Reizen is leven, zeggen ze.
Misschien, als je na een dag op 't vliegveld nog zin in 't leven hebt.
Waar moet je anders twee uur van tevoren aanwezig zijn...
...waarbij je dan nog riskeert twee uur te laat te komen?
Toch hebben m'n reizen van vorig jaar me goed gedaan.
Ze hebben m'n kijk verbreed.
Tot op zekere hoogte.
Nu ga ik iets doen wat elke respectabele reiziger schijnt te moeten doen.
Ik doe Europa.
Goed. Waar zijn we precies?
Ik ga het continent af...
...van het hoogste noorden tot het diepste zuiden.
Ik ga buiten de gebaande paden, op zoek naar verborgen juweeltjes...
Zie je dat?
...en ik geef me over aan mijn toenemende drang naar avontuur.
Kijk eens. Zonder handen.
Ze zijn hier. Is dit de boeg?
Ik ga m'n smaakpapillen de kost geven...
Wauw, wat lekker.
De druiven zijn klaar.
...en proberen te leven als de plaatselijke bewoners.
Welkom in mijn dorp.
Dit is waanzinnig.
Ik heb net je leven gered.
Ik stop eventuele zorgen in m'n koffer...
Daar komen ze.
Je weet nooit hoe een lichaam in paniek reageert.
Dit heb ik sinds m'n jeugd niet meer gedaan.
...en ik ga drie woorden uitspreken die ik nog nooit eerder heb geuit.
Klaar voor vertrek.
Zweden heeft me meer over muggen geleerd dan ik mogelijk achtte...
...en hopelijk leer ik tijdens de volgende etappe meer over mezelf.
Schotland is m'n moederland, of liever, het land van m'n moeder.
M'n moeder is in Schotland geboren en woonde hier tot haar 13e.
Ik ben hier voor het eerst.
SCHOTLAND
Niet alleen mijn familie heeft hechte banden met Schotland.
De Windsors komen hier ook telkens weer terug.
De Britse koninklijke familie.
Van koningin Victoria tot Elizabeth II en nu Eugene I.
Dank je wel.
Beter laat dan nooit, zeggen ze, en daar ben ik op m'n 76e levend bewijs van...
...want ik heb ruim 1500 km afgelegd van Zweden...
...naar 't verre noorden van het VK om in m'n Schotse familiestamboom te duiken.
DE HOOGLANDEN SCHOTLAND
M'n zelfontdekkingsreis begint op de plek waar wijlen koningin Elizabeth...
...haar laatste dagen doorbracht.
De Hooglanden.
Ik snap wel waarom ze zich hier graag terugtrekken.
Erg mooi.
En groot.
De Hooglanden bieden iets van 26.000 vierkante kilometer prachtig...
...maar ook wel ruig landschap.
Goed, waar zijn we precies?
Als ik hier in een tent moet slapen, wordt dit vast de laatste aflevering.
M'n moeder is opgegroeid in Glasgow.
Het leven in Schotland zag er voor mijn moeder ongetwijfeld anders uit...
...dan voor de Windsors.
Ik plan een pelgrimstocht naar Glasgow...
...maar m'n optrekje hier in de Hooglanden oogt...
...en klinkt koninklijk.
Welkom in Schotland. Ik ben Lynne. Eigenaresse van Candacraig House.
- Nou, bedankt. Dit is pas een welkom. - Kom je mee?
Heel graag. Ja.
Candacraig is een luxueus landgoed in de Hooglanden uit de 17e eeuw...
...dus het bestaat iets van 200 jaar langer dan Canada.
Maar nu kan dit hele landhuis met z'n 12 slaapkamers van jou zijn...
...voor slechts 12.000 dollar per nacht.
Wat mooi.
Dit huis is ontworpen door dezelfde architect als Balmoral Castle...
...van de koninklijke familie.
- Hoe dicht zitten we bij Balmoral Castle? - Een halfuur ongeveer.
Wauw, het zijn dus echt je buren.
- Zeker. - Zijn ze hier geweest?
Ja.
De huidige koning en koningin hebben hier gelogeerd.
Als je zelf een kasteel hebt, wil je natuurlijk rondneuzen in de andere.
Hierin?
Maar er komen hier ook anderen.
De eetkamer.
