Wieki temu, w środkowo-zachodniej Afryce,
gdzie królestwa powstawały i upadały,
żyła kobieta, której przeznaczeniem było rządzić.
Wojowniczka, królowa o niezrównanej sile.
Na imię jej było...
Nzinga.
Od urodzenia uciekamy przed wyginięciem.
Urodziła się w mrocznych czasach.
W czasach krwi
i nieustannych zmian.
Gdy niewolnictwo mogło zdziesiątkować cały kontynent.
Chcę przegonić Portugalczyków z mojej ziemi.
Co do jednego.
Nieustraszenie broniła królestwa przed europejskim mocarstwem.
Nzinga!
Stała się nadzieją dla swojego ludu.
Dziedzictwo królowej Nzingi istnieje w Afryce aż po dziś dzień.
Czas, byśmy wszyscy poznali jej imię.
Chwała królowej Nzindze!
- Nzinga! - Nzinga!
AFRYKAŃSKIE KRÓLOWE
NZINGA
- Gotowa? - A ty?
Nie dam ci wygrać tylko dlatego, że twój ojciec nas ogląda.
Nie liczyłam na to.
Ej.
Księżniczka Nzinga urodziła się i dorastała w czasach,
gdy jej ojciec, król, mierzył się
z narastającym konfliktem z Portugalczykami,
którzy zabierali jego poddanych.
Portugalczycy byli w Ndongo już od 50 lat.
Ich misja miała dwa cele.
Pierwszym była chrystianizacja,
drugim zaś zwiększenie terytorium Królestwa Portugalii.
IMPERIUM PORTUGALSKIE, ROK 1617
Portugalczycy byli pierwszym globalnym supermocarstwem morskim.
Mieli kolonie na całym świecie.
PORTUGALIA
Największą w Brazylii.
BRAZYLIA
Bogacili się tam, tworząc plantacje trzciny cukrowej.
Portugalczycy potrzebowali ludzi do pracy na plantacjach.
Zaczęli więc łapać ludzi ze środkowej i zachodniej Afryki do pracy niewolniczej.
W Ndongo króla tytułowano Ngola.
W tamtej chwili był pod presją,
by chronić królestwo przed Portugalczykami.
Musiał przygotować najstarszą córkę
na zbliżającą się wojnę.
Uczył ją sztuki wojennej.
Uczył ją walki.
Wykorzystywał do tego żołnierzy.
Prawie byś mnie trafiła.
Nigdy.
Nzinga, jako księżniczka, miała kobiece towarzystwo.
Część tego towarzystwa ćwiczyła się w sztuce wojennej razem z nią.
W tamtych czasach rzadko bywało, by kobiety miały swoje miejsce w wojsku.
Za bardzo na tobie polegam.
Dzięki Bogu.
Byłaś wolniejsza.
Gdyż nie zawsze prędkość decyduje o wygranej w wyścigu.
Prawda, Ndambi?
Czy nie powinnaś dokądś iść?
Chodź ze mną.
Ndongo leżało w obecnej Angoli w środkowo-zachodniej Afryce.
W 1617 roku Ndongo było jednym z większych i ważniejszych królestw.
Mieszkało tam od 100 do 200 tysięcy osób.
Królestwo było skupione w Kabasie,
stolicy i domu rodziny królewskiej.
Ndongo to bardzo rozwinięte społeczeństwo.
Często myślimy, że cały kontynent afrykański
był bardzo prymitywny przed przybyciem Europejczyków.
A to nieprawda.
W Ndongo kwitł handel.
Państwo miało duży teren i było potężne militarnie.
Ludzie się mylą.
Sądzą, że w wojnie liczy się prędkość, ale sęk tkwi w precyzji i bystrości.
Trzeba umieć czytać pole bitwy.
Funji to najmłodsza z trzech córek króla.
Księżniczki z rodu królewskiego były szanowane w Kabasie.
Ogarnąć całe pole bitwy. Liczy się każdy najdrobniejszy szczegół.
