De slavenhandel kost West-Centraal-Afrika veel geld.
Duizenden worden op schepen naar het buitenland gestuurd.
Ze zullen hun familie nooit meer terugzien.
Njinga, koningin van Ndongo, en nu ook van Matamba...
...zal vechten tot haar laatste adem om haar koninkrijk te verdedigen.
Laat ze niet ontsnappen.
Goed zo. Blijf rennen.
Het is jullie beurt om te rennen.
Maar de overwinning brengt geen vrede.
Al vier jaar lang houden de Portugezen haar zussen gegijzeld.
De prijs van hun vrijheid...
...is dat Njinga de Portugezen toegang verleent tot de slavenroutes.
Ze geeft zich niet gewonnen.
Je hebt het goed gedaan zonder ons, zus.
Kambu?
Kambu.
Hij is de afgezant van de gouverneur.
Ze stuurden hem mee met een boodschap voor jou.
Ik heb je je zus teruggegeven.
Open nu onze slavenmarkten.
Je hebt mijn zus Funji nog.
Pas als zij vrij is...
...praten we over slavenmarkten.
En er zal geen vrede zijn zonder m'n zus.
Eruit.
Hemelse Vader...
...Funji wordt vastgehouden in de Portugese vesting...
...fort Massangano.
Maar zelfs in gevangenschap...
...is ze een aanwinst voor Njinga.
Ga, m'n kind, en zondig niet meer.
FUNJI'S 12E JAAR IN GEVANGENSCHAP
Ik moet boete doen.
Dit is het huis van God.
Laat haar boete doen.
Snel.
Heilige Moeder, bid voor ons.
Heilige Moeder van God...
...bid voor ons.
Heilige Moeder van Christus...
...bid voor ons.
Funji is een spion voor Njinga.
Ze verstopt briefjes in de kapel...
...die boodschappers ophalen...
...en naar haar zus brengen.
NJINGA'S DEMBOS-OORLOGSCAMP
Funji heeft onze vermoedens bevestigd.
De Portugezen zitten in de problemen.
Ze hebben Luanda verloren aan de Nederlanders.
Dit kan goed zijn voor ons.
Of niet.
Imbangala krijger Njinga Mona is de beste generaal en vertrouweling van de koningin.
Z'n naam betekent 'zoon van Njinga'.
Zo ziet zij hem.
De vijand van mijn vijand kan m'n vriend zijn.
We moeten contact zoeken.
Kijken of we een alliantie kunnen sluiten.
Als de voorouders het willen, gebruik ik de Nederlanders...
...om de Portugezen eindelijk op hun knieën te krijgen.
In 1641 arriveerden de Nederlanders.
Ze zijn nu een grote speler in de Atlantische Oceaan.
ZUID-ATLANTISCHE OCEAAN
De Portugezen hadden een monopolie op de Afrikaanse slavenhandel...
...voor ruim een eeuw.
Maar nu doen Frankrijk, Groot-Brittannië en Nederland mee...
...en zij willen ook een deel.
De winst die hier wordt gemaakt is onvoorstelbaar naar huidige maatstaven.
Alleen al de plantage-economie...
...brengt de rijkdommen van koninkrijken in Europa voort.
Iedereen komt naar Afrika...
...om het zwarte goud te oogsten, oftewel de mensen...
...zodat ze Amerika en andere economieën kunnen bouwen met gratis arbeid.
Nou?
Hebben ze die nieuwe buitenlanders meegenomen om te vechten?
Of moeten we nog steeds met één oog open slapen?
Pas als een vrouw met twee mannen heeft geslapen...
...weet ze wie ze wil.
Als je danst met je rivaal...
...doe je je ogen niet dicht.
Je moet deze mensen ontmoeten vanuit een machtspositie...
...en autoriteit.
Op mijn troon.
Als vrouwelijke koning.
Ja.
Dat is dan geregeld.
We laten die nieuwe buitenlanders niet twijfelen aan wie ik ben.
De leider die ze niet kunnen negeren.
Laat ze binnen.
Het is deels een belangrijk keerpunt...
...omdat Njinga erkent...
...dat Europese rivaliteit politiek gunstig voor haar kan zijn.
