Młyny historii dalej mielą
w Królestwie Ndongo.
Brat Nzingi nie żyje.
Jej związek z wojownikiem Imbangalów, Kasą,
legł w gruzach, a małżeństwo zostało anulowane.
Nzinga!
To skutek odebrania życia przyszłemu królowi
w dniu ślubu Nzingi.
To był konieczny krok,
by przejęła ona władzę i osiągnęła swój cel...
Wypędzić Portugalczyków z Ndongo raz i na zawsze.
Dług spłacony.
Jesteś teraz królową.
Niech żyje królowa Nzinga!
- Nzinga! - Nzinga!
AFRYKAŃSKIE KRÓLOWE
NZINGA
WYSPY KINDONGA
Rynek wygląda dziś inaczej.
To nie są zwykli handlarze, siostro.
Teraz, w wieku 42 lat,
Nzinga była królową. Rządziła całym królestwem.
Wreszcie była odpowiedzialna za losy Ndongo.
W Królestwie Ndongo,
w bezpiecznym miejscu na wyspach Kindonga,
Nzinga rządziła ze swymi siostrami, Kambu i Funji u boku.
Wielu z nich odpowiedziało na twoje wezwanie.
Nasi szpiedzy twierdzą, że odpowiedziały całe wioski.
Przysłali swoich najlepszych ludzi.
Nzinga próbowała zwiększyć liczebność armii,
wołając do swoich poddanych:
„Pozwólcie mi być waszą królową”.
Takie buntownicze zachowanie rządzącego
podobało się ludziom.
Zwłaszcza tym, według których niewolnictwo i przemoc Portugalczyków
niszczyło ich społeczność.
Stworzyła azyl nie tylko dla swoich poddanych,
ale i dla innych plemion.
Kim oni są?
Przybyli dziś rano.
Sami?
Ich rodziny zostały wymordowane.
Portugalczycy napadli na ich wioskę.
Tych, których nie zabili, zabrali ze sobą do Luandy.
Ukrywali się w dziczy przez trzy dni.
Nic wam nie grozi.
Okrutna śmierć...
byłaby zbyt łaskawa dla Sousy.
Brak nam sił do ataku na Sousę.
- On nie ustanie. - Tak.
Dziękuję, Funji, wiem. Nie musisz mi przypominać.
Mówię tylko, że jego ludzie...
To ludzie.
Nie bogowie.
Choć nas jest mniej, możemy zadać im straty.
Jak?
Wokół nas są rolnicy, rybacy, nie żołnierze.
W takim razie się poddaj, Funji.
Nzinga, bądź rozsądna.
Nie ma mowy.
Widzicie cywilów i pomiatanych,
a ja widzę armię, która chce bronić ojczyzny.
Nie doceniacie tego, że ludzie gotowi są bronić rodziny.
Zwłaszcza, gdy nie mają nic do stracenia.
Nie przejmuj się za bardzo.
Mówi jako król...
Musi myśleć o wszystkich poddanych.
Nie mówi jako nasza siostra.
Wiem.
Nie zgadzała się na portugalskie niewolnictwo.
Nie pozwalała zabierać ludzi.
Była gotowa użyć wszelkich możliwych środków.
Nzinga zdawała sobie sprawę,
bardzo rozsądnie zresztą,
że ludzie musieli wyrazić sprzeciw działaniom Portugalczyków.
Wysyłała posłańców w różne części Ndongo.
Zachęcała ludzi do buntu.
By dołączyli do niej.
Niewolnicy z portugalskich plantacji masowo uciekali.
Zniewoleni żołnierze,
którzy stanowili część portugalskiego wojska, także uciekali.
W ruchu wskazującym na jej geniusz taktyczny,
Nzinga zablokowała drogi,
co zaburzyło handel,
gdyż Portugalczycy nie mogli kupować niewolników.
Bez dróg Portugalczycy
nie mogli transportować niewolników do Luandy, ich bazy,
skąd pojmani trafiali na plantacje,
zostawali żołnierzami-niewolnikami lub zostali wysyłani
przez Atlantyk do niewolniczej pracy.