Trzeba umieć uderzać z niedogodnej pozycji...
Nadal się nie przedstawiasz?
Nie jestem jak ty.
Funji, jesteś córką króla. Zrobiłabyś z niego szczęściarza.
Pora na zebranie rady.
Ale proszę. Bardzo proszę?
Odkładamy i idziemy.
Dziękuję bardzo.
Gdyby najsłabsi w królestwie zarządzali naszym królestwem...
Struktura społeczeństwa w Ndongo wyglądała tak.
Władca na samym szczycie.
Pod nim sobowie, czyli właściwie szlachta.
Ojcu Nzingi nie było łatwo.
Otaczali go mężczyźni żądni władzy.
Mbande, brat Nzingi, był złożoną i ambitną postacią.
Było czuć, że chciał się pokazać jako skuteczny przywódca.
Mbande wiedział, że to jego przyrodni brat, Kiluanje,
miał zostać kolejnym Ngolą, jako że był najstarszym synem króla.
Opracujmy strategię. W jedności siła.
Strategia służy do gier. Do wojny służy siła.
W tamtej chwili wpływ Portugalczyków był już obecny.
Wykorzystywali niektóre podziały i rywalizację między sobami.
Choć wielu sobów wspierało ojca Nzingi,
jeden z północy, Soba Kavulo,
prowadził rebelię przeciw królowi.
Mój królu...
ziemie pełne są lojalnych temu zdrajcy,
Sobie Kavulo.
Przełęcz Lucalla to jedyna droga dla naszych wojowników.
Zabezpieczą wąwóz.
Utorują drogę dla oblężonych ludzi
i wspomogą ich w walce.
Doskonale.
Wojna skończy się w trzy dni.
Bitwa zostanie wygrana, ale wojna będzie trwać,
jeśli ojciec nie wesprze tych ludzi
i nie przypomni im, czemu jest królem.
Niewielka jest twa wiedza o dworze.
Ale lojalność powinna być większa.
Król nie musi nikomu przypominać, dlaczego jest królem, bracie.
O dziwo zgadzam się z Mbande. Ojca nie powinno tam być.
Moja lojalność jest niepodważalna, młodszy bracie.
Mówię tylko, byśmy nie ignorowali faktu,
że król jest zagrożony.
Król zawsze jest zagrożony.
Niech domokrążcy i pijacy sobie plotkują.
My zaś skupmy się na sednie.
Na Sobie Kavulo.
Za pozwoleniem, królu.
Książę ma rację.
Oczywiście, że mam.
Kiluanje słusznie sądzi, iż króla należy chronić.
To ważne.
Wokół Ngoli zbierało się wielu doradców.
Jednym z najważniejszych był tendala.
Wcześniej był on właściwie niewolnikiem.
W Ndongo ludzie porwani podczas wojny
mogli awansować w hierarchii.
Byliśmy na wielu wojnach, przyjacielu.
Jako król i więzień.
A teraz jako przyjaciele.
Owszem.
Tylko głupiec myśli, że przeżyje śmierć.
A jednak możemy próbować dalej.
Nzingo.
Czy chciałabyś coś dopowiedzieć?
Zastanawia mnie, czemu atakujemy Portugalczyków z ukrycia,
zamiast wyjść im naprzeciw.
Nzingo, Portugalczycy są tu nieistotni.
Zawsze są istotni, bracie.
Jak myślisz, kto podburza Kavulo?
Kto każe nam kwestionować podejście króla?
Nzinga uczy się dyplomacji na dworze króla
oraz polityki całego regionu.
Jednak to świat mężczyzn.
Jej obecność tam mogła urągać braciom.
Walka z tym sobą...
jest niczym bitwa z cieniem,
a nie człowiekiem.
PORT W LUANDZIE
Portugalczycy potrzebowali pojmanych z Afryki.
Byli zdeterminowani, by podbić Królestwo Ndongo.
Portugalczycy osiedli w Luandzie, handlując tam niewolnikami,
gdyż podróż z Luandy do Brazylii jest krótsza
niż z wielu innych miejsc tej części Afryki.
