Harlem.
Noong 1920s,
ito ang Black Mecca para sa bagong negro.
Noong Great Migration,
tinakasan ng Black Southerners ang Jim Crow laws
at nagtakda ng sarili nilang landas tungo sa kalayaan.
Kalayaang mag-isip,
kalayaang maging Black,
o maging sila.
Dito lumipat ang lahat.
Pinasigla ng pagdating nila ang Harlem Renaissance,
isang maunlad na sentro ng Black culture,
musika, panitikan, sining,
aktibismo, at pagkain.
Ang diwa ng Timog na bitbit nila ang bumuo sa Harlem cuisine.
At nagpapatuloy ito ngayon
sa mga street vendor, kainan, at cocktail bar sa lugar,
na buhay na legasiya ng Renaissance.
Kahit naipinta na ang painting,
naawit na ang awitin,
hindi pa tapos hangga't di kumakain.
HIGH ON THE HOG
PAANO BINAGO NG AFRICAN AMERICAN CUISINE ANG AMERICA
ANG BLACK MECCA
I, too, sing America
I am the darker brother
They send me to eat in the kitchen When company comes
But I laugh, and eat well And grow strong
Tomorrow, I'll be at the table When company comes
Nobody'll dare say to me "Eat in the kitchen," then
Besides, they'll see how beautiful I am
How beautiful I am
And be ashamed
I too am America
Nang umalis ang mga African American sa piling ng mga kapamilya nila sa Timog,
binitbit nila ang ilang bahagi ng tahanan nila.
Dinala nila ang mga tradisyon at kakayahang
magpapatuloy sa paglikha ng mga bagong ugnayan at negosyo.
-Welcome! -Welcome sa Charles Pan-Fried Chicken!
Matagal ko nang naririnig ang kuwento ng alamat ng Harlem na si Charles Gabriel.
James Beard nominated chef at direktang migrante mula sa Timog
na piniprito ang manok sa cast-iron pans.
Ngayon, inimbitahan ako ni Chef Charles
at ng protégé niyang si Chef Quie para kumain ng specialty ng Harlem.
Chef Charles, Chef Quie.
-Kumusta? Ikinalulugod ko. -Kumusta?
Karangalan ang makilala kayo.
-Salamat sa pagpunta. -Kumusta?
Upo ka, naglagay na kami ng chargers.
-May manok. Bibigyan kita. -Salamat.
Chef Charles, upo na. Ako na rito.
Sige.
Ikaw naman ang pagsisilbihan.
-Salamat. -Deserve mo 'yon.
Masaya akong makasama kayo.
Salamat.
Ikinalulungkot kong
ngayon ko lang natikman ang luto mo,
pero sa wakas, mangyayari na 'to.
Ang sarap naman.
-Heto na. -Salamat.
-Walang anuman. -Salamat.
Parang panaginip lang.
Kilala mo naman siguro 'to.
Kilalang-kilala ko.
-Chicken at waffles, di ba? -Tama.
-Alam kong ex… -Mali.
Charles Pan-fried Chicken at Waffles 'yan.
-Sorry. Oo nga. -'Yan ang pinagkaiba nito.
-Gusto mo ng honey? -Bakit hindi?
-Oo naman. -Ganyan ba dapat?
-Ganyan dito. -Sige. Lagyan mo na.
-Kailangan 'to. Importante. -Sige.
Kaunti lang.
Mukhang masarap.
Ayos.
Ano? Kamayin mo na. Bahay mo 'to.
Kakamayin ko na. Sige.
Naku.
Oo.
-Diyos ko. -Nalalasahan mo ang pagmamahal ni Charles.
Ibinabalik ka sa pagkabata mo.
Noong naglalaro kang nakayapak. Hindi alam ang kakainin. Wala kang makain.
Late na para maghapunan. Pero maaga pa para mag-agahan.
Sakto ang chicken waffles do'n.
Sobrang sarap nito.
Salamat.
Hindi mo makukuha ang lutong na 'yon
kung walang kawali.
Pinagawa ko pa 'yong kawali sa Timog, sa steel plant.
Sila ang gumawa ng kawali na dinala ko sa New York.
Gaano katagal na 'yon?
Siguro,
40 taon na ang nakalipas.
Kawaling 40 years old.
-Oo. -Oo.
Maliit na kawali ang dala ko noon.
Tapos nagpagawa ako no'ng magkakasya ang apat sa kalan.
-Para sabay-sabay na gagamitin. -Para… Oo.
Tapos bumili ako ng truck.
Ako lang ang may food truck noon.
-Talaga? Early '80s 'to? -Oo.
Eighties. Tama.
Hinahabol ako ng mga nakakotse, pero di nila ako maabutan.
-Hinahabol 'yong truck mo? -Oo.
No'ng dumami, sabi ko, "Wow. Kailangan kong magbukas ng restaurant."
Saka ko itinayo 'yong una.
Mula pa sa North Carolina ang kuwento mo.
Ikuwento mo ang kabataan mo.
Labindalawa ang lalaki, walo ang babae kong kapatid.
-Labindalawang lalaki, walong babae? -Oo.
Dapat maunawaan ng mga tao 'yon.
Labindalawang kapatid na lalaki at walong babae.
Nag-sharecropping kami.
Minsan naglalakad kami nang walong kilometro papunta sa sakahan.
Aalis kami nang 6:00,
uuwi nang 6:00.
