ, nhất là phụ nữ da màu, đặc biệt là phụ nữ Creole,
có nhiều quyền hơn để sử dụng khả năng nấu ăn để làm giàu,
từ những người như Rose Nicaud,
những người như Rosette Rochon.
Ta thậm chí còn không biết tên của một số pralinière,
các quý bà bán kẹo nhân hạt.
- Đúng. - Các vị biết mà.
Rất nhiều phụ nữ gần như có thể là những thành công,
sự thành công nhờ khả năng nấu ăn mang lại,
họ đã làm được. Thật vậy.
Và rất quan trọng để, các vị biết đấy,
kiểu như ngả mũ thán phục và thừa nhận điều ấy vì đó là thứ
đã giúp chúng ta tiếp nối như một mạch xuyên suốt ở đây
và sau đó ở những nơi mà người ta đã tới.
Trên con đường họ Bắc tiến, Tây tiến.
Và họ đã biết sự quan trọng của việc ngồi vào bàn ăn.
Mẹ tôi luôn nói, "Quay lại bàn ăn nào".
Bạn phải dùng bữa với gia đình trước khi lên đường
vì đó là nơi chúng ta có thể tìm thấy
sự thư thái và tâm linh ấy.
Nên chúng ta mới tụ họp và ăn bữa tối nhà thờ.
Người gốc Phi rất tâm linh.
Vì thế chúng ta là một dân tộc hiểu rõ
sự cần thiết của nghi lễ.
Chính những bữa ăn như này là một phần của cách mọi thứ gắn kết.
Nghi lễ là dấu câu ngắt nghỉ
tạo nhịp điệu, tạo vần điệu,
định hình cuộc sống của chúng ta
và tạo sự bình đẳng trên bàn ăn.
Vì thế nhu cầu tổ chức các nghi lễ
khi lên đường rất quan trọng
bởi vì nó là việc thực hiện một quá trình chuyển tiếp.
Vì cần có dũng khí để thẳng tiến tới nơi vô định,
để mở ra, thuật ngữ Maya Angelou hay dùng, để mở ra một lối đi mới.
Vì đó là điều họ đã làm. Họ đã mở ra lối đi mới.
Họ đối mặt với nghịch cảnh,
và tiến vào nơi vô định, đó chính là Cuộc Đại Di cư.
Tôi đi theo con đường của tổ tiên, hướng lên phía Bắc đến Chicago.
Giống như gần nửa triệu người Mỹ da đen
đã đến đây trong Cuộc Đại Di cư
Tôi chỉ có thể hình dung độ khó chịu sự chuyển tiếp này gây cho họ.
Người da đen tự di chuyển bằng mọi phương tiện có sẵn.
Xe buýt, xe bò kéo, tàu hỏa.
Cùng lúc đó, một số cũng làm việc trên những chuyến tàu đi lên phía bắc
trong các toa giường nằm xa xỉ do nhà phát minh George Pullman thiết kế,
người lợi dụng kỳ vọng của công nhân da đen
để phục vụ các khách hàng da trắng
và thuê nhân công gần như toàn người da đen.
Những người Mỹ gốc Phi đó
sau này được biết đến như những phu bốc vác Pullman.
Tiền lương, tiền boa và một công đoàn
do người da đen tài trợ và lãnh đạo đã tạo ra cơ hội duy nhất
cho một số người Mỹ gốc Phi bước lên tầng lớp lao động.
Các phu bốc vác và đầu bếp da đen này
làm việc ở hành lang hẹp và bếp chật chội
nhưng lại tạo ra trải nghiệm xa hoa cao cấp
phục vụ cho những hành khách trả nhiều tiền nhất.
Chính chất lượng ẩm thực và dịch vụ tuyệt vời
biến trải nghiệm toa Pullman thành huyền thoại.
Và ông tôi, Vernon Satterfield cha, người đã chết trước khi tôi ra đời,
cũng là phu bốc vác Pullman.
Tôi biết rất ít chuyện về ông.
Nhưng hôm nay tôi mong sẽ hiểu qua về cuộc đời ông,
khi ngồi với con trai một phục vụ toa tàu,
chú Michael McGoings,
và một cựu phu bốc vác Pullman 99 tuổi,
ông Benjamin Gaines cha.
Ông Gaines, ông gần 100 tuổi rồi.
Cháu xin chào ông.
