Handel niewolnikami wyniszczał środkowo-zachodnią Afrykę.
Tysiące ludzi odsyłano na statkach ku obcym wybrzeżom.
Nigdy już nie widzieli domu.
Nzinga, królowa Ndongo, a teraz także Matamby,
zamierzała walczyć do utraty tchu w obronie królestwa.
Zatrzymać ich!
Właśnie tak. Uciekajcie.
Wasza kolej, by uciekać.
Jednak po zwycięstwie nie było pokoju.
Portugalczycy po czterech latach wciąż przetrzymywali jej siostry.
Ceną za ich wolność
było udostępnienie szlaków do handlu niewolnikami przez Nzingę.
Ona jednak odmówiła.
Dobrze sobie bez nas radzisz, siostro.
Kambu?
Kambu!
To wysłannik gubernatora.
Przysłali go ze mną i wiadomością do ciebie.
Oddałem ci twoją siostrę.
Otwórz nasze targi niewolników.
Wciąż macie moją siostrę, Funji.
Póki ona nie będzie wolna,
nie będzie targów niewolników.
A bez mojej siostry nie będzie pokoju!
Wynocha!
AFRYKAŃSKIE KRÓLOWE
NZINGA
Ojcze nasz...
Funji była przetrzymywana w twierdzy,
w Fort Massangano.
Ale nawet w niewoli
była cenną stronniczką Nzingi.
Idź, moje dziecko, i nie grzesz więcej.
12 ROK NIEWOLI FUNJI
Mam pokutę do odprawienia.
To jest dom Boży.
Niech odprawi pokutę.
Szybko.
Matko Boska, módl się za nami.
Święta Matko Boga,
módl się za nami.
Święta Matko Chrystusa,
módl się za nami.
Funji de facto szpiegowała dla Nzingi.
Zostawiała karteczki w kaplicy,
które odbierali inni,
i przekazywali je siostrze.
OBÓZ WOJENNY NZINGI W DEMBOS
Funji potwierdziła nasze podejrzenia.
Portugalczycy mają duże kłopoty.
Luandę przejęli Holendrzy.
To może być dla nas dobre.
Albo i nie.
Wojownik Imbangalów, Nzinga Mona, to najwyższy generał królowej.
Jego imię oznacza „syn Nzingi”,
bo tak ona go postrzegała.
Wróg mojego wroga może być przyjacielem.
Musimy nawiązać kontakt.
Sprawdzić, czy istnieje szansa na sojusz.
Jeśli przodkowie zechcą, wykorzystam Holendrów,
by w końcu rzucić Portugalczyków na kolana.
Holendrzy przybyli w 1641 roku.
Stanowili wtedy wielką potęgę na Atlantyku.
POŁUDNIOWY ATLANTYK
Portugalczycy mieli monopol na handel niewolnikami
przez ponad sto lat.
Lecz teraz do gry wkraczali Francuzi, Brytyjczycy, Holendrzy.
Każdy chciał mieć swój udział.
Zyski były niewyobrażalne jak na dzisiejsze standardy.
Sama gospodarka plantacyjna
napędzała fortuny królestw w całej Europie.
Wszyscy przybywali do Afryki,
by zbierać czarne złoto, czyli ludzi,
aby budować obie Ameryki i inne gospodarki darmową siłą roboczą.
No i?
Nowi przybysze będą walczyć u naszego boku,
czy nadal nie możemy spać spokojnie?
Tylko jeśli kobieta uśnie u boku dwóch mężczyzn,
odkryje, którego woli.
Tańcząc z wrogiem...
nie zamykaj oczu.
Musisz poznać nowych przybyszów, samej będąc u władzy...
i mając posłuch.
Na moim tronie.
Jako kobieta-król.
Tak.
A więc postanowione.
Niech nowi przybysze wiedzą, kim jestem.
Muszą się ze mną liczyć.
Wpuścić ich.
To przełomowy moment,
gdyż Nzinga zrozumiała,
że rywalizacje w Europie mogą być dla niej korzystne politycznie.