Pag-uwi namin, magkakatay pa kami ng manok.
Lahat kami, may gawaing-bahay.
Ako ang tagabaliktad ng manok sa kawali.
Wala kaming kalan. Sa kahoy kami nagluluto.
Tapos sabi ng nanay ko,
"Baliktarin mo itong manok
kada ilang minuto." Kaya 'yon ang ginawa ko.
Sabi niya, "Dapat hiwain ang manok,
timplahan. Ibabad nang walong oras."
"Pagkatapos ng walong oras, iprito mo."
Kaya sa tuwing uuwi kami,
ihahanda namin 'yong manok para sa kinabukasan.
Hindi na binababad sa asin?
Walang buttermilk?
-Wala? -Wala. Gatas at itlog lang.
-Iyon lang. Gatas at itlog. -Gatas at itlog.
At 'yong espesyal na pampalasa ni Mama.
Ito ba 'yong recipe na kinalakhan mo?
Oo.
Binigay ni Mama 'yong recipe, na pinatikim ko naman sa iba.
Alam n'yo naman kung bakit.
Para ipagpatuloy ang legasiya at recipe ng nanay mo.
Nami-miss mo ba ang Timog?
Hindi.
Nagtrabaho ako doon sa isang dairy farm.
Isang araw, ginagatasan ko 'yong baka, natapon ko 'yong isang timba ng gatas.
Sinipa ako no'ng isang lalaki.
Dahil naitapon ko 'yong gatas.
Minura niya ako. Pinauwi niya ako.
Umuwi ako. Sinabi ko kay Mama.
Pero bumalik pa rin ako.
Wala akong choice. Kailangan ko ng pera.
Kailangan mong bumalik.
Oo, bumalik ako.
Hindi lang siya sinipa.
Sinipa, tapos gumapang na siya pauwi.
Binugbog siya dahil natapon 'yong gatas.
Oo.
Kaya pagdating ko sa New York,
blessing 'yon dahil magagawa ko ang gusto ko.
Hindi 'yong gusto ng iba.
Para akong lumaya.
Oo.
Chef Quie,
paano mo nakasama si Chef Charles?
Idol ko na siya noon pa. Nagtatrabaho siya noon sa Copeland's.
Pumupunta kami doon ng pamilya ko tuwing Sunday kapag may pera.
-Oo. -Nag-apply akong katulong niya sa kusina.
Una ko siyang nakatrabaho
sa simbahan, nagpakain kami ng mga palaboy noong panahong ng COVID.
Ang galing.
At 'yong paglapit mo sa idol mo
sa panahong napakahirap
kung kailan nagsasara ang mga restaurant
at pagsasabi mong, "Nandito ako." Napansin ko rin 'yon.
Bahagi ng karanasan ng pagiging Black
ang talunin ang isang bagay na akala mong tatalo sa 'yo,
tapos magiging legasiya mo na 'yon.
'Yon ang pinakatumpak sa mga Black.
'Yon ang nagpapatuloy na diwa ng Renaissance.
Kaya napakahalaga ng Harlem restaurants. Kasaysayan 'to.
Para ituloy 'yon.
Hindi ko malilimutan
ang usapang 'to.
Karangalan ang matuto mula sa inyo.
At nagpapasalamat din ako sa iyo, kapatid,
dahil tinuturuan mo kami
kung paano dapat sinusuportahan at pinoprotektahan
ang mga alamat sa ating komunidad.
-Salamat. -Salamat, Chef Quie.
At Chef Charles.
-Nakakatuwa kayo. Salamat. -Salamat.
Bahagi si Chef Charles ng kilalang pangkat
ng matatagumpay na Black Harlem business,
na nagmula sa legasiya ng Harlem Renaissance,
panahon na nagsanib-puwersa ang sining ng mga Black chef
at jazz artist.
Pupuntahan ko naman ang kilalang restaurateur
na si Alexander Smalls,
na kilala sa muling pagbubukas ng sikat na Renaissance hot spot,
ang Minton's Playhouse.
At ang sister restaurant nito, ang Cecil.
Ilang taon na akong di nakakaupo sa kinaiinggitang lamesang 'to.
Marami nang artista at VIP na kumain dito.
Hello, tol. Kumusta?
-Kumusta? Good to see you. -Ayos lang. Ikaw rin.
-Tagal mo nang di pumupunta rito. -Oo nga.
Hello.
Tumangkad ka nang isa o dalawang pulgada.
Malabo 'yan.
Welcome back sa Harlem.
Maraming salamat. Masaya akong makabalik.
-Lalo na rito. -Alam ko, salamat. Nakakatuwa naman.
Tama lang na dumaan ako rito
dahil ito ang pinakakinaiinggitang lamesa sa Harlem.
Kung mababalikan mo ang kahapon,
at babasahin mo
ang ilan sa mga kuwento at nobela ng Harlem writers,
mapapakinggan nang husto 'yong tugtugin.
"Gimme a Pigfoot and a Bottle of Beer."
Gimme a pigfoot
And a bottle of beer
Simula't sapul, bahagi na
ng buhay ng mga Black
at kayumanggi ang pagkain.
Sa tingin ko,
hindi tayo magkakaroon
ng Renaissance kung wala ang pagkain natin.
Hindi pinahahalagahan na tulad ng sining
at panitikan ang pagkain,
pero ito ang pinagmulan ng lahat ng 'yon.