BRAZYLIA, POŁUDNIOWY ATLANTYK
Miejsce to stało się bardzo atrakcyjne
dla brutalnego handlu niewolnikami.
Portugalczycy nieustannie chcieli mieć więcej ludzi.
Nigdy im tych ludzi nie wystarczało.
Handel wciąż trwał. Nadal musieli go prowadzić.
Cóż mówią przodkowie?
Królu.
Nganga to doradca duchowy.
Jako afrykańska królowa, czy też żeński król,
ja także często muszę konsultować się z doradcą duchowym.
Nie możemy mówić jedynie naszym własnym głosem.
Reprezentujemy także głos przodków.
Więc król, Ngola,
zawsze odnosi się do ngangi, by dopilnować, że podjęte decyzje
są jak najbardziej korzystne
dla ludu i królestwa.
Pod koniec dnia król nadal będzie na swym tronie.
Przodkowie przemówili.
Nzinga to nie tylko wojowniczka i dyplomatka.
W tamtym okresie była też matką młodego syna.
Świata poza tym malcem nie widzisz.
Wiem.
Nic nie mówisz o radzie.
A co mam mówić?
Chcą walczyć ze sobą, zamiast z Portugalczykami.
- Mbande i Kiluanje? - A kto inny?
Przywykli do bójek. Dla nich to prosta sprawa.
Portugalczycy to inny rodzaj ognia.
Musimy ten ogień szybko opanować.
Inaczej nas pożre.
Zamiast tego narażają ojca. Po co?
Dla bezużytecznego soby, który woli Portugalczyków od swoich.
Niech mu pozwolą.
Portugalczycy w końcu się go pozbędą.
Ugryzł mnie!
Kambu to średnia siostra. Między Funji i Nzinga.
Zdaje się, że bardzo wspierała siostrę.
Już mu wystarczy.
Daj mi go.
Ale oddaj.
Za godzinę.
Kambu.
Status Nzingi dawał jej prawo do trzymania w swoim otoczeniu
grupy konkubentów, których sama wybrała.
W Afryce istnieją przeróżne kultury, gdzie kobiety mogą mieć wielu partnerów.
Ulubionym konkubentem Nzingi był mężczyzna imieniem Kia Ituxi.
Kia Ituxi był ojcem jej dziecka.
Łączyła ich wyjątkowa relacja.
Życie było dla niej zazwyczaj łaskawe.
Król został poinformowany, że jeden z sobów dopuścił się buntu.
Postanowił udać się do niego i pokazać siłę swojej władzy.
Pozwól mi ruszyć z tobą.
Jesteś tam, gdzie cię potrzebuję.
Masz rację.
Portugalczycy nas podgryzają.
Zdzierają skórę, aż dotrą do kości.
Wtedy i ją zabiorą.
Jakbyśmy nigdy nie istnieli.
Nie dojdzie do tego.
Jak byś postąpiła na moim miejscu?
Odkryłabym, jak zjednoczyć królestwo.
Wykorzystała całą naszą siłę, by przegonić Portugalczyków i...
I co? Możesz powiedzieć, córko.
I nie szłabym dziś w bój.
Rzeczesz, jakbym miał wybór.
Nie znasz dumy mężczyzn.
Choć możesz być jedyną nadzieją dla Ndongo.
Kobieta na tronie...
może powstrzymać rozlew krwi.
Woda.
Zawsze za mało zabierasz.
Trzymaj braci na jednym oku, a siostry na drugim.
Chciałabyś z nim ruszyć, prawda?
Tak.
- A ty nie? - Nie.
On woli ciebie przy boku, nie mnie.
Mój królu?
Mój królu, gdzie jesteś?
Ngola?
Jest wielce prawdopodobne, że jeden z poddanych króla
zamordował go na uboczu pod wpływem wrogich sobów.
Nie!
Kto przejmie tron po śmierci ojca Nzingi?