Proszę usiąść.
Słyszeliśmy, że przejęliście Luandę.
Gratulacje.
Dziękuję.
Może wina, którym lubicie świętować?
Królowa zbyt łaskawa.
Być może później.
Gdy omówimy interesy.
Po pracy.
Holendrzy są bardzo mądrzy.
A więc podbiliście Luandę.
Cóż dalej planuje wasza potężna armia?
- O czym królowa mówi? - O wspólnym wrogu,
Portugalczykach.
Jak bardzo chcecie ich wypędzić?
Słyszeliśmy opowieści o wielkiej Nzindze,
z którą Portugalczycy nie zaznali przyjaźni ni pokoju.
Ta ziemia nie zaznała przyjaźni ni pokoju,
odkąd stanęli na niej Portugalczycy.
Od urodzenia uciekamy przed wyginięciem.
Chcę się ich pozbyć.
Chcemy tego samego.
Mniej więcej.
„Mniej więcej”.
Chcę powiedzieć, że przybyliśmy tu handlować,
lecz każdy wie, że Nzinga mężnie blokuje Portugalczykom...
że tak to ujmę...
istotne szlaki handlowe do kluczowych rynków.
Targi niewolników.
Słyszałam również o waszym podboju portugalskich plantacji
od Ameryk po Złote Wybrzeże.
Te ziemie domagają się
pracy zgiętych kręgosłupów naszego ludu.
Nieprawdaż?
Królowa dobrze wie.
Abym w ogóle wzięła pod uwagę wasze żądania...
muszę wpierw dostać to, czego chcę.
Zbyt wiele razy rozmawiałam z Portugalczykami.
Obietnice, przysięgi. Złamane, bezwartościowe...
Nie jesteśmy Portugalczykami.
A jednak tak samo jak oni czujecie niezaspokojony głód niewolników.
Czego królowa żąda?
Żołnierzy i broni. A przede wszystkim...
uznania.
Jeśli zgodzę się z wami współpracować,
uznacie mnie za kobietę-króla.
Nie zaś za poddaną.
Choć to być może za dużo...
jak na dziś.
Może podamy wino?
Tak?
Nzinga podkreślała swą pogardę wobec Portugalczyków,
a Holendrzy byli dobrym sposobem, by zakwestionować ich władzę.
Holendrzy różnili się od Portugalczyków,
bo nie chcieli podbijać Królestwa Ndongo.
Naprawdę chcesz pozwolić Holendrom na targi niewolników?
Muszę z nimi negocjować.
Wiem, co widziałam po drodze.
Całe wioski opustoszałe.
Ograbione przez Portugalczyków.
Ani jednej żywej duszy.
Same złe duchy w okolicy.
Czy taki los czeka nas wszystkich?
Nie, Kambu.
- Czemu mnie o to pytasz? - Czemu wciąż
w ogóle z nimi negocjujesz?
Nawet teraz, gdy nie ma wątpliwości,
że chcą tego samego, co Portugalczycy.
Bo Portugalczycy wciąż są największym wrogiem!
Holendrzy to najlepsza szansa, by ich pokonać!
By kiedyś znów zobaczyć Funji!
Holendrzy nas potrzebują.
Mamy przewagę.
A bez przewagi nie ma nadziei.
Nasi najlepsi ludzie...
będą wciąż zabierani.
Czy pamiętasz czasy...
gdy mogłaś spać spokojnie?
Nie.
Trzeba zrobić wszystko, co można,
by przetrwać kolejny dzień.
Jeśli Holendrzy zgodzą się walczyć razem z nami,
i uznają mnie za równą sobie,
to razem pozbędziemy się Portugalczyków.
Nie będą mogli mnie ignorować.
Nzinga kontynuowała ataki na Portugalczyków.
Miała wielki wpływ na transatlantycki handel niewolnikami.
U szczytu swoich możliwości,
Portugalczycy transportowali
od 10 do 13 tysięcy niewolników rocznie,
teraz niemalże nikogo.