Ga zitten.
We hoorden dat u Luanda in handen heeft.
Gefeliciteerd.
Bedankt.
Misschien wat wijn om het te vieren?
De koningin is te aardig.
Misschien later.
We moeten eerst zaken bespreken.
Na het werk.
Nederlanders zijn erg wijs.
U heeft Luanda veroverd.
Wat gaat u nu doen met uw leger?
Wat bedoelt u? - Onze gemeenschappelijke vijand...
...de Portugezen?
Hoe graag wilt u van ze af?
We hebben verhalen gehoord over de grote Njinga...
...met wie de Portugezen geen vriendschap of vrede kennen.
Dit land heeft nooit vriendschap of vrede gekend...
...sinds de Portugezen er zijn.
We zijn geboren om te vluchten voor uitsterving.
Ik wil ze weg hebben.
Dan willen we hetzelfde.
Min of meer.
'Min of meer.'
Ik bedoel, wij zijn hier voor de handel...
...maar Njinga heeft de Portugezen afgesloten van...
Hoe zal ik het zeggen?
Van belangrijke handelsroutes naar belangrijke markten.
Slavenmarkten.
Ik heb ook gehoord dat u Portugese plantages heeft veroverd.
Van Amerika tot aan de Goudkust.
De landen schreeuwen...
...om de kromme ruggen van ons volk, om te ploegen.
Heb ik gelijk?
De koningin is goed op de hoogte.
Om uw verzoek te overwegen...
...moet ik eerst krijgen wat ik nodig heb.
Ik heb dit te vaak meegemaakt met de Portugezen.
Beloftes, eden, gebroken, waardeloos...
Wij zijn de Portugezen niet.
Maar uw onverzadigbare dorst naar slaven blijft.
Wat heeft u nodig?
Soldaten en wapens. En bovenal...
...erkenning.
Als ik met jullie zou samenwerken...
...erkennen jullie me als een vrouwelijke koning van het koningshuis.
En niet als een onderdaan.
Maar misschien is dat te veel gevraagd...
...voor vandaag.
Misschien wilt u nu wat wijn?
Ja?
Njinga laat haar minachting voor Portugezen altijd blijken.
En via de Nederlanders kan ze hun macht betwisten.
De Nederlanders zijn anders dan de Portugezen...
...omdat ze het koninkrijk Ndongo niet willen veroveren.
Wil je de Nederlanders echt hun slavenmarkt geven?
Ik moet met ze onderhandelen.
Ik weet wat ik op de terugweg zag.
Dorpen die helemaal leeg waren.
Kaalgeplukt door de Portugezen.
Geen enkele levende ziel.
Waar alleen slechte geesten rondwaren.
Is dat wat er van ons zal worden?
Natuurlijk niet, Kambu.
Waarom vraag je dat? - Waarom onderhandel je...
...dan nog met ze?
Zelfs nu nog. Nu we zeker weten...
...dat ze hetzelfde willen als de Portugezen.
De Portugezen zijn onze grootste vijand.
De Nederlanders zijn onze beste kans om ze te verslaan.
Om Funji ooit nog terug te zien.
De Nederlanders hebben ons nodig.
Dat geeft ons macht.
Zonder pressiemiddel is er geen hoop.
Onze beste mensen...
...zullen van ons land geplukt worden.
Kun je je een tijd herinneren...
...waarin je niet met één oog open hoefde te slapen?
Nee.
We moeten doen wat nodig is...
...om te overleven en te vechten.
Als de Nederlanders met ons meevechten...
...en me als gelijke zien...
...kunnen we samen het land ontdoen van de Portugezen.
Dan kunnen ze me niet meer negeren.
Njinga blijft Portugezen aanvallen.
Ze heeft veel invloed op de trans-Atlantische slavenhandel.
Terwijl op het hoogtepunt...
...de Portugezen...
...zo'n 10.000 tot 13.000 individuen per jaar exporteerden...
...daalt het tot bijna nul.
Uiteindelijk is de Portugese koning zo boos over z'n...
...verliezen, dat hij 'n nieuwe...
...gouverneur stuurt om het af te handelen.