PORT W LUANDZIE
W Luandzie nowy gubernator Fernão de Sousa
był wściekły z powodu ogromnego spadku zysków.
Nowy gubernator dostrzegł,
że jego armia nie tylko się kurczy,
ale i dostęp do handlu niewolnikami maleje
w związku z działalnością Nzingi.
Portugalczycy byli wściekli.
Ten akt zwrócił ich uwagę na Nzingę.
Nie wygląda na zadowolonego.
Dobrze.
Będzie zły, więc straci kontrolę.
Choć Portugalczycy mieli lepszą armię,
woleli spróbować negocjacji,
zamiast za każdym razem używać siły,
gdyż siły w końcu mogły się wyczerpać.
Szanowny wysłanniku Jego Ekscelencji, gubernatora de Sousy,
witamy cię serdecznie.
Przynoszę posłanie.
Rozkaz od gubernatora.
Natychmiastowy zwrot jego własności.
Własności? Ale jakiej?
Niewolników.
Portugalskich...
Wiadomo, o jakiej własności mowa,
skoro ty i twoi...
Proszę mówić.
Skoro ty i twoi...
żołnierze...
przeszkadzają na każdym targu niewolników stąd aż do Luandy.
Zabrałaś własność, która nie jest twoja.
Niewolnicy to własność gubernatora.
Ależ proszę...
powiedzieć gubernatorowi, że chętnie oddam jego własność...
jego niewolników.
Dobrze.
Wrócę prędko i powiem...
Sęk w tym...
że ich nie mam.
Co?
Nie mam niewolników.
Jak to nie masz niewolników?
- Nie sprzedałaś... - Nigdy nie miałam
żadnych niewolników.
Rozejrzyj się.
Widzisz tu jakichś niewolników?
Jak ich zobaczysz, powiedz.
Z radością zwrócę ich gubernatorowi.
Dalej!
Widzisz tu jakichś niewolników?
Powiedz gubernatorowi, że nie ma żadnych niewolników
w moim królestwie.
Proszę odeskortować gościa do drogi.
Ściemnia się.
Nie chcemy, żebyś się zgubił.
Żebyś nie stał się czyjąś własnością.
Nieprawdaż?
Oboje dobrze wiemy, że gubernator nie będzie zadowolony.
W porządku.
To był pierwszy raz od dziesięcioleci,
gdy Ndongo miało przewagę nad Portugalczykami.
Ndongo stało się potęgą, z którą trzeba się liczyć.
PORT W LUANDZIE
Portugalczycy byli przerażeni.
To było niekorzystne dla całego imperium.
Nie chodziło tylko o podbój Ndongo.
Najważniejsza była kolonia w Brazylii,
która w tamtej chwili była jedną z najbogatszych na świecie.
Potrzebowali niewolników do upraw trzciny cukrowej, białego złota,
jednego z najbardziej lukratywnych towarów, jakie istniały w XVII wieku.
Portugalscy handlarze niewolników mogli bardzo na tym ucierpieć.
Nzinga nie tylko zyskiwała przychylność niewolników,
ale także szlachty, czyli sobów.
Portugalczycy stosowali przemoc polityczną, by tworzyć sojusze
i by straszyć ewentualnych buntowników.
Polegali na sobach, ich sojusznikach, którzy dostarczali im niewolników.
Z powodu sprzeciwu Nzingi względem rządów Portugalczyków,
sobowie coraz częściej odmawiali płacenia tej daniny.
Nie mamy żadnych danin.
Sobowie tłumnie zbierają się przy Nzindze.
W takim tempie nie będziemy mieć żadnych niewolników.
Sprawiedliwość wymaga...
by ta dzikuska...
wylądowała na pokładzie statku z niewolnikami do Salwadoru
razem ze swymi żałosnymi rodakami.
Ta łajdacka zdzira!