Je weet dat je in Schotland bent.
Veel collega's van je uit Hollywood hebben hier weleens gelogeerd.
- Oké. Zoals? - Steve Martin.
Robin Williams.
Sean Connery.
- Echt? - Je bent hier in goed gezelschap.
Het ligt eenvoudig.
Sean Connery. Hij zat daar ergens.
Tartan, dat we zien in kilts.
Ik heb het nooit op muren, plafonds en lampenkappen gezien.
Het zit overal.
Maar ik ben niet alleen met al dat tartan bezig.
Ik heb afgesproken met Michael, een Schotse expert in Joods voorgeslacht...
- Aangenaam. - Hoe gaat het?
...die de familiegeschiedenis van m'n moeder Rebecca 'Betty' Kudlatz heeft uitgezocht.
Het is een beetje eng.
Je wilt geen informatie ontdekken die je in verlegenheid kan brengen.
'Je overgrootouders waren dieven en moordenaars...
...die er helaas op los plunderden.'
'Echt?
Echt?
We hebben hier een uitgebreide familiestamboom...
...en dit zijn je overgrootouders, Samuel en Nellie.
Ik heb deze foto's nog nooit gezien.
Dit zijn de ouders van Louis, je opa. Ze kwamen uit de kleine stad Nasielsk...
...dat zo'n 50 kilometer ten noordwesten van Warschau ligt.
In 1891 kwam de familie naar Glasgow.
- Hoe heette... - Nasielsk.
Nasielsk.
Heeft je moeder gezegd waarom ze naar Glasgow waren gegaan...
...en daarna naar Canada?
Nou, rond de eeuwwisseling gingen er veel mensen naar Amerika.
Maar waarom ze naar Schotland kwamen weet ik niet. Jij wel?
Rond die tijd vond je niet zomaar...
...boten van het Europese vasteland naar Noord-Amerika.
Dat was heel duur en dit waren heel arme mensen.
De meeste gezinnen deden het in twee etappes...
- Juist. - ...om zo de reis te betalen.
En Glasgow was vast nogal een schok voor ze...
...want ze kwamen in de Gorbals terecht, een heel arme wijk.
Maar ze woonden er 30 jaar.
Dit is een foto van het gezin. Je moeder is een van de jongsten.
- Is zij dat? - Dat kan.
Ja, dat is ze.
Jeetje.
Ik ben best trots dat ik familieleden had die een beter leven voor hun gezin wilden.
Ze hebben daar toen ongelooflijk veel voor moeten doen.
Als m'n moeder in Schotland was gebleven, dan was ik...
Wie weet wie je nu had geïnterviewd.
Dan was ik er niet geweest, want ze heeft m'n vader in Canada leren kennen.
Dit zijn van die momenten die je hele verdere leven bepalen.
Dit prachtige, mij onbekende land heeft duidelijk de jeugd van m'n moeder gevormd.
Nu ik er eindelijk ben, wil ik het helemaal ervaren.
Ik heb een uitnodiging van een plaatselijke bewoner aangenomen...
...voor een naar men zegt onmisbaar nationaal tijdverdrijf.
- Robert. - Hallo. Fijn je te zien.
Het is vast niet zo eng als een elandenjacht in Zweden.
Of toch wel?
- Wat gaan we doen? En waar? - We gaan iets traditioneels doen.
We gaan zalmvissen in de rivier Dee in Royal Deeside.
Zalmvissen.
Waarom is zalmvissen zo populair in Schotland?
Nou, Eugene, we hebben heel mooie rivieren met prachtige zalm.
Die vis zit vol energie.
Als ze klein zijn, zwemmen ze de rivieren af...
...en steken dan de Atlantische Oceaan over...
...om vervolgens weer terug te zwemmen naar de rivier waar hun reis begon.
Hij komt terug om kuit te schieten, niet om gevist te worden.
De terugreis van de zalm klinkt gevaarlijker dan mijn reis...
...maar er komen vissers vanuit de hele wereld op deze vis af.
Er eentje vangen is niet zo makkelijk als je denkt...
...dus heeft Robert er een expert bij gehaald.
- John. Aangenaam - Eugene. Zeker.
- Welkom in Royal Deeside. - Dank je. Heel leuk.
John is een gillie, een Gaelisch woord voor bediende.