Hij heet Souto-Maior.
Hij verzamelt een enorm leger in 1646.
Het grootste dat Njinga ooit heeft gezien.
De Portugezen gaan rechtstreeks naar Njinga's kamp...
...in de Dembos-regio.
Er komen er nog meer, m'n koningin.
Ze omsingelen ons.
Terugtrekken naar het bos. Snel.
Njinga moet vluchten en veel van haar mensen achterlaten...
...waaronder haar zus Kambu.
Zo kom je niet binnen bij een koninklijke hofhouding.
Hoe durf je?
Alsjeblieft. Ik...
Nee.
Als de Portugezen ontdekken dat Funji ze bespioneerd heeft...
...worden ze woedend.
Dus ze besloten Njinga te laten zien...
...dat ze dit niet gaat winnen.
We gaan jullie verpletteren.
Njinga's legers zijn weer onderweg...
...als ze horen over Kambu's ontvoering en Funji's moord.
Hoe kunnen we afscheid nemen zonder lichaam?
Kan ze terugkomen zonder lichaam?
Ze is nu een voorouder.
We hebben nog een geest...
...van een dappere krijger die over ons waakt.
Kop op.
Alles is de wil van de goden, Njinga.
Wat als ze hetzelfde met Kambu doen?
Ik kan haar niet ook verliezen.
Dat kan ik niet.
Ik weet...
...dat het pijn doet.
Ik kan haar niet ook nog verliezen.
Dit is haar zusje...
...die zij verantwoordelijk hield voor het beschermen van hun levens.
Natuurlijk voelt ze zich schuldig...
...over haar onvermogen om haar te beschermen.
Waak over ons, Funji.
Je offer zal niet tevergeefs zijn.
Nu Funji dood is...
...heeft Njinga de Nederlanders hard nodig om Kambu te redden.
Ze moeten het verdrag tekenen.
De Portugezen houden Kambu vast in fort Massangano.
Njinga kan dit niet alleen.
Als onderdeel van het verdrag wil ik fort Massangano.
Ik heb Nederlandse soldaten, munitie en wapens nodig.
Waarom is dit fort zo belangrijk?
Massangano is de laatste vesting van de Portugezen.
Misschien wel het sterkste.
Strategisch gezien is het zo belangrijk, dat als het vandaag zou vallen...
...de Portugezen ten dode opgeschreven zouden zijn.
Waarom is het zo belangrijk voor mij? Nee, meneer.
Het zou voor u ook van het grootste belang moeten zijn, toch?
Ja, ik begrijp het.
Maar toch, zo'n verdrag met een...
Vrouwelijke koning van Ndongo.
Laten we zeggen dat het ingewikkeld is.
Het is nog nooit gedaan.
Sorry, maar ik weet niet of het mogelijk is.
Het is dus niet onmogelijk.
Als het mogelijk was, ik beloof niets...
...maar als dat zo was...
...dan zal de prijs natuurlijk hoog zijn.
Hoe hoog?
We willen meer slaven.
Wat zei ik je?
Slangen. Allemaal.
Jullie hebben al ontelbare aantallen van mijn volk.
We willen toegang tot de Portugese slavenmarkt...
...zonder Portugese inmenging.
Nederland wil dat Njinga ze in staat stelt...
...te profiteren van de Portugese slavernij, van handelsroutes tot markten.
Ze heeft laten zien dat ze ze makkelijk kan sluiten.
Dus ze hebben haar medewerking nodig.
Ik wil het zwart op wit.
Wat betekent dat je mijn positie officieel erkent...
...als onafhankelijke heerser van Ndongo en Matamba.
Uw gelijke en partner...
...in de strijd tegen de Portugezen en in dit land.
Zoals ik al zei...
...is het veel gevraagd.
Om uw grote prijs te evenaren...
...zoals u zelf zei.
Njinga heeft een verdrag met Nederland.
Ze geeft ze de helft van al haar gevangenen in deze oorlog...
...die zij weer kunnen gebruiken als slaven voor hun plantages.
In ruil daarvoor steunt Nederland Njinga...
...zowel militair als politiek.
Het is een ruil.
Hoe bescherm je mensen in een tijd van slavenarbeid...