Patrzcie, co zrobili z waszym królem!
Komu ufać, jeśli własnym ludziom nie możemy?
Niebezpieczeństwo nie było w oddali, jak sądziłeś, bracie.
Było w naszym domu!
Tendala!
Gdzie jest generał?
- Nie wrócił. - Przyprowadź go do mnie!
Chcę mieć odpowiedzialnych przed sobą do zmierzchu!
Nie, bracie.
Co?
Zapewne dotarli już do swoich panów.
Zostaw ich tam.
Niech poczują się bezpiecznie,
niech biorą śluby,
niech płodzą potomków.
Wtedy zaś,
gdy będą sądzić, że wygrali, a przodkowie to potwierdzą,
znajdziemy ich i skończymy ich żywot.
Wyplewimy świat z tych ludzi,
aż ich ród przestanie istnieć!
Tendalo, wyślij wieść o śmierci ojca i zwołaj radę.
Nie ma go tu.
Trafił do przodków.
Dlaczego powiedziałaś, że pod koniec dnia król nadal będzie na swym tronie?
Czyż nie jest nadal na swym tronie?
Wiesz, o co mi chodzi.
„Tylko głupiec myśli, że przeżyje śmierć”.
Słowa twojego ojca.
Rozumiał tamtą myśl przodków.
Zawsze rozumiał znaczenie słów.
Nazwał mnie nadzieją Ndongo.
Co miał na myśli?
Dziecko moje.
Nie udawaj, że nie wiesz.
Łączyła was silna więź.
Co innego wiedzieć,
a co innego przekonać resztę.
Nzinga była załamana.
Jak każda córka po śmierci ojca.
Nie straciła jednak tylko ojca. Straciła także króla.
Powstało wiele znaków zapytania.
Mbande wydawało się, że to on jest prawowitym następcą.
Nie był jednak synem głównej żony poprzedniego Ngoli,
więc miał mniejsze roszczenia do tronu.
Brakowało wyraźnej linii sukcesji.
Zlecił więc kilka morderstw politycznych,
by pozbyć się rywali
Syna Kiluanje...
oraz jego potomków.
Nikt nie może zagrozić mojemu tronowi.
Wynocha! Wiecie, dokąd wtargnęliście?
Syn Nzingi, niemowlę, został zamordowany przez Mbande,
bo ten uznał, że to dziecko może zagrozić jego władzy.
Zrobiłem, co należało zrobić.
To po co mnie wezwałeś?
Gdyż brak mi pewności.
Co do czego?
Tronu?
Czy tego, jak go zdobyłeś?
Nie rozgrzeszę cię z wyboru, którego dokonałeś. To był twój wybór.
Ale powiem ci jedno.
Stabilny tron to nic, jeśli nie siedzi na nim stabilny król.
Stań pewnie na nogach.
To był kluczowy moment dla Mbande,
bo chciał zapewnić sobie miejsce na tronie.
Stając się królem, przestaje się być zwykłą osobą,
która musi postępować zgodnie z zasadami.
Mordując swoich potencjalnych oponentów...
już zachowywał się jak król.
Gdzie jestem?
Nzinga.
Mbande nie zabił Nzingi i jej sióstr.
Nzinga była powszechnie lubiana
i mógł sądzić, że pozbędzie się jej potomków,
jednocześnie robiąc z niej cenny nabytek polityczny.
Gdzie mój synek?
Mbande.
Przynieś mi... mój topór wojenny.
Trzymaj ją.
Wypij.
To cię uspokoi.
Nie, ja muszę...
Ja muszę...
Mój chłopiec.
Nie ruszaj się. Wszystko zależy od przodków.
Nie!
Tak nie może być.
To mój synek. Moje dziecko.
Nie stanowił zagrożenia.
Mbande bał się mężczyzny, który mógł z niego wyrosnąć.
Przodkowie też się boją?
Po czyjej jesteś stronie?
Nie bronię go.
Myślę o Ndongo. Ty też powinnaś.
Przepraszam.