Xin cho chúng cháu biết vai trò của một phu bốc vác là gì
và kinh nghiệm của ông ra sao.
Cái cách tôi khởi đầu
chính là nhờ một người đàn ông làm việc trên toa chở thư.
Ông ấy bảo tôi, "Tìm việc ở ngành đường sắt đi".
Rồi kể cho tôi về công đoàn đại loại thế,
và nói là chỗ đó trả công hậu hĩnh.
Nên tôi đã rời Kentucky để đến Chicago
và bắt đầu làm việc cho Công ty Pullman.
Cháu tiếp đón khách, đưa họ về phòng.
Cháu làm họ thoải mái.
Và những toa Pullman có mọi thứ ở chất lượng tốt nhất.
Toa ăn uống có thức ăn ngon nhất
bởi vì trong chiến tranh người ta từng đi tàu
chỉ để ăn ngon.
Họ gần như sẽ tranh nhau lên tàu, nếu cần, để có được một bữa ăn ngon, cháu biết đấy.
Nếu được, xin cho chúng cháu biết ông đang nói đến năm nào hay thời đại nào?
- Là những năm 40. - Những năm 40.
Dạ. Đó cũng là khi ông cháu
bắt đầu làm việc cho hãng Đường sắt Chicago.
- Thế còn chú McGoings? - Ừ.
Chú thực sự đã lớn lên trên những chuyến tàu hỏa.
Vậy chú thấy sao?
Ngay khi đủ lớn,
tôi sẽ đi tàu hỏa với bố, đôi khi cả ngày, rồi quay về.
Vì ông ấy thích mua sắm.
Ông ấy đã học được một gu ăn mặc rất tinh tế.
Với việc làm ở tuyến Capitol Limited, cháu gặp các chính trị gia,
những doanh nhân mặc com lê và đại loại thế,
và ông ấy đã tiếp thu rất nhiều từ họ,
đặc biệt là cách họ ăn mặc.
Mỗi bộ com lê ông sở hữu, và sở hữu rất nhiều, được đặt may riêng,
và ông mang món đồ quý đó về cho chúng tôi,
và chúng tôi cũng đã tiếp thu nó.
Đó là những gì việc tiếp cận tàu hỏa đã giúp chúng tôi.
Nó phô bày trước mắt, điều đó trau dồi tầm nhìn và trí tuệ của chúng tôi.
Đó là một di sản tuyệt vời để truyền lại,
và cháu không nghĩ mình thực sự có liên quan đến nó.
Cháu chỉ nghĩ mình thích du lịch. Trời sinh đã vậy.
Nhưng giờ cháu nhận ra cháu quả có quan hệ với
dòng dõi của sự xê dịch, du lịch và tò mò này.
Bữa ăn này rất tuyệt.
Háo hức thật đấy. Quá ngon.
Một bữa ăn rất ngon. Thịt cừu là một trong số món tôi ưa thích.
Rõ ràng là không có quá nhiều người da đen
thưởng thức món ăn này với tư cách khách hàng trên tàu đó.
Nhưng ai trong hai vị có ký ức cụ thể nào
về thức ăn cao cấp mà có lẽ đã được phục vụ không ạ?
Tôi nghĩ món tôi nhớ nhất là gà tây.
Nó được nấu chín ngay tại đó, đỉnh cao.
Và cháu cũng tò mò về ông nữa, ông Gaines.
Các đầu bếp da đen, họ là những thợ nấu bếp xuất sắc,
họ đều đến từ miền Nam.
Và họ từng chuẩn bị cho chúng tôi thức ăn thủy thủ đoàn.
Luôn rất ngon miệng.
Họ có một loại tài hoa mà họ thêm vào thức ăn
và khiến nó rất ngon. Chúng tôi rất thích cách nấu ở đó.
Vâng. Thế còn việc làm phu bốc vác vào những năm 1940,
thì ông thấy thế nào?
Cháu phải thừa nhận rằng trong thời kỳ đó,
phân biệt chủng tộc rất phổ biến.
Và cháu gặp những kẻ
không tôn trọng cháu như một con người.
Họ sẽ gọi cháu là George.
Ý nghĩa của từ đó là gì?
George Pullman.
Đó là một cách
để hạ nhục cháu, có thể nói là vậy.
Cháu không phải con người.
Cháu không phải một người trưởng thành.
Vẫn là một thằng nhãi.