Een soort van gids op de Hooglanden.
Hij weet alles van vissen af, maar hij weet niet dat ik er niks van kan.
Maar daar komt hij zo achter.
Ik heb iets moois dat je mag aantrekken.
Je moet nooit een gillie beledigen.
Goed, maak de bretels vast.
Ik ga heel braaf alles doen wat me gezegd wordt.
En heel enthousiast doen. Ik wil hem niet teleurstellen.
Je lijkt wel een Schot.
Ik ga je de inworp Circle C leren.
Rond.
Het tweede deel van de inworp, de zwaai zelf...
...is een vol dienblad optillen.
Het is whisky, mijn whisky. Zorg dat je niets morst.
Als John denkt dat ik dat kan, dan is hij vast al stomdronken.
Juist. Eitje.
Ik denk dat ik het gewoon maar moet proberen.
Ronde beweging.
- Goed zo. - Goed gedaan.
- Perfect. - Ja.
Nog een keer.
Perfect.
- Weer goed. - Prachtig.
- Nou? - Nu alleen de zalm nog.
Mooi.
Misschien moet ik dit gaan doen. Niet meer golfen, maar zalmvissen.
Ik snap dat sommigen zeggen dat niets ze zo ontspant als dit...
...want het is behoorlijk... behoorlijk mooi hier.
- Hoe gaat het daar? - Ik heb niets gevangen.
Wat vind je ervan?
Dit is m'n nieuwe lievelingssport.
Je ziet er heel gelukkig uit.
De koninklijke familie komt hier ook graag vissen.
Deze rivier loopt door hun landgoed.
Ik hoop dat ze meer geluk hebben dan ik...
...want na een uur in het water is er nog niet eens aan gesabbeld.
Eugene, heb je al beet?
Nog niet, maar ik zat er een paar keer dichtbij.
- Wil je ermee ophouden? - Goed. Doen we.
De zalm is veilig, maar je verdriet verdrinken schijnt erbij te horen.
Wil je een borrel?
Ik neem een slok van het sterke spul.
Ik hou niet van whisky.
Dat is te sterk voor mij, maar, de jongens met wie ik viste...
...dat waren allebei fantastische Schotten, weet je wel?
Het soort mannen die dingen zeggen als: 'Vis ze, hoor.' Weet je wel?
Het was een fijne middag.
Hoe kan ik de dag beter afronden dan door een vorige gast na te doen...
...Sir Sean Connery, en een wodka-martini te bestellen?
Ik heb het na één dag al naar m'n zin in Schotland.
Het heeft veel charme.
M'n moeder en die kant van de familie...
Daar denk ik de hele tijd aan.
Ik had nooit gedacht dat ik... dat het me zo zou raken.
Morgen wil ik per se meer ontdekken over m'n familiegeschiedenis hier.
Als die doedelzakken maar niet te vroeg beginnen.
Na majestueus geslapen te hebben...
...geniet ik ervan om de koning van m'n eigen kasteel te zijn.
Dit is echt schitterend, toch?
Maar vandaag laat ik de Hooglanden achter me...
...en ga ik in Glasgow meer over de jeugd van m'n moeder ontdekken.
M'n moeder had het alleen over familieverhalen.
Niet zozeer over haar leven in de Gorbals, dus daar ben ik heel nieuwsgierig naar.
Het is een dikke 150 km naar Glasgow...
...en er schijnt een onmisbare pitstop bij te zitten.
Een van de nog weinige ambachtslui die nog alles met de hand doet.
Ik heb voor de helft het recht om een kilt te dragen...
...omdat m'n familie voor de helft Schots was.
Bij een familiegebeuren trokken ze kilts aan...
...en dan vermaakten ze zich prima. Er werd veel gelachen.
Als zij dat kunnen zonder ondergoed te dragen...
...dan voel ik me zenuwachtig verplicht om die familietraditie te onderzoeken.
- Hoi, Eugene. - Jij bent vast Bill.
Dat klopt.
De kilt draait om het tartan...
...en er zijn ruim 9000 vastgelegde patronen...
...waarvan bijna de helft een familie of clan symboliseert.
Ik weet niet of m'n familie een tartan heeft.
Ik kan me geen tartan in het bijzonder herinneren.