...waar slavernij en slavenarbeid overal is?
Waar het geweld van de kolonisatie leidt tot slavernij...
...of tot mensen die zich met bondgenoten met succes konden verzetten...
...tegen de Europese machten die slaven zochten.
Njinga plant met hulp van Nederlandse soldaten...
...een aanval op fort Massangano om Kambu te redden.
Twee weken later staan ze op het punt om het fort aan te vallen.
Lang leve onze koningin.
Leef lang. Wat brengt jou hier?
Wilt u ons even excuseren?
Ze stuurden een grote eenheid uit Lissabon om tegen de Nederlanders te vechten...
...dus onze Nederlandse vrienden hebben hun soldaten nodig.
Wat bedoel je?
Zelfs deze hier?
Ze hebben iedereen nodig om Luanda te verdedigen.
Kan dat niet wachten?
We hebben één dag nodig om het fort in te nemen...
...en Kambu te bevrijden.
Dit kunnen ze niet maken.
We hebben geen keus.
Het is duidelijk...
...dat er te veel Portugezen in Luanda zijn.
Nee.
Roep de Nganga op.
De voorouders moeten een andere manier hebben.
We kunnen niet zo dichtbij komen en dan terugtrekken.
Ze is te ver weg. Er is geen tijd om haar op te roepen.
Zeg dan dat ze me nog één dag moeten geven.
Nog één dag.
En dan kom ik persoonlijk...
...met alle soldaten terug om tegen ze te vechten.
We hebben beloofd ze te helpen.
Ja. Maar niet vandaag.
Morgen.
Ik denk niet dat ze tot morgen hebben, mijn koningin.
Als ze Luanda verliezen...
...is alles wat we vandaag hebben bereikt voor niets geweest.
Ze hebben nu hun soldaten nodig.
We moeten kiezen.
Laat de troepen vertrekken.
Maar zodra dit voorbij is...
...keren we terug om Kambu te redden, zoals beloofd.
Als Njinga terug is in Luanda...
...ziet ze de laatste Nederlandse schepen verdwijnen.
De Portugezen hebben de stad weer in handen.
Nederland heeft haar teleurgesteld en dat is vreselijk voor Njinga.
Ze beseft dat ze zonder hun militaire steun...
...de Portugezen niet kan verslaan.
Vechten is geen probleem met of zonder Nederlanders.
Ik blijf een doorn in hun oog, maar we hebben Kambu nog niet terug.
Alsof ze zich daar hoe dan ook willen vasthouden, wat we ook doen.
We blijven vechten tot ze geen andere keus meer hebben.
Je bent nog net zo sterk als toen je de troon besteeg.
Maar ik ben nog niet onsterfelijk...
...en Kambu ook niet.
Ze moet me vervangen als ik er niet meer ben.
Deze hadden zich verstopt in de kapel.
Jij. Ik ken jou, toch?
Wat deed je in Wandu, oude vriend?
Vriend?
Hoor je nu bij de Jezuïeten?
Het zijn geen Jezuïeten. Ze horen bij de kapucijnen.
Wat is het verschil? Ze dienen allemaal de Portugezen.
En daar hebben wij geen vrienden. Ze luisteren naar Rome.
Rome? - Niet Lissabon.
Ja. Naar de paus.
Alle katholieken luisteren naar de paus.
Zelfs de koning van Portugal.
Zie je, ik ben nog niet alles vergeten wat je me bij m'n doop hebt geleerd.
Godzijdank niet, koningin Njinga.
Alle katholieken moeten luisteren naar de paus.
Waarom onthoofden we de paus dan niet, in plaats van jou?
Jij bent duidelijk de staart van de slang...
...en hij is het hoofd.
Njinga Mona, maak onze gasten niet zo bang.
Er worden vandaag geen mensen onthoofd.
Maak het onze gasten gemakkelijk.
Nu.
Wat?
Misschien zitten we al te lang achter de staart aan.
Ik denk dat Njinga Mona gelijk heeft.
In deze moeilijke tijden heb ik Uw hulp nodig. Uw leiding.
Amen.
Ik hoop niet dat ik je stoor, oude vriend.