Để tôi làm rõ hơn điều ông Gaines nói, nếu được.
Bố tôi rất không thích cái tên George.
Và phản ứng của ông là, cháu biết đấy,
"Tên tôi không phải George.
Nếu ông muốn ai đó để gọi là George,
ông nên tự sinh một đứa con và đặt tên nó là George".
Nghe quen quá.
Tôi từng đi tuyến Bờ Tây,
và làm phục vụ toa hạng nhất.
Lúc đó tôi đang phục vụ đồ uống thì đột nhiên…
tôi cảm thấy một bàn chân đạp vào mông mình.
Và theo phản xạ,
tôi đã dùng cái khay này.
Tôi hay cầm khay đó đi khắp nơi,
như thế này, dừng ở trán hắn.
Là Chúa đã ngăn cái khay lại.
Vì tôi không dừng đâu. Nếu tôi đập hắn, hẳn tôi sẽ giết hắn.
Tôi đang bốc khói vì giận dữ.
Vâng.
Nên tôi đi đến quầy giải khát của mình và bảo mọi người,
"Tôi sẽ đóng quầy một lúc".
Gã đàn ông đã làm vụ đó nói, "Mi là một trong số đứa mọi đen khôn đấy".
Rồi hắn bước vào trong quầy, tôi bèn lấy tay đẩy hắn ra ngoài.
Đó là một trong những sự cố tôi đã gặp phải mà…
nó đã rất khó chịu và nó…
là một việc mà…
tôi chưa bao giờ quên, như cháu thấy đấy.
Tôi vẫn nhớ về nó, cháu biết đấy, cực kỳ rõ ràng.
Một ký ức như thế rõ ràng sẽ bám lấy bạn cả đời.
Tôi chưa từng gặp ông nội mình, nhưng qua câu chuyện của ông Gaines,
tôi có thể hình dung ra cuộc sống phu bốc vác Pullman của ông.
Tôi mường tượng ông đang ngẩng cao đầu và bước đi với đầy phẩm giá.
Ở Chicago, di sản của Cuộc Đại Di cư
được trải nghiệm tốt nhất qua những viên ngọc nấu ăn ở phía nam.
TIỆM CỦA NGƯỜI DA ĐEN
Những quán như Lem's Bar-B-Q là hậu duệ của Cuộc Đại Di cư,
lấy hương vị của miền Nam và biến tấu nó khi lên miền Bắc.
Những hương vị miền Nam này vẫn tồn tại
và được tái hình dung
bởi đầu bếp đoạt giải James Beard Eric Williams của nhà hàng Vitue.
Ở đây, dự với tôi là những người bản địa Chicago,
Dario Durham, người làm podcast về thức ăn địa phương,
và Natalie Moore, nhà báo và tác giả của cuốn sách
về lịch sử khu Phía Nam của Chicago.
Cảm ơn anh, đầu bếp, đã tiếp đón chúng tôi ở Virtue.
Nói địa chỉ đi nào.
Đây là khu Hyde Park, tức là khu Phía Nam của Chicago.
Một trong số khu dân cư có lẽ có mật độ người da đen giàu có
cao nhất ở thành phố chúng tôi.
Gồm có thẩm phán, nhân viên bưu điện, giáo viên và nhân viên các công ty Mỹ.
Một cộng đồng gắn bó chặt chẽ.
Khu Phía Nam có lịch sử rất phong phú.
Người ta sẽ nói nó là trung tâm của sự khéo léo, giải trí, nghệ thuật
của người Mỹ gốc Phi.
- Các doanh nghiệp da đen. Các ngân hàng. - Ừ.
- Tạp chí Ebony, Jet, chăm sóc tóc. - Đều là người da đen.
Ta hẳn còn chả gợn sóng nếu không có Chicago.
Cảm ơn Chúa, Chicago.
- Có loại siêu óng mượt và loại mềm óng. - Mọi loại óng mượt.
- Và bóng. - Còn có Ida B. Wells.
Bà ấy đồng sáng lập ra NAACP.
Bessie Coleman. Cô gái da đen đầu tiên lái máy bay.
Mahalia Jackson đã tạo ra nhạc phúc âm.
- Thomas Dorsey. - Đừng quên nhạc blues.
Sao quên nhạc blues được.
Nếu không có Chicago, ta làm sao nhảy đúng được.
Cuộc Đại Di cư thật sự đã giúp chúng ta tạo dấu ấn ở Chicago này.