We moeten iets zoeken dat meer met jou persoonlijk te maken heeft.
Nou, ik ben comedyacteur, dus is er een comedytartan?
Nou, hoe komisch moet het worden?
Wat vind je hiervan?
Dit noemen we koosjer tartan, het is Joods.
Nou, dat past dan uitstekend bij me, toch?
Oké. Ik moet speciale maten opnemen.
- Wat bedoel je? - Van je taille, achterste en lengte.
Ik ga van je heupbeen naar het midden van je knie.
Bill heeft meer kilts gemaakt dan ik bagels heb gegeten.
Die had ik laten staan als ik wist dat hij m'n maten zou opnemen.
- Goed. Ik heb wel net geluncht. - Goed.
Goed, eens kijken.
- Zevenennegentig centimeter. - Die maat begrijp ik niet.
- Dat is rond maat 38. - Dat kan niet. Ik heb geen 38.
- Ik heb maat 34. - Het meetlint liegt niet, Eugene.
Ik kan dit wel aan Bill toevertrouwen.
Deze maten vertel ik je maar niet.
Die hou ik voor mezelf.
Ik denk dat dit een heel gedetailleerd en nauwgezet werk is.
Ziezo.
- Oké. Wat de maat ook is. - Enorm.
Bedankt.
Ik heb één keer een knoop aan een hemd genaaid en was daarna uitgeput.
Mag ik je een drankje aanbieden?
Ik drink eigenlijk geen whisky.
- Allemachtig. Dat is genoeg. - Echt?
Nou, op jou, Bill.
- En op jou, Eugene. - Op jou en je ambacht.
Op je gezondheid.
Twee whisky's in 24 uur, maar ik blijf er voorzichtig mee.
Als ik niet begin, krijg jij geen kilt.
Maar een kilt dragen blijft voor mij altijd alleen klederdracht...
...tenzij ik m'n Schotse afkomst dieper kan begrijpen.
Het is wel duidelijk dat ik niet van reizen houd, want nu pas...
...honderd jaar nadat m'n moeder hier is weggegaan, ga ik naar Glasgow...
...de stad waar zij is geboren.
Een groter contrast met de Hooglanden is niet mogelijk.
Het ziet er echt uit als 'n arbeidersstad.
Maar ik ben wel blij dat ik er ben.
Toen m'n overgrootouders hier uit Polen aankwamen...
...kwamen ze met duizenden andere arbeidsmigranten...
...in de Gorbals terecht, een wijk aan de zuidoever van de rivier de Clyde.
Dit is de Gorbals.
Hier is het. Wat een vreemd gevoel.
Die heb ik vaak gehad in m'n leven, maar dit is een goed vreemd gevoel.
Het gebouw waar m'n moeder tot haar 13e woonde, is afgebroken...
...toen de Gorbals gemoderniseerd werd.
Maar genealogie-expert Michael laat me een tijdcapsule zien die nog wel bestaat.
Dit staat stil in de tijd.
Zo zag een huurhuis in Glasgow er begin 20e eeuw echt uit.
Dit is de beste manier om je de wereld van toen te laten zien.
- Ben je er klaar voor? - Laten we gaan.
Er woonden 60.000 mensen in een wijk...
...die half zo groot was als Coney Island, en de levensomstandigheden in de Gorbals...
...waren zo'n beetje de ergste in Europa.
We zijn er.
Dit was de belangrijkste ruimte van de flat.
De keuken. Hier gebeurde alles.
Die had veel functies.
Ze kookten hier.
En ze aten hier. Je hebt vast iets gezien daar in de hoek.
Bed.
Een bedstee. Want hier sliepen ook mensen.
Ze moesten gewoon de keuken ook als slaapkamer gebruiken.
Als ze een groot gezin hadden.
Onder het bed staat een teil, waarin ze kinderen wasten.
O, jeetje.
Je moeder kreeg waarschijnlijk een bad per week.
Wie bofte, mocht er als eerste in.
Had je pech, dan was je het laatste kind in hetzelfde water.
Dit is de census van 1921.
Je overgrootouders waren overleden, maar je grootouders Louie en Flora staan erin...
...met acht kinderen en de kostganger in evenveel kamers...
...maar niet zo mooi als deze.
Niet zo mooi.
In het begin moesten de toiletten gedeeld worden.