W końcu król portugalski tak się wściekł
utratą takich pieniędzy,
że wysłał nowego gubernatora.
Nazywał się Souto-Maior.
Zebrał ogromne siły w 1646 roku.
Największe, z jakimi mierzyła się Nzinga.
Ruszyli wprost na obóz Nzingi
w rejonie Dembos.
Nadchodzi ich więcej, królowo!
Otaczają nas!
Odwrót do lasu! Szybko!
Nzinga musiała uciekać i porzucić
wielu swoich ludzi, w tym znów siostrę, Kambu.
KILOMBO W DEMBOS
Nie tak się wchodzi do królewskiego domu.
Jak śmiesz?
Proszę!
Nie!
Gdy Portugalczycy odkryli, że Funji ich szpiegowała,
byli wściekli.
Postanowili pokazać Nzindze,
że tym razem nie wygra.
„Tym razem cię zmiażdżymy”.
Armia Nzingi znów ruszyła,
gdy doszły wieści o porwaniu Kambu i zamordowaniu Funji.
Jak możemy się pożegnać bez ciała?
Czy ona w ogóle wróci bez ciała?
Dołączyła do przodków.
Stała się kolejnym duchem...
dzielnej wojowniczki, który nad nami czuwa.
Odwagi.
Nic nie dzieje się bez woli bogów, Nzingo.
A jeśli zrobią to samo Kambu?
Nie mogę stracić także i jej.
Nie mogę.
Wiem...
że cię boli.
Nie mogę stracić także i jej.
Najmłodsza siostra,
którą miała chronić przez całe życie.
Na pewno czuła się winna,
że nie dała rady jej ochronić.
Opiekuj się nami, Funji.
Twoje poświęcenie nie pójdzie na marne.
Po śmierci Funji
Nzinga potrzebowała Holendrów jeszcze bardziej,
by ocalić Kambu i by podpisać traktat.
Portugalczycy trzymali Kambu w Forcie Massangano.
Nzinga nie miała dość sił, by samej próbować ją odbić.
W ramach traktatu chcę Fort Massangano,
czyli potrzebuję holenderskich żołnierzy, amunicji i broni.
Czemu ten fort jest taki ważny?
Czemu jest taki ważny?
Massangano to ostatnia twierdza Portugalczyków,
prawdopodobnie najsilniejsza.
Jest tak ważna strategicznie, że gdyby dziś padła,
Portugalczycy byliby całkiem skończeni.
Czemu jest taki ważny dla mnie? Nie, panie.
Powinien być ważny i dla was, nieprawdaż?
Rozumiem.
Jednak taki traktat z...
Kobietą-królem Ndongo.
Powiedzmy, że to skomplikowane.
Nigdy tak nie było.
Przykro mi. Nie wiem, czy się uda.
Czyli może.
Czyli gdyby się udało, choć tego nie obiecuję,
ale gdyby...
Cena byłaby wysoka.
Jak wysoka?
Więcej niewolników.
Co ci mówiłem?
Węże. Każdy z nich.
Zabraliście już niezliczone rzesze moich poddanych.
Chcemy dostępu do portugalskich targów niewolników
bez ich ingerencji.
Holendrzy chcieli, by Nzinga pozwoliła im
wykorzystywać cały portugalski system handlu niewolnikami.
Udowodniła, że potrafi go zniszczyć.
Potrzebowali jej pomocy.
Chcę tego na piśmie,
czyli musicie oficjalnie uznać moją pozycję...
jako niezależnej władczyni Ndongo i Matamby.
Jako królowej równej wam. Oraz partnerki...
w walce z Portugalczykami i na tej ziemi.
Jak już mówiłem,
to ogromna prośba.
Pasuje do ogromnej ceny...
jak pan to stwierdził.
Nzinga podpisała traktat z Holendrami.
Zgodziła się oddać im połowę jeńców, których pojmie na wojnie,
których ci potem zniewolą i wykorzystają na plantacjach.
W zamian Holendrzy zgodzili się wesprzeć Nzingę
militarnie i politycznie.
To wymiana.