Về phần mình, các vị có những hiểu biết kiểu này về nguồn gốc của mình
ở Chicago liên quan đến việc di cư không?
Hay các vị biết gì
về lịch sử gia đình hay cộng đồng của mình?
Tôi là cháu gái của Cuộc Đại Di cư.
Bên nhà mẹ tôi đến từ Georgia.
Ông nội của tôi đến đây vì chạy trốn
bạo lực chủng tộc ở Nashville.
Ông có hai người anh em phải rời đi lúc nửa đêm.
Họ có nguy cơ bị linsơ. Nhưng ông là phu bốc vác Pullman.
Dù là người nghe, nhưng cứ như cầm gương lên soi
vì tôi đến từ Georgia, và ông tôi đến từ Tennessee.
Ông đến Chicago từ khi còn trẻ
và trở thành phu bốc vác Pullman.
Vì thế, tôi rất giống kết quả của cùng một quá khứ.
Trước Cuộc Đại Di cư, 2% là số dân da đen ở Chicago.
Tỷ lệ này là 33% sau Cuộc Đại Di cư, và họ đến từ miền Nam.
Vì thế, ta đã bén rễ sâu, hiểu ý tôi chứ?
Chúng ta bén rễ với người từ Mississippi, Arkansas và cả miền Nam.
Đầu bếp, trông ngon quá.
Món này có đậu đỏ, bí ngòi non vàng và xanh,
một chút đậu bắp chiên, hoa bí,
kèm ớt đỏ ngâm giấm tương ớt.
Ở sự sắp đặt đặc biệt này,
chúng tôi thực sự tập trung năng lượng xoay quanh thực vật.
Nhưng vì chúng tôi hiểu thực tế rằng
rau củ lớn nhanh hơn nhiều so với động vật,
và trong những năm lĩnh canh và/hoặc nô lệ,
chúng ta có thể tự nuôi sống mình bằng rau củ dễ dàng hơn nhiều
so với sản phẩm từ động vật.
Đậu bắp chiên bột thật hoàn hảo.
Anh đã nói cái được phủ tương ớt…
Ớt ngâm giấm.
Ôi trời.
Chà, ngon quá.
Chúng ta đến từ miền Nam.
Chúng ta trồng trọt. Ở Chicago, khu Phía Nam của Chicago,
tôi đang nói từ đầu đến giữa thế kỷ 19, nơi đó chỉ toàn đầm lầy.
Nó là rất nhiều trang trại, và ta có trang trại, hiểu ý tôi mà,
vì đó là thứ ta biết làm.
- Và vô số phong tục này vẫn tiếp diễn. - Rõ ràng.
Từ khi tôi còn nhớ được, có một khu vườn ở sân sau của bà tôi.
Có đất đã xới, các luống và cà chua.
Rau xanh và bắp cải.
Và đó là một phần trải nghiệm của tôi.
Trong gia đình tôi, bố tôi lớn lên ở Gary
với khu vườn của họ để làm… Ông bà tôi từng làm vườn cùng nhau.
Họ trồng cà chua, nuôi gà rồi còn giết cả thỏ.
Tôi rất quen thuộc với những chuyện này trong chính gia đình mình.
Tuy nhiên, tôi thực sự đã luôn cảm thấy,
khi còn niên thiếu, một loại khó chịu xoay quanh,
các vị biết đấy, việc tay dính đất bẩn.
Và cả "làm việc" cho người khác, kể cả trưởng thành trong ngành nhà hàng,
là chuyên gia rượu vang trẻ tuổi, một phần lý do tôi nghỉ làm
là vì tôi không cảm thấy chuyên môn của mình được coi trọng.
Tôi cảm thấy người ta chỉ muốn tôi phục vụ.
Nên tôi tự hỏi liệu nó có để lại dư âm gì cho các vị không,
rằng với tư cách một dân tộc, người Mỹ da đen,
chúng ta còn rất lâu mới có thể
tự lo liệu mà không cần đến đất chính bởi ranh giới nô lệ đó.
Chà, có một phong trào nông nghiệp đô thị lớn ở đây.
Và có cả nhận thức về việc "Đừng biến nó thành lĩnh canh đô thị".
Đúng rồi.
Nên các nhà ủng hộ công lý thực phẩm,
những người thuộc lĩnh vực này và có kiến thức,
đang đề phòng điều đó,
rằng bạn không chỉ trồng cấy
trong một môi trường khác.