Ze deelden het toilet met iets van 25, 30 anderen.
- Buiten? - Ja. Misschien met een deur. Of ook niet.
Daar heeft ze nooit iets over gezegd.
Ik wou dat ik gevraagd had...
...hoe die 11 mensen dat nou eigenlijk deden, weet je wel?
Over dat soort dingen had ze het nooit.
Nou, dit is de slaapkamer.
Het matras is van paardenhaar en het beddengoed is van stro.
Het bed lag niet zo lekker, maar het was wel warm.
Ze was heel geestig en ze lachte graag.
En, ze hield gewoon...
...ze hield van het leven en was altijd positief ingesteld.
Elf mensen in een flatje met twee slaapkamers?
Maar ze klaagde nooit.
Ik kan niet dichter bij het huis komen waar m'n moeder opgroeide...
...maar Michael laat me een plek zien waar ik in haar voetstappen kan lopen.
- Wanneer was de laatste keer? - Lang geleden.
De synagoge van Garnethill.
Hoe zien ze eruit in Canada?
Ik heb nog nooit zo'n oude synagoge gezien.
Ja. Deze is gebouwd in 1879.
De eerste daartoe gebouwde synagoge in Schotland...
...en de Gorbals ligt zo'n twee km verderop.
Ik neem aan dat het mogelijk is dat de familie van m'n moeder...
...hier op speciale gelegenheden was.
Zoals een bruiloft of een bar mitswa of zoiets.
Ze was iets van zeven, acht, negen, tien.
Ik kan me haar niet voorstellen als een klein meisje.
Nu ben ik hier honderd jaar later en het doet me wel wat.
- Denk je vaak aan haar? - Elke dag. Ja. M'n moeder en m'n vader.
Er is altijd wel een moment dat ik...
...aan ze denk.
Ik ben het m'n moeder verplicht om te kijken waar het allemaal begon.
Ik heb me nooit echt verbonden gevoeld met de afkomst van de familie.
Ik hoorde alleen de verhalen.
Dus ik ben blij dat ik gekomen ben. Dat ik hier ben.
En, blij dat ik me er nu meer mee verbonden voel.
Ik word wakker op m'n laatste dag in Schotland...
...en wat ik nu weet over de jeugd van m'n moeder in Glasgow...
...zal me heel lang bijblijven.
Maar ik wil nog ergens heen om m'n familiegeschiedenis af te ronden.
Ik heb de laatste rustplaats van twee vreselijk dappere mensen ontdekt.
M'n overgrootouders Samuel en Nellie.
'In liefdevolle herinnering aan onze lieve moeder, Nellie Kudlatz.
Overleden in januari 1921.'
En m'n overgrootvader.
Niet te geloven.
Patriarch, niet?
Dichter bij m'n familiestamboom kan ik niet komen.
Ik kom tot aan de wortels van de boom.
Ze zochten een beter leven.
Ze hebben veel gedaan met wat ze hadden.
De tijd in Schotland heeft me dichter bij m'n clan gebracht...
...en 't voelt verrassend genoeg net alsof ik thuis ben.
Dit doet me echt denken aan Northern Ontario.
Nu hebben we een volledige regenboog die opeens achter me verschijnt.
Mooi, hè?
Als ik nu aan Schotland denk, denk ik aan alles wat ik gezien heb...
...van Candacraig, dat gewoon een prachtige plek is...
...tot de Gorbals, weet je?
En ik ben blij dat ik nu een zekere verbondenheid voel...
...door m'n komst.
Om m'n pas ontdekte afkomst eer aan te doen...
...ben ik uitgenodigd op een ouderwets Schots dansfeest.
Maar als ik het glas wil heffen als een echte Schot...
...moet ik eerst iets waar de familie van hield, lekker gaan vinden.
M'n grootvader...
...dronk elke vrijdag, een klein glaasje whisky.
Ik heb nooit whisky gedronken, maar ik bewonder hen die dat wel doen.
Er is iets heel cools aan een whisky met ijs...
...maar ik heb het nooit door m'n keel gekregen.
Dus ter ere van m'n grootvader en om wat cooler te lijken...
...heb ik afgesproken met whisky-expert Gary.
Aangenaam.
- Welkom bij distilleerderij Loch Lomond. - Fijn.