Jak chronić poddanych w erze wszechobecnego niewolnictwa?
Niewolnictwo było wszędzie.
Przemoc wywołana kolonizacją tworzyła albo niewolników,
albo tych, którzy opierali się dzięki sojuszom z europejskimi potęgami
handlującymi niewolnikami.
Z pomocą holenderskich żołnierzy
Nzinga zaczęła planować atak na Fort Massangano, by uwolnić Kambu.
Dwa tygodnie później byli dzień od ataku.
Niech żyje nasza królowa.
Niech żyje. Co cię tu sprowadza?
Zostawisz nas na moment?
Płynie duży kontyngent z Lizbony do walki przeciw Holendrom,
więc ci potrzebują odzyskać żołnierzy.
Co masz na myśli?
Nawet tych tutaj?
Każdy z nich ma bronić Luandy.
Nie mogą zaczekać?
Został nam jeden dzień do odbicia fortu
i uwolnienia Kambu...
Nie wolno im!
Nie ma innego wyjścia.
Wszystkie źródła mówią,
że zbyt wielu Portugalczyków płynie do Luandy.
Nie.
Wezwij ngangę.
Przodkowie na pewno znają inny sposób.
Nie wolno nam być tak blisko i odpuścić.
Jest za daleko. Nie ma czasu, by ją wzywać.
Powiedz, by dali mi jeden dzień.
Tylko jeden.
Osobiście wyruszę z nimi,
by razem ich bronić.
Obiecaliśmy im pomóc.
Tak. Ale nie dziś.
Jutro.
Nie sądzę, by mieli czas do jutra, królowo.
Jeśli stracą Luandę,
stracimy też wszystko, co osiągnęliśmy!
Potrzebują swoich żołnierzy teraz.
Musimy wybierać.
Każ oddziałom wyruszyć.
Ale gdy tylko skończymy...
wrócimy, zgodnie z obietnicą, by uratować Kambu.
Gdy Nzinga wróciła do Luandy,
zobaczyła, jak ostatni statek holenderski znika za horyzontem.
Portugalczycy odzyskali kontrolę nad miastem.
Zawód Holendrami był druzgocący dla Nzingi.
Zdała sobie sprawę, że bez ich wsparcia,
pokonanie Portugalczyków będzie o wiele trudniejsze.
Walka nie ma znaczenia. Z Holendrami czy bez nich.
Wciąż jestem dla nich solą w oku, a mimo to nadal nie mamy Kambu.
Jak gdyby chcieli ją zatrzymać bez względu na wszystko.
Będziemy walczyć, póki nie zostawimy im wyboru.
Jesteś tak silna jak w dniu przejęcia tronu.
Nie jestem nieśmiertelna.
Kambu też nie.
Potrzebuję jej, by mnie zastąpiła, gdy odejdę.
Ukrywali się w kaplicy.
Zaraz, ciebie to ja znam, prawda?
Co robisz w Wandu, stary przyjacielu?
„Przyjacielu”?
Należysz teraz do jezuitów?
Nie jezuitów, ale kapucynów.
Co za różnica? Wszyscy służą Portugalczykom.
Nie bratamy się z nimi. Odpowiadamy przed Rzymem.
- Rzymem? - Nie Lizboną.
Tak. Przed papieżem.
Jak wszyscy katolicy.
Nawet król Portugalii.
Nie zapomniałam twych nauk przed chrztem, nieprawdaż?
Chwała Bogu, że nie, królowo.
Katolicy odpowiadają przed papieżem.
To może zetniemy głowę papieżowi zamiast tobie?
W końcu jesteś tylko ogonem węża,
a on jego głową.
Nzingo Mono, przestań straszyć gości.
Nie będzie dziś ścinania.
Niech się rozgoszczą.
Ale już.
Co?
Może zbyt długo gonimy za ogonem.
Pierwszy raz sądzę, że Nzinga Mona ma rację.
W tych trudnych czasach potrzebuję twego przewodnictwa.
Amen.
Mam nadzieję, że nie przeszkadzam.
Nie, wcale nie.