Kahit naipinta ang painting, naawit na ang awitin,
noong nagawa na natin ang lahat ng pagkamalikhain,
hindi pa tapos 'yon hangga't di kumakain.
Hindi talaga puwedeng walang kainan.
Umpisa pa lang ng kasaysayan natin, mayro'n na 'yon.
Maraming nanggaling sa Timog
na naglunsad ng rent parties.
Magtitipon sila sa bahay ng isa't isa,
tapos magbebenta ng iniluto nila.
-Pagkain ang pinakamahalaga ro'n. -Pagkain nga.
Lumikha sila ng social dynamic
sa sarili nilang tahanan.
Pag nababasa ko ang tungkol sa Harlem Renaissance,
at 'yong parties nila…
nai-inspire ako.
Napakaimportanteng parte 'yon ng legasiya ng Harlem
na pinagpapatuloy mo.
Kaya nga ginagawa ko 'to.
Nagluto ako ng masarap. Sana.
Wow!
Diyos ko.
"Wow" sa dami o "wow" sa putahe?
-Nakakalula lang. -Nakakalula.
Sabihin mo lahat.
Okay. Ito ang green lima bean ham hock stew.
Na may heirloom carrots. Mais.
At matamis ang mais ngayon.
May durog na kamatis, sage, thyme, rosemary.
Pinausukang liempo para magkalasa.
Oo.
-Magugustuhan mo 'to. -Oo naman.
May black rice tayo.
Kasi paborito ko 'to.
Pinsan ng red rice, na bigas na nagmula sa Africa
at dinala sa South Carolina tulad ng ginto ng Carolina.
Tara.
Isang karangalang makasama ka ulit dito.
-Masaya akong nandito ka sa Harlem. -Kinakain ang putahe mo.
-Harlem ulit. -Oo.
Lima beans, pata.
Kunin mo na 'yong buo. Malaki 'yan…
Sinusubukan ko nga. Nilalabanan niya ako.
-Kukuha pa ako ng isa. Mayro'n pa pala. -Sige, kumuha ka pa.
-Tama. -Ang laki nito.
'Yong buo talaga, kasi kakaunti ang laman.
-Tama. -Pero malasa 'yan.
Sobra.
Pagkababad ko nang isang araw, pinatutuyo ko,
tapos iniihaw ko sa oven
nang ilang oras para lumutong.
Tapos lumiliit sila.
Tapos nilalagay ko na
sa ham stock na ginawa ko.
Sibuyas at kintsay at bawang.
Tapos ilalagay ko na, igigisa, tapos pakukuluan nang ilang oras.
Panghuli ang red wine.
-Tapos espesyal na siya. -Hindi 'to pangkaraniwang putahe.
Grabe.
Sana maamoy ng mga tao 'to, sobrang bango.
Alam ko.
-Ito ang Timog, nasa plato. -Totoo.
Nagustuhan mo?
Parang butter 'yong laman. Sobra.
Binalikan ko
ang dalawang paborito ko noong bata ako.
Pork and beans,
na napakahalaga sa ating kultura.
Tapos succotash.
Para sa akin, bagong bersiyon 'yan ng isang classic.
Puwede tayong gumawa ng bagong bersiyon.
Oo naman. At anuman ang bersiyong ito,
masarap siya, kaya…
Ang kuwento mo, sa partikular,
ay isang kakaiba at mahalagang tulay mula sa migration noong 1900s
papunta sa Harlem ngayon.
Mula sa South Carolina, 'yong desisyong pumunta sa Harlem,
at kung ano'ng nangyayari sa buhay mo noon.
Tita at tito ko ang pinakamahalaga sa akin noon,
sila ang mentor ko. Classical pianist si Tita,
tinuruan niya ako ng classical music at classical piano.
Ang tito ko ay chef na nagturo sa aking mangarap sa pamamagitan ng pagkain.
Itinuro niya na ang pagkain ay lingguwahe
at kaya kong aralin at gamitin 'yon para magpahayag.
Pero ang pinakaimportante ro'n ay kung sino'ng makapangyarihan.
'Yong taong may hawak na kutsara,
'yong gumawa ng pagkain, ang pinakamakapangyarihan.
At 'yong respeto.
At alam kong gusto ko 'yon.
Tama.
Para sa iyo, may panahong
nasa Manhattan ka, pero wala ka sa Harlem.
Kumusta 'yong panahong 'yon habang sinisikap mo pang
hanapin ang lugar mo sa mundo
bago mo mahanap ang lugar mo rito?
Dumating ako sa New York bilang batang opera singer.
Nakakontrata ako sa Houston Grand Opera
na gumawa ng produksiyon ng Porgy and Bess.
Tinutupad ko noon ang pangarap ko noong bata ako
na maging unang African American male opera singer
na umikot sa mundo bilang international star.
'Yon ang gusto ko.
Ang hindi ko naintindihan ay may hangganan pala
para sa mga taong katulad ko.
Saka ko napagtanto na kailangan ng bagong plano,
hindi lang 'yong
makakaupo ako sa may mesa, kundi ako dapat ang magmay-ari ng mesa.
Imposible akong magka-opera house, pero puwedeng magka-restaurant,
at itinayo ko ang unang African American fine dining restaurant sa New York
na Cafe Beulah, at binago no'n ang buhay ko.
Pagkain ang sagot
kung paano ko sasabihin
'yong kailangan kong sabihin bilang African American.