- Dus hier gebeurt het allemaal? - Ja, zeker. De magie van de whisky.
Mijn god, wat een vaten.
We hebben bijna een half miljoen vaten.
Scotch-whisky kan alleen in Schotland gemaakt worden...
...maar de meeste vaten komen uit de VS waar er bourbon in bewaard werd.
Waarom zijn de vaten nou zo belangrijk...
...voor de productie van de whisky?
Het voegt meer smaak toe en geeft het ook meer kleur.
De alcohol is eerst kleurloos, maar eenmaal in het vat...
...krijgt hij die mooie gouden karamelachtige amberkleur.
Die krijgt hij van het vat.
Welkom in het magazijn. Hier kunnen we 8000 vaten opslaan.
Voor we de scotch proberen, heb ik ook een monster van de nog kleurloze alcohol.
Dit komt zo uit de distilleerketel.
Het is kleurloos. Alle kleur komt van de vaten.
Laat het even zwenken. Hou hem onder je neus.
- Dat ruikt... - Sorry.
Ik had even moeten zeggen dat dit 63 % alcohol bevat...
Dat verklaart veel.
M'n neus is meteen helemaal open. Dat was nou geen gezonde ervaring.
Je krijgt die volledige 63,5 % binnen.
Nou...
Ik ben zo bij je, Gary.
Mama.
Dat heeft een paar lagen uit m'n slokdarm gebrand.
Dat viel tegen.
Zullen we de whisky's proberen?
Maar er vindt blijkbaar een chemische reactie plaats...
...als die kerosine eenmaal in een oud vat ligt.
Dit is 18 jaar oud. Zo lang ligt het al in een bourbonvat.
Je ziet meteen dat het een andere kleur heeft, door het hout.
- Hopelijk smaakt het ook fruitiger. - Het ruikt lekkerder.
- Het is zachter. - Juist.
Proef maar.
Kilt omhoog, zoals ze dat zeggen.
Heerlijk.
- Dit is echt verrukkelijk. - Ja. Super.
- Ik merk tonen van gestoofde appel op. - Ik merk op dat ik al bijna dronken ben.
Dat was lekkerder dan verwacht.
Ik was echt verbaasd.
Proef je smaken?
Nee.
Na terugkeer in m'n kasteel is het tijd om m'n afscheid te vieren.
Ik ben eindelijk klaar om met trots m'n koosjere kilt te dragen.
Zit hij lekker?
Ja, hij zit heel fijn. M'n persoonlijke tartan.
Vanavond staat het beste van Schotland op het menu.
Lekkere whisky...
- Proost. - Op ons.
...die ik nu echt op prijs kan stellen.
Haggis, het Schotse nationale gerecht...
Best lekker.
...is toch iets waar ik heel eventjes aan moet wennen.
En een Schotse dans.
Ik ben opgegroeid zonder me Schots te voelen...
...maar de laatste paar dagen is dat toch veranderd...
...en voel ik de band met m'n moeders kant van de familie.
Dat is een prettige verrassing.
M'n moeder en haar familie maakten graag plezier.
Iedereen die ik heb ontmoet, heeft diezelfde vrolijke goedwillendheid.
Ik hoopte avonturen mee te maken op m'n reis door Europa...
...maar ik verwachtte niet dat ik m'n eigen leven er anders door zou zien.
Ik kwam naar Schotland als 'n vreemdeling...
...maar nu ik wegga, weet ik dat dit land deel van me uitmaakt.
M'n moeder zou vast trots zijn.
Goed gedaan, Eugene.
Goed.
Dat is pas een work-out.
Gelukkig heb ik airconditioning.
De volgende keer...
M'n reis door Europa brengt me naar het meest bezochte land ter wereld.
Kus op z'n Frans. Je bent in Frankrijk.
Volle kracht vooruit, chauffeur.
Je bent in Frankrijk als je auto voor twee boeren en 'n zak aardappelen ontworpen is.
Ik lijk wel een Backstreet Boy.
Dat lijkt me geen goed idee.
Ze mogen me niet.
Ik wil elke dag joie de vivre voelen.
Leuk.
- Zie je dat? - Ja.
Links.
Hij is te laat. Ik wacht gewoonlijk niet op mannen.
Vertaling: Marc de Jongh