Twoja obecność...
przypomniała mi mój dawny chrzest.
Błogosławiony, pamiętny dzień.
Chodziło o interesy.
Żartuję.
Pamiętny dzień.
Przejdę do rzeczy.
Chcę, by papież uznał mnie za prawowitą władczynię Ndongo.
Jeśli on mnie uzna,
Portugalczycy zrobią to samo.
Inaczej sprzeciwiliby się papieżowi.
A nie mogą.
Ty i twoi przyjaciele od kapucynów
musicie mi w tym pomóc.
- To nie takie proste. - Wiem.
Jak to zrobić?
Dowody konwersji.
Nie tylko twojej.
Całego Ndongo.
- Waszej codzienności... - Oraz kultury.
Potrzebuję papieża.
Potrzebuję też twojej pomocy, by stanął po mojej stronie.
Czy ty...
wraz z kapucynami mi pomożecie?
Ojciec Zelotes zgodził się jej pomóc,
więc Nzinga zaczęła słać listy do papieża.
Pisała, że jest gotowa powrócić do chrześcijaństwa.
Zapraszała też misjonarzy,
by chrzcili jej poddanych. Tak wprowadziła chrześcijaństwo
do swego królestwa.
Gdy ona czekała na odpowiedź papieża,
Portugalczycy wykorzystali jej desperację
co do odzyskania Kambu.
Do negocjacji posłali duchownego wysłannika.
Portugalczycy żądają, byś zaprzestała swych praktyk wojennych,
jeśli chcesz jeszcze zobaczyć siostrę.
„Praktyk wojennych”.
I kto to mówi?
Proszę jedynie,
byście zwrócili mi siostrę.
Prawowitą następczynię tronu.
Oraz abyście dali nam spokój.
Zróbcie tak, a z wojną koniec.
Musisz skończyć ze swymi pogańskimi zwyczajami.
Potrzebujemy pełnego dowodu nawrócenia na chrześcijaństwo.
Oraz nawrócenia twoich poddanych.
Jak śmiesz?
Daj mu skończyć.
Oraz...
Oraz co?
Gubernator Chichorro żąda też 200 niewolników
jako gest dobrej woli.
Kościół katolicki był współodpowiedzialny za handel niewolnikami.
Wydaje mi się,
że wciąż brakuje nam szczerej dyskusji o tym,
jaką rolę odegrał Kościół
i jak bardzo handel niewolnikami wzbogacił Kościół katolicki.
Tak dla jasności.
Prosicie nas...
byśmy odwrócili się od przodków,
porzucili naszą kulturę,
którą znamy od samych narodzin...
W imię czego?
Boga...
którego nie potrafimy nazwać...
w którego języku nie potrafimy mówić?
A co więcej...
prosicie też,
byśmy dali wam 200 kolejnych niewolników, którzy dołączą do tysięcy...
tysięcy...
których już zabraliście?
To wszystko?
Czy tyle wystarczy?
Wasz Chrystus mówi o miłości i współczuciu.
Gdzie je masz?
Nie oddam kolejnych 200 niewolników.
Gdyż ja...
Gdyż my oddaliśmy już wystarczająco.
Aby odzyskać Kambu, Nzinga zgodziła się na kilka warunków.
Odmówiła jednak oddania 200 niewolników,
co równało się odmowie
wypłaty pół miliona dzisiejszych dolarów.
MATAMBA, 2 LATA PÓŹNIEJ
Aby przekonać papieża do uznania jej władzy,
Nzinga budowała kościoły w całym królestwie
i organizowała masowe chrzty poddanych.
Gdzie ona jest?
Po realizacji kilku warunków,
Portugalczycy uwolnili jej siostrę, Kambu,
jednak papież wciąż nie uznawał jej za niepodległą, chrześcijańską władczynię.
Tam jest.
Kambu!
Dziękuję wam, przodkowie.
No proszę.
Moja mała siostrzyczka.
Kogo nazywasz małą?
- Kambu! - Kambu!
Dziękuję.
Ongoyo nieźle tańczy.