Bilang malikhain. Bilang artista.
Gusto ko 'yong sinabi mo
tungkol sa pagkain bilang lingguwaheng
matututunan at gagamitin para sa sarili nating pag-unlad.
Di puwedeng magtipon ang mga Black nang walang pagkain.
Totoo.
Dahil nakatali tayo sa ekspresyong 'yon.
Ang hindi nila alam na kakaiba
sa kulturang African American,
ay naging currency rin ang pagkain.
Sa pamamagitan ng natatanging recipe,
nakalikha tayo ng halaga noong di pa natin pag-aari ang sarili natin.
-Pag-aari natin 'yong putahe. -Tama.
Hindi lang dignidad at respeto ang ibinigay sa atin ng putaheng 'yon,
currency din 'yon.
Ginamit ng mga Black sa Harlem ang husay nila sa pagluluto
para gumawa ng mga mapagkakakitaan.
Tulad ni Lillian Harris Dean, na kilala rin bilang Pigfoot Mary,
isang street vendor na nagtinda ng pata ng baboy
sa mga gusto ng lasa na magpapaalala ng iniwan nilang tahanan.
Negosyong nagpayaman sa kanya.
Ang mga kuwento tulad ng kay Pigfoot Mary, ang mga recipe ng Renaissance,
at marami pang parte ng ating kasaysayan ay iniingatan
sa Harlem Schomburg Center for Research in Black Culture,
na pinamumunuan ng curator na si Joy Bivins,
ang unang babaeng direktor ng Schomburg Center sa loob ng 40 taon.
Pag iniisip ko ang Harlem Renaissance,
una, naiisip ko ang New Negro Movement
at 'yong panahon
sa simula ng ika-20 siglo, pagkatapos ng World War I,
post-emancipation, post-Reconstruction.
Nasa bagong espasyo sa lungsod,
kung saan inaalam ng mga Black,
"Ano ba ang kultura natin? Ano'ng hitsura atin?"
Kaya research library 'to,
at may inilabas ang archivist para sa inyo,
tapos pupunta tayo sa manuscripts archives at silid ng mga pambihirang libro.
Ayos. Nakaka-excite.
Oo nga.
Lahat ng menu at pambihirang libro na ito
at cookbook at mga bagay na akakaapekto rin talaga sa kultura.
May mga inihanda kami rito para sa inyo.
Sige.
Maraming magagandang babasahin dito.
Oo nga.
Dahil ito
sa maraming henerasyon ng mga tulad mo
na pumasok sa tungkuling ito.
Kaya salamat, dahil do'n, natututo kami ngayon.
Salamat.
Magsimula tayo sa kung ano ang nasa harap natin.
Ito ang recipe ni Pigfoot Mary para sa pata ng baboy.
Napakahalagang recipe nito.
Ito ang nagpasikat sa kanya.
Oo, mukhang…
-Nagugutom na ako. -Oo, gusto ko 'to.
Kaya gumawa siya ng sarili niyang ahensiya,
pagkakataon, at kayamanan.
Isang babaeng Black na ipinanganak na alipin
ang nagpunta sa Harlem at, nang walang imprastraktura,
ay nakapagtinda
ang parte ng baboy na nabibili natin
at pamilyar sa atin at sa panlasa natin.
Kaya lagi kong iniisip,
'yong kuwento niya
bilang maliit na microcosm para sa kababaihang Black,
na ginamit ang kusina at kakayahang magluto
para lumikha ng ahensiya.
Tama.
Nagtagumpay ang pakikipagsapalaran niya sa real estate,
at umabot ng 375,000 dollars ang kabuuang ari-arian niya.
Dahil sa pata ng baboy.
Salamat sa baboy, 'no?
Pinakamaganda ang huling tatlong salita ng recipe na ito.
-"Ipasa ang hot sauce." -"Ipasa ang hot sauce."
-Kailangan 'yon, di ba? -Nakakatuwa.
Makalipas ang mahigit isang siglo,
ikinukuwento pa rin ng mga kalsada ng Harlem ang pagkain natin.
Ang paglipat sa North ay lumikha ng pagsabog ng kultura
na nagbigay-daan sa pagnenegosyo ng mga African American
at sa bagong panggitnang uri.
Si Cha McCoy ay ikatlong henerasyong Harlemite at sommelier
na nagtatrabaho sa buong mundo
para gawing mas accessible, may pananagutan,
at may kaugnayan ang industriya ng inumin at hospitality.
Nasa makasaysayang kalye tayo na medyo kilala ko,
pero bigyan mo pa kami ng konteksto.
Welcome sa Harlem.
Ito ang Strivers' Row,
at sa tingin ko, ang pangunahin dito ay ang pagkakaugnay
sa kahusayan ng mga Black sa Harlem.
Kaya kung politiko ka,
o musikero noong panahon ng Renaissance,
o sinumang importante, lilipat ka rito
para umasenso.
Hindi ito bastang paglipat sa siyudad.
Inangkin natin ang Strivers' Row.
-Sana makapag-stoop session tayo. -Puwede.
Bakit napaka-expressive at kakaiba
ng mga taga-Harlem?
Ano'ng mayro'n dito? Ano'ng nangyayari sa Harlem?
'Yong sipag.
-Nasa lahi 'yon, sabi ng nanay ko. -Totoo.
Saan man ako magpunta,
tinitiyak kong taga-Harlem pa rin ako.