Nzinga nie ma pojęcia, co ją czeka.
Skierujemy gniew całej Portugalii na tę pogańską kobietę,
póki nie będzie miała dokąd uciekać
na tym nieszczęsnym, zapomnianym przez Boga przylądku!
Za wszelką cenę.
Nzinga stanowiła tak duże zagrożenie dla Portugalczyków w regionie,
że postanowili pozbyć się tego problemu,
czyli Nzingi, raz na zawsze.
Stała się wrogiem publicznym numer jeden.
W tamtej chwili gubernator Fernão de Sousa
zyskał przyzwolenie Kościoła katolickiego,
by wszczął „sprawiedliwą, świętą wojnę” przeciwko niej.
WYSPY KINDONGA
Panowie, las jest pełen dzikusów.
Nasza zdobycz jest blisko.
Wy od zachodu...
a reszta ze mną z tyłu.
Dziś zgarniemy zdobycz.
Portugalczycy rozpoczęli krwawą kampanię przeciwko Nzindze.
WYSPY KINDONGA
W ciągu dwóch miesięcy wgryźli się w jej teren,
aż w końcu otoczyli jej fortecę na wyspach Kindonga.
Jest ich więcej.
Odwrót!
Wycofać się w krzaki!
Portugalczycy byli nieustępliwi.
Chciała ich przeczekać, ale nie była w stanie.
Portugalska siła ognia to było za dużo dla Nzingi.
Straciła wielu wojowników.
Nzindze i jej ludziom groziła anihilacja.
Całkowite zniszczenie.
Skryła się w dżungli na wyspach Kindonga.
Nzinga rozumiała, że szanse obróciły się przeciwko niej.
Musiała zdecydować: zostać, by walczyć, czy wycofać się, by odbudować siły.
De Sousa wzmocnił armię.
Mówi się o nagrodzie za...
Kosz z rękami,
nosami i głowami moich poddanych.
Jak i za ciebie, królowo.
Tak wielka odpowiedź oznacza,
że jesteś groźnym przeciwnikiem.
Ich czyny przemawiają głośniej niż słowa.
A co tam mówią?
Że to żądni krwi,
chciwi, okrutni mordercy?
Mówią, że ty jesteś królową.
Prawowitą, potężną, ukochaną.
Zbyt niebezpieczną, by żyła.
Nie tego chciałaś?
Aby przyznali, kim jesteś?
Cóż...
masz, co chciałaś.
Mam...
armię pełną chorych,
wyczerpanych i wyniszczonych.
Będą lojalni do końca, wiem o tym.
Ale nie chcę tego.
Nie, gdy Portugalczycy czują naszą słabość.
Co mówią przodkowie?
Nie pomagali nam, by teraz pogrążyć.
Z dokumentów historycznych wiemy,
że musiała się wycofać, ale tym samym traciła twarz.
Dlatego chciała spytać o zdanie przodków,
szczególnie jej brata.
Ngolo Mbande.
Widzisz więcej niż my.
Dalej niż my.
Poprowadź nas.
Co to oznacza?
Cierpliwości.
Twój brat mówi, że trzeba żyć, żeby walczyć, córko.
Mawiają: „Najpierw przeżyj, by walczyć kolejnego dnia”.
Nie możemy tu zostać.
Jeśli zbliżają się wojska,
a przodkowie są zgodni,
że musimy się wycofać...
to wyruszymy jeszcze dziś.
Pod osłoną nocy. Czekanie jest groźne.
Obudźcie ich.
Przodkowie przemówili.
Nzinga strategicznie wykorzystała duchowość,
by zademonstrować ludziom z Ndongo, zwanym Mbundu,
że moc i wiedza przodków
kieruje jej decyzjami politycznymi i strategicznymi.
Nzinga uciekła wraz ze świtą.
Podjęła bardzo trudną decyzję,
by zostawić swe ukochane siostry na wyspach Kindonga
dla ich bezpieczeństwa.