Szkoda, że Funji tego nie widzi.
Tak samo ojciec.
Widzą.
Nasi przodkowie zawsze kroczą z nami.
Nie było łatwo, wiem...
dopuścić te...
katolickie zwyczaje do ludu.
Aby przekonać papieża.
Aby zapewnić pokój.
Aby dopilnować, że przejmiesz tron...
a poddanych czeka dobry los.
Nie zrobiłam nic, co byłoby wbrew woli przodków.
A zwłaszcza nic dla żadnego białego,
jakkolwiek potężny by sądził, że jest.
Wiem.
Nie będę tu na zawsze.
Nie mów tak, Nzingo.
Gdy odejdę...
pamiętaj, ile nas to wszystko kosztowało.
Chroń to.
A jeśli nie dam rady?
Jeśli będziemy kroczyć z przodkami,
zawsze damy radę.
Nikt z nas nie jest sam.
5 LAT PÓŹNIEJ
Nzinga zalewała papieża
kolejnymi listami przez całą dekadę.
W końcu otrzymała list z odpowiedzią.
Jej kraj został uznany za chrześcijańskie państwo w Afryce,
a Portugalczycy musieli przyjąć to do wiadomości.
Sądzę, że nastał pokój.
W końcu.
Bo nawet najwięksi wojownicy
muszą pewnego dnia odłożyć broń.
Albo na polu walki, co stanowi chwalebną śmierć wojownika,
albo, jak w jej przypadku, na tronie,
gdzie umrze.
Gdy życie Nzingi już gasło,
handel niewolnikami kwitł.
Nie było państwa...
Bardzo niewiele państw nie brało udziału
w plądrowaniu kontynentu afrykańskiego
z milionów zniewolonych Afrykanów.
Z tym nie mogła walczyć. Nie z całym światem.
Nzinga była jedyną władczynią afrykańską,
którą władcy z Europy uznali za kobietę-króla.
Nzinga była matką całego narodu.
Kochała swój kraj.
Wiele dla niego poświęciła.
Jednak to dzięki tym poświęceniom
zapewniła niepodległość swemu królestwu,
gdy resztę Afryki wchłonął imperializm.
Wciąż trzeba opowiadać nasze historie,
gdyż większość czasu to nie my je opowiadaliśmy.
Inni opowiadali je za nas.
Ja, jako kobieta z Angoli,
zapoznałam się z archiwami
i odkryłam tam Nzingę,
która po dziś dzień mnie nie opuściła.
To wzruszające.
To ważne...
w Angoli...
i na całym świecie.
Nzinga nie zniknęła.
Myślę, że była jedną z największych wojowniczek
i liderek, jakie widział świat.
Pod koniec życia
Nzinga osiągnęła wszystko, o co walczyła.
Zapewniła swoim poddanym bezpieczne królestwo.
Królewski ród, dla którego tyle poświęciła, przetrwał,
w osobie jej siostry, Kambu,
oraz trzech kolejnych kobiet-króli, które rządziły Matambą.
Jak to było w większości Afryki,
tak i te terytoria opanowały siły europejskie.
Ndongo również zostało podbite przez Portugalczyków i stało się Angolą.
Jak w większości opowiadań o polowaniu przez polujących,
waleczność Nzingi była umniejszana, a jej historia zapomniana.
W latach 60. XX wieku
nowe pokolenie Angolczyków walczących o niepodległość
z powrotem przyjęło Nzingę w swój poczet.
Stała się ikoną oporu i nadziei, a także rewolucjonistką.
Potężną wojowniczką i afrykańską królową,
której historię należy opowiadać.
SZEŚĆ MILIONÓW ZNIEWOLONYCH LUDZI ZOSTAŁO WYWIEZIONYCH Z SAMEJ ANGOLI
W LATACH 1525-1866.
PO DŁUGIEJ WALCE O WOLNOŚĆ,
PORTUGALSKA OKUPACJA ANGOLI DOBIEGŁA KOŃCA W 1975 ROKU.
Napisy: Cezary Kucharski