Gusto kong libutin ang lugar ninyo.
Sige, tara.
Malapit na tayo sa block ko. One-three-nine 'to,
bibili tayo ng pakwan.
-Pakwan. -Sa tropa ko.
Magkaklase kami noon.
Sige, patingin ng pakwan.
Musta? Sinadya ka namin. Para kumustahin.
Kumusta? Si Stephen.
Nice to meet you.
Sinabi ko sa kanya. Harlem na 'to kapag nasa may pakwan ka na.
Ibig sabihin, tag-araw din.
-Totoo. -Ikuwento mo nga 'to sa 'min.
Galing ito sa Georgia.
-Galing kami roon… -Ako rin.
Taga-Georgia ka?
Ayos. Matagal-tagal na ako do'n.
Ginagawa namin lahat. Ginagawang juice. Nilalagay sa mangkok. Ginagawang salad.
Gumagawa na sila ng Jell-O rind. Parang meryenda. Pero masustansiya.
At pinakamasustansiya 'yong balat.
-Alam mo 'yon? 'Yong green. -Alam ko 'yon.
Maganda 'to. Superfood.
Paano ka napunta sa pagbebenta ng pakwan?
Sinubukan lang namin. Ayaw naming maging palaboy.
Sabi namin, "Uy, gusto ko ng pakwan."
"Maganda nga 'yan." Tapos inaral namin.
Nakarating kami sa Timog.
Galing kami sa lansangan. Para magkaroon ng hanapbuhay
at matustusan ang mga pamilya namin.
Para hindi maging palaboy 'yong mga bata.
Talamak ang gun violence, gusto naming wakasan 'yon.
-Tama. -Halika rito.
Maghagis ka ng pakwan. Babayaran kita ng ilang dolyar.
Naibibigay ng mga pakwan 'yon. Tapos 'yong mga aliping
nagtinda ng pakwan pagkalaya.
-Tama. -Anak ka ng pakwan.
Ako ang hari ng pakwan.
Sa tuwing makakakita ka ng Black na nagsisikap at yumayaman,
alam mo na ang susunod. Pinagtatawanan nila tayo.
Gusto nilang bawiin 'yon. Gusto nilang maliitin,
paliitin ang ahensiya natin
habang natutustusan natin ang ating sarili.
Kaya para makita kita rito,
ganito dapat natin binabawi
ang naratibo, alam mo 'yon?
-Tumpak. -Oo.
Ano 'to? Ang sarap.
Watermelon salad ito. May pulang pakwan, dilaw na pakwan,
sibuyas, pipino, kaunting feta cheese,
at raspberry vinaigrette dressing drizzle.
Hindi ka namin nakalimutan.
-Salamat. -Amoy masarap.
-Salamat. Enjoy. -Salamat.
Kumakain ka ng dilaw na pakwan, strawberry.
May black seed yellow watermelons kami.
-Okay. -May Jubilee.
Jubilee?
Tapos may Sugar Baby.
Tapos may dilaw ang laman.
Mas gusto ko 'yong Sangria.
-Sangria? Okay. -Oo. Sangria.
Sangria ba 'to? Kailangan ko 'yon.
Sa Jubilee, may mahabang guhit.
'Yon ang Jubilees.
'Yong Sugar Baby ay maliliit at bilog at maitim.
Mga magsasaka ba ang nagturo sa 'yo ng iba't ibang variety?
Oo, nag-aaral ako ngayon. City boy ako kaya laging natututo.
Mga pollinators sila sa Timog. Kausap namin ang mga magsasaka.
'Yong mga Black na magsasaka ang tinatanong ko.
Sinusuportahan namin sila.
Mamamatay na sila doon.
Isusubasta na 'yong lupa nila, tapos may iba nang bibili.
Tungkol do'n ang kampanyang 'to.
Sa pagtulong sa mga Black na magsasaka.
Nagdadala ako ng truck. Tinutulungan namin silang magtanim.
May 40 ektarya kaming tinataniman.
Alam mo ba noong lumalaki ka
na ang mga street vendor
ay bahagi ng Harlem Renaissance?
Konektado ka ba sa kasaysayan ng mga nagtitinda ng pagkain sa kalye?
Hindi, nasa lansangan ako.
Mali ang tinitinda ko noon.
'Yong bawal.
Sana matagal na naming nalaman 'yan.
Kaya ginagawa ko 'to.
Tatlo, apat na beses akong nakulong
bago ko naisip na, "Hindi natin kailangan 'yan."
Ikinararangal kong makilala ka,
at hanga ako sa ginagawa mo.
Tinuturuan mo ako, dito mismo.
Marami kang natuturuan,
at gusto kong ipaalam na hanga ako sa 'yo, pare.
-Ikinararangal ko. -Salamat. Salamat sa pagpunta.
-Ituloy mo lang 'yan. -Salamat.
Salamat, Cha. Salamat.
Nakakatuwang makita ang lungsod sa mata ng taga-Harlem
at makita at pahalagahan ang diwa ng Black enterprise
na maunlad pa rin sa Harlem ngayon.
Ang Harlem Renaissance ay panahon ng malikhain at kultural na pagpapahayag.
Bilang dating sommelier,
alam kong maraming maituturo
tungkol sa ating kasaysayan ang laman ng baso.
Noong 1920s,
ang mga speakeasie, club, at dance hall
ay bahagi ng subculture ng Harlem.