Rằng bạn có thể làm việc này ở phía tây nam này
và không được lương sinh hoạt tối thiểu.
Tôi rất vui khi biết rằng, phải,
còn có những người đứng đầu phong trào công lý thực phẩm,
những người đang giúp chúng ta nối lại mối quan hệ này với đất
theo cách lành mạnh và lý giải cho một số sang chấn
mà chúng ta có thể đưa vào những trải nghiệm đó.
Vì đất cũng có khả năng chữa lành cho chúng ta.
Như chúng ta đã nói rất nhiều về quyền mà chúng ta có
trong việc sỡ hữu những mảnh đất này và nuôi sống bản thân.
Đó cũng là một phần di sản thừa kế của chúng ta.
Đầu bếp đang cố ru ngủ chúng tôi.
Được rồi, đây là một món ăn khá đúng lúc.
Khu Trung Tây được gọi là thị trấn của đồ ăn cơ bản.
Chúng ta có sườn non om
với khoai tây vàng yukon nghiền
và ít vòng hành tây chiên giòn ở trên.
Không sai. Thịt rơi khỏi xương.
Rất mềm. Thực sự không cần dùng dao luôn.
- Đúng vậy. - Tuyệt quá.
Hóa ra tôi không cần răng nữa.
Hoặc lợi.
Thịt và khoai tây có thể là món thiết yếu miền Trung Tây,
nhưng hương vị của miền Nam là không thể phủ nhận.
Chúng đưa tôi về thời thơ ấu ở Georgia,
cái hồi cuối tuần nào bố tôi cũng làm đồ nướng.
Đầu bếp Erick tiếp tục tôn vinh Cuộc Đại Di cư
trong cách miền Nam xuất hiện trên đĩa ở món cuối.
Một bánh pound cake nhỏ với ít sốt bơ chanh và chất điều vị.
Nằm trong một bao gói rất đẹp theo nghĩa đen.
Vậy ý nghĩa của món ăn này là gì?
Đây là sự tôn kính vui vẻ
với bữa ăn trong hộp giày.
Các toa tàu, trong khi chở chúng ta lên phía Bắc,
bị phân biệt đối xử.
Nên không có chỗ để chúng ta ăn tối đàng hoàng.
Và cách chúng ta đem theo thức ăn,
thường những bữa ăn đó là gà rán,
vì nó vốn đã chu du khắp nơi,
là cho vào hộp đựng giày. Không phải hộp giày như ta nghĩ bây giờ.
Mà là những hộp giày trang trí công phu bởi vì ông bà và các cụ
tỉ mỉ từng chi tiết để biến trải nghiệm đó thành điều cần thiết cho lũ trẻ.
Tôi thực sự thích việc bao bì được kết nối với món ăn
rộng ra như một câu chuyện "di cư".
Các bậc cao niên và tổ tiên của chúng ta đều rất khéo léo
để tạo ra một trải nghiệm vào thời điểm mà người ta không muốn chúng ta
có thứ gì đó đơn giản như bữa ăn chung.
Chúng tôi là như vậy.
Thậm chí trải qua mất đất,
bị ép nợ nần, và bạo lực chủng tộc, chúng tôi vẫn tìm ra lối đi.
Chúng tôi luôn tìm ra lối đi,
dù nó nuôi sống gia đình chúng tôi như những người lĩnh canh,
hoặc dũng cảm tiến về phía Bắc
mà không có hứa hẹn nào về thứ chúng tôi sẽ tìm thấy.
Óc sáng tạo căn bản của chúng tôi
đã dẫn đến sự trỗi dậy của tầng lớp trung lưu da đen.
Thành phố Chicago nắm giữ lịch sử này như một huy hiệu danh dự.
Cuộc di cư đã đem tới và khơi nguồn những hương vị và phong cách
mà Thành phố Gió vẫn được biết đến cho đến ngày nay.
Và óc sáng tạo đó cũng xuất phát từ miền Nam
đến điểm dừng tiếp theo, thành phố New York,
nơi những người Mỹ gốc Phi,
sống trong bán kính năm km,
đã khơi dậy sự bùng nổ của óc sáng tạo khi nấu ăn.
và thể hiện văn hóa.
Thời kỳ phục hưng.
Biên dịch: Đầu Thị Chiến