Odejdę.
Nie mogę tu zostać.
Nie wolno ci.
Jesteś z rodu króla.
Nie możesz się ruszyć bez wysłuchania przodków.
Zdradź mi, co mam począć z tym bólem, który czuję?
Zdradź.
Co mam począć?
A jeśli mnie zabiją?
Ponieważ...
to ty jesteś nadzieją Ndongo.
Mbande tego nie wie, ale twój ojciec i nasi przodkowie wiedzą.
Bez ich woli nie dzieje się nic.
Wytrwaj, córko.
Zawierz naszym przodkom.
Przodkowie proszą o zbyt wiele.
Być może.
Pamiętaj jednak, że nie masz być lojalna wobec osoby na tronie...
lecz wobec ludu Ngongo i samego tronu.
Wytrwaj, a staniesz się, kim tylko zechcesz.
Przez pierwsze pół roku rządów Mbande
Portugalczycy wzmogli ataki na jego lud.
Spójrz na te dwa wykresy.
Ten wskaźnik...
Portugalczycy mieli nowe władze.
Zaczęli prowadzić najazdy
coraz dalej w głąb Afryki.
Mbande nie był w stanie zawrzeć sojuszy wojskowych i politycznych,
by powstrzymać portugalską agresję.
Powiedz mi o tym Mbande.
Zdobywamy średnio 15 000 niewolników rocznie z rejonów Ndongo.
Tracimy zaś kilka setek z powodu ataków na targi niewolników.
By złapać jeszcze więcej ludzi Mbande,
zwerbowali do pomocy grupę wojowników
zwanych Imbangala.
Imbangala byli grupą najemników.
Wystarczyło im zapłacić.
Słynęli ze swoich zdolności bitewnych.
Najważniejszy z przywódców Imbangalów, Kasanje,
stał przy Portugalczykach.
Ludzie się ich bali, ale i szanowali.
Każdy chciał, by Imbangalowie byli po ich stronie.
Kto ich miał po swojej stronie,
ten miał szansę wygrać.
Nzinga straciła ojca i dziecko.
Musiała być wtedy całkowicie zdruzgotana.
Wciąż jednak była księżniczką.
Ucieleśnieniem przodków.
Tak więc...
musiała przestać zważać na gniew, który w niej narastał
wobec mordercy jej dziecka.
Wzywałeś mnie.
Nie było cię na kolejnej radzie.
Przyjmij moje przeprosiny, królu.
Pokaż jej.
To, co zostało z naszych zwiadowców.
Kasanje.
Duch we mgle.
Jakim cudem Kasanje wciąż omija naszą obronę?
Wysłać tam żołnierzy i sprowadzić go!
Jedyni twoi żołnierze chronią Kabasy.
A więc ich wyślij.
Nie wolno mu wejść do Kabasy.
Nie stracę nic ponad to, co stracił ojciec!
Jeśli stracisz Kabasę,
stracisz więcej niż nasz ojciec kiedykolwiek.
Niemądrze jest ryzykować ostatnią linią obrony.
Masz jakiś inny pomysł?
Nzingo!
- Możesz użyć wojowników Imbangalów. - Co?
Nie powierzę przyszłości Ndongo tym zdrajcom.
Zdrajcy są podzieleni.
Wykorzystaj to.
Kto lepiej nada się do walki z Imbangalą pokroju Kasanje,
niż inny Imbangala?
Imbangalowie składali się z różnych grup.
Nie mieli jednego władcy.
Przywódcy Imbangalów nie byli lojalni wobec nikogo.
Za odpowiednią cenę walczyliby sami ze sobą.
Jak mamy ich poskromić?
Nie możemy.
Uzbroimy ich, wypuścimy i zyskamy czas na przegrupowanie.
A jeśli nas zaatakują? Oddadzą handlarzom niewolników?
- Nie oddadzą. - Masz pewność?
A czy mamy inny wybór?
Wyślij mnie. Sama ich przekonam.
Nie, to zbyt ryzykowne.