Nee, je stoort niet.
Als ik je zie...
...moet ik denken aan mijn doop, vele manen geleden.
Het was een gezegende, gedenkwaardige dag.
Het was vooral zakelijk.
Grapje.
Het was gedenkwaardig.
Ik kom meteen ter zake.
De paus moet me erkennen als de wettige heerser van Ndongo.
Als hij me erkent...
...moeten de Portugezen hetzelfde doen.
Anders zijn ze ongehoorzaam aan de paus.
En dat kan niet.
Ik heb hulp nodig van jou en je kapucijnen...
...om z'n goedkeuring te krijgen.
Zo simpel is het niet. - Dat weet ik.
Hoe maken we het simpel?
Bewijs van bekering.
Niet alleen jij.
Heel Ndongo.
Jullie gebruiken... - En onze cultuur.
Ik heb de paus nodig.
En ik heb jouw hulp nodig om hem aan mijn kant te krijgen.
Wil je me...
...samen met je kapucijnen helpen?
Pater Zelotes wil haar helpen.
Njinga stuurt brieven naar de paus.
Ze zegt dat ze bereid is om zich te bekeren tot het christendom.
Ze vraagt ook of er missionarissen kunnen komen...
...om haar volk te dopen. Ze introduceerde het christendom...
...in haar koninkrijk.
Terwijl ze wacht op antwoord van de paus...
...profiteren de Portugezen van Njinga's behoefte...
...om Kambu terug te krijgen.
Ze sturen een religieuze afgezant om te onderhandelen.
De Portugezen eisen dat u stopt met uw oorlogspraktijken...
...als u uw zus ooit nog wilt zien.
'Oorlogspraktijken.'
Hoor wie het zegt.
Het enige wat ik vraag...
...is dat u mijn zus teruggeeft...
...mijn rechtmatige opvolger...
...en ons met rust laat.
Als u dat doet, komt er geen oorlog meer.
We moeten een einde maken aan uw heidense gebruiken.
We hebben bewijs nodig van uw bekering tot het christendom.
En de bekering van uw volk.
Hoe durft u?
Laat hem uitpraten.
En...
En wat?
Gouverneur Chichorro eist ook 200 slaven...
...als betoon van goede wil.
De katholieke kerk is medeplichtig aan de slavenhandel.
Ik denk niet dat we...
...genuanceerde gesprekken hebben gehad over hoezeer de kerk...
...een rol speelt in de slavenhandel...
...en hoe de slavenhandel de katholieke kerk heeft opgebouwd.
Even voor de duidelijkheid.
U vraagt ons...
...om onze voorouders de rug toe te keren...
...en onze cultuur te negeren...
...het enige wat we sinds onze geboorte kennen...
...en waarvoor?
Een god...
...wiens naam we niet kunnen uitspreken...
...en wiens taal we niet spreken?
En daarbij...
...vraagt u ons...
...om nog eens 200 slaven, naast de duizenden...
...duizenden...
...die u al heeft?
Is dat het?
Is dat genoeg?
Uw Christus spreekt over liefde en medeleven.
Waar is dat van u?
Ik geef u geen 200 slaven.
Ik...
We hebben al genoeg gegeven.
Njinga gaat akkoord met de Portugese voorwaarden...
...maar ze weigert hun eis om 200 slaven in te willigen.
Dat is alsof je ze verloochent...
...alsof je ze een half miljoen dollar ontzegt.
MATAMBA, 2 JAAR LATER
Om de paus te overtuigen haar te erkennen...
...heeft Njinga kerken gebouwd in haar koninkrijk...
...en massadopen georganiseerd.
Waar is ze?
Nu ze zich houden aan bepaalde voorwaarden...
...laten de Portugezen haar zus Kambu vrij...
...maar de paus heeft haar nog niet erkend als christelijke monarch.
Daar is ze.
Kambu.
Bedankt, voorouders.
Kijk jou eens.
M'n kleine zusje.
Wie noem je klein?
Kambu. - Kambu.
Bedankt.
Ongoyo danst goed.
Kon Funji dit maar zien.
En vader.
Ze zien het.
Onze voorouders zijn altijd bij ons.