Ipinagpapatuloy ang legasiyong iyon ngayon
sa 67 Orange Street, isang Black-owned bar sa Harlem
na may underground mystique na katulad ng speakeasies ng Renaissance.
Kausap ko ang may-ari na si Karl Franz Williams
at kilalang mixologist na si Tiffanie Barriere,
na ginawaran ng pinakamataas na karangalan sa industriya ng inumin,
tungkol sa papel ng alak sa ating kuwento.
Saan tayo papasok sa Harlem,
sa tradisyon ng Black spirit?
Tugma ang prohibition sa Harlem Renaissance.
Iyon ang panahon na bumulwak
ang malikhaing enerhiya sa lugar na ito.
Si E. Simms Campbell ang unang nai-publish na Black cartoonist.
Ginawa niya 'yong mapa na nightlife map ng Harlem.
Napakadetalyado niya. Sabi niya, "Ito 'yong nagma-marijuana."
"Dito ang nightclub. Nagbubukas ito nang 2 a.m."
Wala sa mapang ito ang speakeasies.
Wala sila rito dahil mahigit 500 sila,
kaya madali silang mahanap.
Mas maraming speakeasies sa Harlem kaysa sa ibang parte ng lungsod.
Ang prohibition ang backdrop ng totoong… 'Yong ilaw, at apoy
sa likod ng Harlem Renaissance, dahil wala nang mapupuntahang
maganda para maglibang noon.
Naka-lockdown ang ibang parte ng lungsod. Huminto na sila.
Sa Harlem, nagpatuloy ang nightlife,
tapos marami nang artista at intelektuwal dito.
Noong nangyayari ito,
sa Timog, maraming magagandang bayan ng mga Black doon
ang kilala sa paggagawa ng alak o pagtatanim ng oats
o pagtatanim ng rye o mais para gawing alak
para dalhin sa Hilaga.
Hindi na tayo inaalipin noon,
kaya pinatutunayan na ng mga Black kung kaya ba nating kumita.
Malaki ang kita sa paglalagay ng alak sa bote.
Ginagawa na natin 'to mula…
Oo, masarap ang ginagawa nating beer sa Africa.
Magaling na tayo ro'n noon.
Nagtatanim tayo ng tubo, at isa sa mga produkto
ng paggagawa ng asukal ay 'yong molasses, di ba?
Do'n galing ang rum.
May maipagmamalaki naman tayo.
-Oo. -At kaya nating mabuhay.
Gagawa ako ng punch bilang taga-Timog.
-Sige. -Kailangan.
Karaniwang ginagawa ang punch
kapag mag-iimbita ka sa bahay ninyo,
at matagal na itong ipinagmamalaki,
at sa Black community, nakita natin ito sa simbahan.
Sa kolehiyo. Sa bahay ni Lola.
Taga-Caribbean ang pamilya ko,
at alam mo, 'yong Planter's Punch,
'yong Bajan Rum Punch, lahat 'yon ay bahagi ng kultura natin.
Oo naman.
-Maraming kasaysayan 'to. -Oo.
Si Tom Bullock,
na isa sa pinakamahalagang Black scholar ng cocktail scholarship.
Kanya ang unang nai-publish na cocktail book ng African American.
Wala kaming masyadong alam kay Bullock.
Sa tingin namin, taga-Timog siya,
tapos tinahak niya ang riles papunta sa Midwest, pero…
At 'yong libro ay pinamagatang The Ideal Bartender.
Ibig sabihin, pinakamasasarap na cocktail ang ginagawa mo,
hanga talaga ako, at ganyang respeto
ang nakikita sa lahat ng bar, na nakakatuwa bilang bartender
na gumagawa at umiinom ng mga inumin niya.
Itong punch ni Tom Bullock na ginagawa ko ay may kaunting aromatherapy.
Hindi lang bartenders na nasa likod ng bar.
Pati caterers, may mga sangkap na tulad ng citrus at prutas,
kung anong sariwa,
tapos bultuhan nilang ginagawa, dahil marami pang trabaho.
Bago dumating ang mga constituent, presidente, speaker, o manunulat.
Napaka-espesyal na maipagmamalaki mo
ang estilo at etiquette mo, pati na rin ang hardin mo sa labas.
Inihahain ng Timog kung ano'ng nakukuha sa daungan,
kaya lalagyan ko ng Madeira wine.
Sinusubukan kong tikman ang bawat bahagi
habang nilalasap 'yong tamang sarap ng kabuuan.
May sariwang prutas na may masarap na katas.
Binabalanse ng citrus ang tamis,
at alam natin 'to mula pa sa pinanggalingan natin.
Sanay tayo sa matamis at maasim.
Alam natin kung kailangang balansehin.
Alam din natin kung paano ihahain.
Naipaghahalo talaga natin ang mga sangkap nang maayos,
tapos hahayaan nating manuot at lumambot.
Tiffanie, may sinasabi kang
napakahalaga,
'yong sinasabi mong tayo…
Salamat. Ang mga inapo ng mga patagong nagbebenta ng alak.
Hindi ko na nakilala ang lolo ko.
Ipinanganak siya noong 1907.
Isa sa mga nalaman ko nito lang
ay hindi lang siya
nagtitinda ng alak
para kay Capone.
Nakakaloka 'tong kuwentong 'to.