Skorzystamy z sił w Kabasie,
by zaatakować Portugalczyków i Kasanje!
- Dlaczego? - Moja decyzja jest ostateczna...
Pytałam o mojego syna.
Dlaczego?
Gdybyś mnie poprosił, zabrałabym go daleko stąd.
Abyś nigdy nie czuł się zagrożony.
Nigdy byś go nie zobaczył.
Dlaczego mnie nie zapytałeś, Mbande?
Dlaczego odebrałeś mi jedyną istotę,
która miała dla mnie znaczenie na tym świecie?
Król robi, co musi zrobić.
Lepiej ruszę odnaleźć Imbangalów.
Bo jeśli zostanę...
zrobię królowi coś, co rozzłości przodków.
Król ci zabronił.
Nie boję się go.
Drugi raz mnie nie zabije.
Ona tego nie zrozumie.
Ponoć wyruszasz. Dokąd?
Znaleźć Imbangalów.
A jeśli cię sprzedadzą?
Podejmę to ryzyko.
Jeśli dzięki temu nie zginiemy
przez głupotę Mbande co do Portugalczyków.
Niech Mbande wyruszy. On jest królem!
Nie! Lepiej niech tu zostanie.
A więc ruszam z tobą.
Musisz tu zostać,
żebyście obie miały Mbande na oku.
Przyrzeknijcie, że będziecie się o siebie troszczyć.
A ty przyrzeknij, że wrócisz.
Proszę, wróć cała i zdrowa.
Kocham was obie.
Nzinga sprzeciwiła się bratu i szukała sprzymierzeńca
w osobie przywódcy Imbangalów, Kasy.
Działała na własną rękę.
Możesz być jedyną nadzieją dla Ndongo.
WSCHODNIE NDONGO TERYTORIUM IMBANGALÓW
Nzinga wiele ryzykowała, poszukując Imbangalów.
Oni byli w ciągłym ruchu,
plądrując osady i mordując każdego, kto stawał na drodze.
Imbangalowie tu byli. Przygotować się!
Ostrożnie.
Jesteś pewna co do Imbangalów?
Nie.
Ale ufam im bardziej niż Portugalczykom.
Zaatakowali go od tyłu.
Haniebne.
- Wojna to honor. - Wojna to śmierć.
Nie łudź się, Ndambi.
Patrz dookoła.
Honor opuścił pola bitew lata temu.
Wszyscy za mnie!
Imbangala!
No proszę.
Kobieta.
Kim jesteś?
Kimś zawiedzionym tobą.
Tak witacie gości na swojej ziemi?
Goście przynoszą prezenty. A ty?
Przyniosłaś topór wojenny.
Ty zaś wojowników.
Prawda.
Puść moją wojowniczkę.
Odłóż topór, a dam ci sztylet do zabawy.
Skoro nalegasz.
Nadal się nie przedstawiłaś.
Nzinga.
Księżniczka Ndongo, siostra króla Ngoli Mbande.
Ty pewnie jesteś Kasa.
Wódz Imbangalów, Kasa, młodszy od Nzingi, ale zręczny wojownik.
Miał grupę poddanych wojowników,
którzy według niej mogli się dobrze przysłużyć.
Mam propozycję.
Zabierz swoich ludzi i odejdź, księżniczko.
- Ale już. - Nie odejdę bez tego, po co tu przybyłam.
A po co przybyłaś?
Po wojowników do walki z Kasanje...
i Portugalczykami.
Skończyłaś?
Powiedz.
Co też przynosisz w zamian za tak wielką prośbę?
- Nic. - Nic?
Nic?
Czemu mam ci pomagać za nic?
Bo nie mam nic do stracenia.
Przez co stanowię zagrożenie.
Stąd już nie stanowisz zagrożenia, księżniczko Nzingo z Ndongo.
Doprawdy?
Jesteś gotów pertraktować?
Czy wciąż chcesz, bym zabawiła się twoim sztyletem?
Napisy: Cezary Kucharski