Ik weet dat het niet makkelijk was...
...om al die...
...katholieke gebruiken in te voeren.
Om de paus te overtuigen.
Om de vrede te waarborgen.
Om jouw opvolging te garanderen...
...en de toekomst van ons volk.
Ik heb niets alleen gedaan wat de voorouders niet wilden.
En ik heb het zeker niet voor een blanke gedaan...
...hoe machtig hij ook denkt te zijn.
Ik weet het.
Want ik zal er niet altijd zijn.
Praat niet zo, Njinga.
Als ik er niet meer ben...
...herinner dan wat ik heb gedaan om hier te komen.
Probeer het te beschermen.
Wat als ik niet genoeg ben?
Zolang we met de voorouders lopen...
...zijn we altijd meer dan genoeg.
We zijn nooit alleen.
5 JAAR LATER
Njinga blijft de paus...
...brieven sturen, ruim een decennium.
Tot ze eindelijk een brief krijgt die de doorslag geeft.
Waarin erkend wordt dat ze inderdaad een Afro-christelijke staat zijn...
...en dat de Portugezen ze moeten erkennen.
Ik geloof dat het vrede is.
Eindelijk vrede.
Want zelfs de grootste strijders...
...hebben een dag waarop ze hun wapens moeten neerleggen.
Op het slagveld, tijdens de glorieuze dood van een krijger...
...of in haar geval, op haar troon...
...waar ze zal sterven.
Aan het eind van Njinga's leven...
...is de slavenhandel geëxplodeerd.
Er is geen land...
Er is bijna geen land dat niet betrokken is bij slavenhandel...
...dat het Afrikaanse continent niet plunderen...
...van miljoenen Afrikaanse slaven.
Daar kan ze niet tegenop. Ze kan niet tegen de hele wereld op.
Njinga was de enige Afrikaanse leider...
...die door Europese heersers werd erkend als vrouwelijke koning.
Njinga was de moeder van een land.
Maar ze hield van haar land...
...en daarvoor bracht ze grote offers.
Maar die offers zorgden voor...
...de onafhankelijkheid van haar koninkrijk...
...terwijl de rest van Afrika werd opgeslokt door het imperialisme.
Onze verhalen moeten nog verteld worden...
...omdat wij ze meestal niet vertellen.
Anderen doen dat voor ons.
Als een Angolese vrouw...
...die bij de archieven kan...
...heb ik Njinga's verhaal gevonden...
...en tot op de dag van vandaag heeft het me nooit verlaten.
Het is emotioneel.
Het is belangrijk...
...in Angola...
...en in de wereld.
Njinga leeft voort.
Ik vind haar een van de beste vrouwelijke krijgers...
...en leiders die de wereld ooit heeft gezien.
Aan het eind van Njinga's leven...
...kwam alles waar ze voor had gevochten uit.
Ze zorgde voor een veilig, onafhankelijk koninkrijk voor haar volk.
De koninklijke lijn waar ze zo veel voor opofferde, bleef bestaan.
Met als eerste haar zus Kambu...
...en daarna drie andere vrouwelijke koningen die in Matamba regeerden.
Net als in een groot deel van Afrika...
...bedolven de Europese troepen het continent uiteindelijk.
Ook Ndongo viel in Portugese handen en werd bekend als Angola.
Zoals de meeste verhalen over jagen alleen door de jager worden verteld...
...werd Njinga's bekwaamheid verkleind en haar verhaal werd begraven.
In de jaren 60...
...vocht een nieuwe generatie Angolezen voor onafhankelijkheid...
...en zij haalden Njinga terug als één van hen.
Een icoon van verzet, van hoop, een revolutionair.
Een machtige krijger en Afrikaanse koningin...
...wiens verhaal verteld moet worden.
ALLEEN AL VANUIT ANGOLA WERDEN ZES MILJOEN SLAVEN GEËXPORTEERD
TUSSEN 1525 EN 1866.
NA EEN LANGE VRIJHEIDSSTRIJD
KWAM DE PORTUGESE BEZETTING VAN ANGOLA EINDELIJK TEN EINDE IN 1975.
Ondertiteld door: Diane Loogman