May panahong naghahanap siya
ng pagkakakitaan sa nilipatan niya sa Hilaga.
Nakipag-ugnayan siya sa "mob"
tapos naging driver ni Capone.
Tapos may nakaharang na truck.
Nagkabarilan. Nakatakas siya nang buhay.
-Ituloy mo. -Sige.
Pero nagpasya siyang umalis
sa negosyo ng pagbebenta.
Doon siya naging porter,
pero gumagawa rin siya ng alak sa basement
para sa mga pulis para maprotektahan ang pamilya niya.
Nang malaman ko ito, naisip ko 'yong panahong 'yon,
'yong makulay na legasiya,
na may kaugnayan sa sinasabi mo,
na dati pa man, nasa ganitong trabaho na tayo,
kahit pa patago 'yon.
At parang gano'n din 'yong speakeasies dito.
Dito tayo nagbahaginan ng impormasyon,
ng ideya, nakipag-ugnayan.
Parte rin 'yan ng kultura
ng panahong gusto kong pag-aralan.
Totoo, ang mga bar ay lugar kung saan
naghahanap tayo ng comfort, lalo na para sa Black community.
Kahit para sa babaeng nakaupo sa bar,
na hindi natin nakita
hanggang noong 1940s at 1950s.
Kahit sa Black queer community,
'yong out ka talaga sa iba, at kasal ka sa, alam mo na,
sa opposite sex habang may karelasyon kang same sex.
Maraming ganyan sa panitikan at tula,
'yong itinatago ang kuwento ng pagkatao.
Nangyari 'yon sa bar, pero minsan, ligtas at masayang lugar 'yon.
-Oo nga. -Oo.
-Cheers. -Salut.
Salut tayo diyan.
Salut.
Cheers.
Bukod sa dapat ipagdiwang ang Harlem Renaissance
para sa malikhaing pagpapahayag ng mga Black,
panahon din iyon ng pagtutulungan
at pagkakanlong
para bumuo at magpanatili ng komunidad.
Halos isang oras mula sa Harlem ang mansiyon ni Madam CJ Walker,
ang unang Black na babae sa United States na naging milyonaryo,
sa pamamagitan ng paglikha ng hair products
na ibinenta sa at ng mga babaeng Black sa buong bansa.
Ang mansiyon, na tinawag na Villa Lewaro,
ay isang oasis kung saan lumikha sila ng anak niya, si A'Lelia Walker,
ng bagong legasiya at espasyo para sa Black excellence.
Nagpa-party si A'Lelia Walker kasama ang mga artistang
tulad ni Zora Neale Hurston, James Weldon Johnson,
WEB Du Bois, at Langston Hughes.
Hinimok ng mga pagtitipong ito ang pagkamalikhain at komunidad.
Isang hapon, inimbitahan ako ni A'Lelia Bundles,
ang apo sa tuhod ni A'Lelia Walker,
kasama sina Alexander Smalls, Cha McCoy,
at retiradong radio news anchor na si Dean Schomburg,
apo ni Arturo Schomburg,
'yong may pribadong koleksyon ng Black art at artifacts
na naging batayan ng Schomburg Center.
Isang karangalang makasama kayo rito.
Noong magpa-Fourth of July party si A'Lelia Walker
para sa Pangulo ng Liberia noong Hulyo ng 1921,
may fireworks sa terrace,
live na nag-perform si Ford Dabney,
na isa sa pinakamahuhusay sa orkestra noon.
Hindi siya inimbitahan sa White House,
pero inimbitahan siya sa Villa Lewaro.
Kaya ito ang White House natin.
-Gusto ko 'yan. -Ayos.
Parang nasa Black White House tayo.
Kapareho ng mga chandelier 'yong nasa East Room.
Oo nga.
Siyempre, nagpapa-party siya noong panahon ng Prohibition.
Pero may tagapuslit siya ng alak, laging primera-klase ang champagne.
At masasabi kong, sa lahat ng Black girl magic
na ipinagdiriwang natin dito sa bahay ni Madam CJ Walker,
dapat lang na uminom tayo ng champagne.
Tama. Puwede mo pa ba kaming kuwentuhan
tungkol sa culinary legacy noon ni A'Lelia?
Si Madam CJ Walker,
na ipinanganak bilang Sarah Breedlove sa bukid sa Delta, Louisiana,
noong 1867,
ay nagmula sa pagiging
walang pinag-aralang labandera,
na naging kusinera, na nagtayo ng hair care company
at nagbigay ng trabaho sa libu-libong kababaihan at naging milyonaryo.
Pero ang susi ro'n ay 'yong kusinera,
dahil 'yon ang sideline niya
noong bago pa lang ang negosyo niya.
At noong kumikita na siya,
kumuha na siya ng mga kusinero, tapos noong nagpapa-party na siya,
kumukuha siya ng Black caters.
Kalaunan, itinayo ni A'Lelia Walker 'yong The Dark Tower.
Kilalang Harlem Renaissance space 'yon.
Sa townhouse niya 'yon, sa 136th Street.
At naghain siya ng spaghetti
noong unang meeting nila ng isang grupo
ng mga manunulat, kabilang si Countee Cullen
at Langston Hughes at Wally Thurman,
noong pinag-uusapan nila ang paggawa ng The Dark Tower.
May magdo-donate ng pera sa kanila,
tapos puwedeng sumali ang mga artista sa halagang $1 kada taon
tapos makakakain sila.