Portugalczycy zaś przejmowali duże połacie
jej królestwa, Ndongo.
Aby ochronić swych ludzi,
musiała skorzystać z dyplomacji.
Za kogo ten dzikus się uważa?
W 1626 roku Nzinga wysłała Mwene Lumbo,
najwyższego urzędnika i najwyższego dyplomatę,
by wynegocjował pokój.
Dziękuję za ten zaszczyt.
Za pozwoleniem, przedstawię się.
Jestem Mwene Lumbo,
specjalny wysłannik Jej Królewskiej Mości,
królowej Ndongo, Nzingi.
Wysłała najwyższego urzędnika jako wyraz szacunku.
Liczyła, że dzięki temu Portugalczycy
zasiądą do pertraktacji.
Królowa Nzinga przesyła pozdrowienia dla Waszej Ekscelencji.
Poleciła mi zapewnić,
że przywróci dostęp do rynków...
w zamian za jej powrót do sprawowania rządów.
Oferujemy te dary...
na znak dobrej woli naszej królowej.
Wraz z obietnicą większych,
gdy obie strony dojdą już do porozumienia.
Pokażcie naszym gościom...
jak wygląda porozumienie obu stron.
Uwięzili Mwene Lumbo,
a następnie dokonali publicznego ścięcia.
Ale to jeszcze nie koniec.
Portugalczycy zrobiliby wszystko,
by upewnić się, że ona nie będzie kontynuować swej misji.
Musieli znaleźć słaby punkt, który zniszczyłby Nzingę od środka.
Moja królowo.
Mów! Co się stało?
Portugalczycy zniszczyli Kilombo.
Wiele osób straciło życie.
Funji, Kambu...
Moje siostry. Co z nimi?
Zabrali je.
Co zrobili?
Nie.
Nie, proszę.
Przodkowie, proszę was.
Nie.
Proszę, nie.
Jej siostry zostały schwytane i uwięzione
przez Portugalczyków jako karta przetargowa.
Siostry były dla niej najbliższe.
Przerażające.
Pojmali je Portugalczycy,
którzy wiele razy brutalnie udowadniali,
jak nie liczą się z rządzącymi Ndongo.
Dość już.
Wstawaj, Nzingo.
Przodkowie cię potrzebują.
Tak.
Właśnie tak.
Była załamana.
Musiała przemyśleć kolejny krok.
Musiała też zdać sobie sprawę, co będzie trzeba zrobić,
by odzyskała siostry.
Rozbijamy tu obóz na noc.
Jutro ruszamy do Imbangalów.
Wracamy do Kasy?
Kasa to chłopiec. Idę do wodza Kasanje.
Czy to rozsądne, moja królowo?
- Kasanje jest... - Z nim nie ma żartów.
Nie mam wyboru.
To jedyny człowiek...
który dostarczy mi tego, czego potrzebuję...
do walki z Portugalczykami.
Jesteś gotowa zapłacić tego cenę?
Tak.
Nie wysyła się kozy na walkę z lwem.
Chcę odzyskać moje siostry.
Chcę się pozbyć Portugalczyków z mojej ziemi.
Co do jednego!
Nzinga była osłabiona po wyczerpaniu swoich żołnierzy.
Musiała odbudować swoją pozycję.
Potrzebowała ludzi, armii.
A także kogoś, kto pomoże,
kto dopilnuje, że Portugalczycy nikogo więcej nie zabiją,
zwłaszcza z jej rodziny.
Przyparta do muru, postanowiła podjąć drastyczny krok,
czyli zawrzeć sojusz z wodzem Imbangalów, Kasanje.
Kasanje to najpotężniejszy przywódca ludu Imbangalów.
Władza Kasanje sięgała znacznie dalej, niż władza jakiegokolwiek Imbangali.
Dysponował ogromnymi siłami 80 000 wojowników,
których Nzinga chciała wykorzystać.
Był słynnym, brutalnym i niebezpiecznym kanibalem.
Był też dawnym wrogiem, który zaatakował Ndongo siedem lat temu.