'Yon talaga 'yong konsepto.
Pareho kayong nagmula sa legasiya
ng pamilya ninyo na nagka-catalog ng Black culture.
Si Arturo Schomburg ang lolo ko.
Nangolekta siya ng lahat ng may kinalaman sa Black culture.
Gusto niyang tiyakin na nauunawaan ng lahat
na malaki at mahalaga ang ambag natin
sa lipunan.
Isa sa mga iminungkahi niya ang cookbook.
Mayro'n talagang mga recipe na ipinamana.
May sulat ako kung saan inilalarawan ni Madam Walker ang Brunswick Stew.
Paano gumawa ng ice cream. At ang daming detalye.
Mahalaga sa kanya ang pagkain, at mahalaga rin 'yon sa nanay niya.
Noong nag-auction sila ng mga alipin,
isa sa mga tanong ay, "Nagluluto ka ba?"
Sasagutin 'yon ng mga may-ari ng alipin.
Hindi talaga sila tao. Itinuring silang hayop.
Sasabihin ng mga nagbebenta ng alipin
ang mga kaya nilang gawin.
-"Magaling siyang magluto." -Kaya tataas ang halaga nila.
-Oo naman. -Tama.
Habang nakaupo tayo rito sa mansiyon,
at nasa bahay tayo ng unang babaeng Black
na naging milyonaryo sa bansang ito,
iniisip ko ang mga paraan kung paanong ginamit
ang pagkain para ipaalam sa mga Black
ang uri at akses
at pribilehiyo at kasaganaan at iba pang mga bagay.
Saktong-sakto, lobster ang pagkain natin.
Oo.
Dahil isa ang lobster sa mga paborito ni A'Lelia Walker.
Mahilig siya sa seafoods.
Pero 'yong lobster at champagne,
'yong kumbinasyon, ay makabuluhan sa kuwento niya.
Nagpunta siya sa isang birthday party noong Agosto ng 1931
sa beach sa Long Branch.
Ang ganda no'ng resort.
Parang Martha's Vineyard ngayon. Doon nagbakasyon ang mga presidente.
At tuwing may mayayamang puti
noong panahong 'yon, laging may kakambal na Black community
dahil kailangang may tagaluto sila,
tagalinis, tagaaliw.
Pumunta siya sa birthday party,
nasa beach sila, kumain sila ng lobster
at chocolate cake at champagne.
E may highblood 'yon. Na-stroke na siya ilang taon bago 'yon,
pero gumaling siya.
Pero pagkatapos ng napakagandang araw na ito ng lobster at champagne,
umuwi siya sa cabin niya
at nagising nang hatinggabi, at na-stroke. At namatay.
Malungkot na namatay siya.
Pero alam mo, ginawa niya ang gusto niya hanggang sa huling sandali.
Hindi siya nagtagal.
Enggrande ang libing niya. Libu-libo ang tao
na dumaan sa Howell Funeral Home
sa 138 at 7th Avenue.
Nagkaro'n ng motorcade papunta sa Woodlawn Cemetery.
'Yong Black na piloto, si Hubert Julian,
lumipad siya sa ibabaw ng libingan at nagpaulan ng mga bulaklak
sa libingan, gano'n din 'yong mga tao sa palibot.
Pero lobster at champagne ang huling hapunan niya.
Napakakaraniwang putahe ng lobster para sa African Americans.
Mura kasi, at saka ayaw ng mga puti.
Kaya lobsters at talaba ang kinakain nila
kasi puwede mong ihagis ang lambat mo,
tapos hipon, itong mga mamahalin ngayon,
dahil nadiskubre na ng mga negosyante.
'Yong hipon at mais, nasa lima hanggang 30 dolyar kada plato.
Bahagi ng pagkatao natin ang kultural na kaganapang ito.
Bilang nag-aral sa culinary school
sa ilalim ng napakahigpit na French hierarchical education na nagsasabing,
"Dapat ganito. Dapat ganyan,"
hindi ko maiwasang ihiwalay 'yon
sa sinasabi ninyo sa akin
na pangmayaman na lang 'to ngayon,
samantalang noong tayo ang kumakain ng lobster at oysters,
karaniwan lang 'to.
Tapos isinasaisip natin 'yon
bilang komunidad at iniisip na hindi 'yon para sa atin.
Kung tutuusin, tayo ang gumawa no'n.
Pilit na ibinabaon ang kasaysayan natin.
Pero paano makikilala ng mga tao ang sarili nila
kung di nila alam ang nakaraan nila?
Tungkulin nating bawiin ang mga kuwento ng mga ninuno natin.
-Para sa mga ninuno. -Para sa mga ninuno.
Cheers.
Sa kabila ng masiglang kulturang naitatag noong Renaissance,
milyun-milyong Black pa rin ang umuwi mula sa World War II
at nakaranas ng diskriminasyon.
Panahon iyon ng estratehikong pakikibaka para sa ating kalayaan.
Mula sa mga organisadong meeting hanggang sa mga protesta,
sumiklab ang kilusan ng pananagutan.
Sa Atlanta, may naganap na lunch counter sit-in
sa pangunguna ng mga aktibistang estudyante ng HBCU
na hindi ko pa alam ang mga kuwento.
Binago ng pagsisikap nila
ang kasaysayan ng bansang ito magpakailanman.
Tagapagsalin ng Subtitle: Ivee Jade Tanedo