TERYTORIUM IMBANGALÓW
W tamtej chwili Imbangalowie Kasanje
zamierzali porzucić nomadyczny tryb życia
i nieco się ustatkować.
Oboje mieli coś, czego chciało to drugie.
On miał potrzebną jej armię,
a Nzinga wiedziała, jak stworzyć mu królestwo.
Ostatnia deska ratunku.
Jeśli zawrze sojusz, umocni władzę
i stanie się największym zagrożeniem w rejonie.
Jesteś córką swojej matki.
To znaczy?
Myślisz, że łatwo jej było żyć
z potężnym mężczyzną jak twój ojciec?
Potężniejszym niż ten tutaj.
Wezwij ją.
Teraz potrzebujesz pomocy ducha matki, nie ojca.
Może i jest dumnym,
walecznym Imbangalą...
ale to mężczyzna.
Nie przyjdę do niego jako kobieta-król.
Przyjdę jako królowa.
Bo przede wszystkim jestem kobietą.
Jak na razie.
Przybywam...
szukając azylu...
oraz sojuszu...
z jedynym mężczyzną w królestwie, który potrafiłby
pokonać Portugalczyków.
Wielka Nzinga...
szuka mej ochrony przed Portugalczykami.
W zamian będę wiernie walczyć u twego boku.
Czym walczyć?
Walczyć...
sercem.
Oraz wszelkimi zasobami,
które zaoferuje mi wielki wódz Kasanje.
Wiele razy walczyłam u boku Imbangalów.
Nigdy nie zawodzę.
Potrafisz przemawiać.
- Dziękuję. - Jednak słowa
to za mało, by dostać się do tego obozu.
Czego oczekujesz?
Mam dwa warunki.
Pierwszy, zostań mą żoną.
Jestem panem tego Kilombo.
Jest tu miejsce dla jednego pana, nie dwojga.
Nie postąpisz ze mną jak z Kasą.
A drugi warunek?
Pozbądź się tego.
Nie chcę tego widzieć.
Twoje symbole władzy nic tu nie znaczą.
Nzinga miała obiekty rytualne,
jak wielu królów w Afryce.
Sama mam królewski naszyjnik i berło.
Nzinga miała pas, lunga,
który oznaczał jej władzę, kobiety-króla.
Wyrzuć to.
Wiedziała, że aby zwiększyć liczebność armii i odzyskać siostry,
musi dokonać pewnych poświęceń.
Jedną ze strategii, które stosowała,
było dostosowywanie się,
czyli przejmowanie aspektów obcych kultur, by osiągnąć cel.
Według mnie to wyróżniało ją
jako przywódczynię.
Chciałaś walczyć.
Prowadzić moich ludzi.
Nie możesz tego robić bez tytułu.
Postanowiłem mianować cię królową Nzingą.
Mistrzynią walki i wielką wojowniczką.
Ale...
Ale co?
- Kolejne warunki? - Znasz mnie.
- Stworzymy wspaniałą parę. - Czego ode mnie chcesz?
Nie tylko ja.
My chcemy!
Złożysz przysięgę krwi.
Udowodnisz przynależność.
Zrób to teraz, a spełnię wszystkie obietnice.
Musiała dowieść,
że była zdeterminowana, by stać się prawdziwie Imbangalą.
Musiała przejść przez pewne rytuały.
Wypić krew człowieka.
Tamten moment w biografii Nzingi
jest poddawany największej dyskusji w dokumentach
i opowieściach o Nzindze.
W jakim stopniu stała się Imbangalą, kanibalem?
Czy zjadła ciało człowieka?
Czy składała ofiary z ludzi?
Portugalskie źródła
demonizują Imbangalów, określając ich jako barbarzyńców i kanibali.
Portugalczycy wykorzystali
tę informację, by zdyskredytować Nzingę.
Moim zdaniem
nikt nie zjadł żadnego serca.
Nzinga nie jadła serca.
Gdy została dowódczynią Imbangalów,
Nzinga skupiła się na podbojach.
Co?
Chcę czegoś jeszcze.
Jeszcze?
Bazy.
Chcesz teraz rozmawiać o wojnie?
Tak.
Masz już swoją bazę.
- Tutaj. - Chcę mieć własną bazę.
Na tyle silną, by planować i zbierać siły...
do uderzenia Portugalczyków tam, gdzie najbardziej zaboli.
Odnoszę wrażenie, że już wiesz gdzie.
Chcę mieć bazę w Matambie.
Jeśli pomogę ci ją dostać...
co dasz mi w zamian?
A co chcesz, Kasanje?
Co mogłabym dać potężnemu Kasanje?
Chcę ciebie.
- Już mnie masz. - Lojalności.
- Masz... - Nie, Nzingo.
Posłuchaj.
Chcesz wykończyć Portugalczyków?
Chcę mieć własne królestwo.
Silne królestwo.
Chcę także...
Zaufać mi?
- Żebym była... - Lojalna.
Na zawsze.
Czy mogę ci zaufać?
Kasanje...
To ja leżę naga w twoim łożu.
Nie mam nic do ukrycia.
Daj mi...
tysiące...
twoich najsilniejszych.
A ja dam ci królestwo.
Umowa stoi.
Moja królowo Matamby.
Podbój Matamby był kluczowy dla Nzingi.
Strategicznie, politycznie, militarnie.
Matamba sąsiadowała z Ndongo.
Mogłaby stamtąd dokonywać ataków
i zadawać silne straty Portugalczykom.
Z ludźmi Kasanje
rozpoczęła czteroletni podbój Matamby.
To tam zorganizowała swoją bazę.
Na nowym terytorium.
KRÓLESTWO MATAMBY
W wieku 53 lat
Nzinga dowodziła połączoną armią
tysięcy wojowników Imbangalów i żołnierzy Mbundu.
Zaatakowała królestwo i w końcu dotarła do stolicy,
gdzie znajdowały się kwatery królowej Matamby.
Nie!
Nie jesteśmy Portugalczykami.
My tak nie traktujemy rodziny królewskiej.
Nawet pokonanej.
Powiedziałam!
Pójdziemy do Kasanje i to wyjaśnimy?
Głuchy jesteś?
Wyjdź, póki wciąż masz czym chodzić.
Nic wam nie zrobią. Nie bójcie się.
A ty?
Mamy się ciebie bać?
Zostajesz wygnana.
Ale nie martw się.
Będziesz tam chwilowo bezpieczna.
Możesz tam nawet rządzić w moim imieniu, ale nie wolno ci tu wracać
bez mojego pozwolenia.
Matamba jest teraz moja.
Rozumiesz?
Jak sobie życzysz.
- Moja córka i ja... - Twoja córka zostaje.
Co?
Jest taka młoda.
Musi się wiele nauczyć.
- Do niczego ci się nie przyda. - Ja to ocenię.
Spokojnie.
O ile odejdziesz
i wykonasz wolę królowej...
nic jej nie grozi.
- Czekaj. - Masz moje słowo.
To nic osobistego.
Ale tak trzeba.
Możesz odejść.
Proszę.
Kazałam ci odejść!
Ona ma tylko mnie.
Proszę. Ma tylko mnie!
Nie!
Zabranie córki Muongo
było trudnym, acz koniecznym wyborem Nzingi.
Dzięki temu upewniła się, że Muongo nie wróci do Matamby.
Została królową tego królestwa.
Nzinga musiała podjąć trudne decyzje,
by zagwarantować wolność
i suwerenność jej ludu.
Nzinga dokonała niebywałego powrotu.
Została dowódczynią Imbangalów, budzącą postrach wojowniczką-królową,
która dowodzi ponad stutysięczną armią.
Jednak, co najważniejsze, jej siostry wciąż były w rękach Portugalczyków.
Wkrótce was ocalę, siostry.
Napisy: Cezary Kucharski