Reizen is leven, zeggen ze.
Misschien, als je na een dag op 't vliegveld nog zin in 't leven hebt.
Waar moet je anders twee uur van tevoren aanwezig zijn…
…waarbij je dan nog twee uur te laat kunt komen?
Toch hebben m'n reizen van vorig jaar me goed gedaan.
Ze hebben m'n kijk verbreed.
Tot op zekere hoogte.
Nu ga ik iets doen wat elke respectabele reiziger schijnt te moeten doen.
Ik doe Europa.
Goed. Waar zijn we precies?
Ik ga het continent af…
…van het hoogste noorden tot het diepste zuiden.
Ik ga buiten de gebaande paden, op zoek naar verborgen juweeltjes…
Zie je dat?
…en ik geef me over aan mijn toenemende drang naar avontuur.
Kijk eens. Zonder handen.
Ze zijn hier. Is dit de boeg?
Ik ga m'n smaakpapillen de kost geven…
Wauw, wat lekker.
De druiven zijn klaar.
…en proberen te leven als de plaatselijke bewoners.
Welkom in mijn dorp.
Dit is waanzinnig.
Ik heb net je leven gered.
Ik stop eventuele zorgen in m'n koffer…
Daar komen ze.
Je weet nooit hoe een lichaam in paniek reageert.
Dit heb ik sinds m'n jeugd niet meer gedaan.
…en ik ga drie woorden uitspreken die ik nog nooit eerder heb geuit.
Klaar voor vertrek.
Elke reis moet ergens beginnen.
Die is van mij.
De mijne begint hier, in het noordelijkste puntje van Zweden…
…waaronder het hele Europese continent zich uitstrekt voor me.
Dat is een verontrustend idee voor iemand die niet al te bereisd is.
Voor de eerste etappe van m'n epische Europese avontuur…
…heb ik bijna 10.000 km over zeven tijdzones gevlogen…
…van Toronto naar het kleine stadje Gammelstad in Zweden…
…dat zo noordelijk ligt, dat de poolcirkel nog geen 50 km verderop ligt.
Ik heb gehoord dat de zon hier in het hoge noorden niet ondergaat.
Hoe kun je zo leven?
Gewoonlijk houdt een rotdag 's avonds op.
Ik ben een gewoontedier. Ik heb graag de nacht na de dag…
…maar de Zweden kijken daar misschien anders tegenaan.
ZWEDEN
Hier in Zweden vieren ze de langste dag met het grootste festival op hun kalender.
Midzomer.
Maar voordat ik kan meedoen aan het gefeest…
…brengt plaatselijke gids Robert me in z'n taxi naar m'n hotel.
Doe je dat zo?
En ik geef hem graag 'n flinke fooi als we met droge voeten aankomen.
Toe maar.
- Wat een enorme rivier hier, Robert. - Het is onze op één na langste rivier.
Hij is 580 km lang. Hij is heel groot.
In de 16e eeuw, toen Zweden begon te moderniseren…
…gebruikten we de rivieren voor de houtkap.
- Is dat een grote industrie hier? - Ja, door alle bomen.
Zeg dat wel.
Ze hebben er iets van 87 miljard.
Dat is meer dan een derde van alle bomen in de VS…
…in een land dat ongeveer zo groot als Californië is.
Helaas brengen die enorme bossen ook…
- Muggen. - Muggen?
We hebben meer dan 47 verschillende soorten muggen.
Zevenenveertig verschillende soorten muggen?
- Wat doen de mensen hier vooral? - We zijn graag buiten.
's Zomers gaan we de rivieren op, om te kajakken, varen en vissen.
's Winters gaan we ijsvissen en sneeuwscooteren.
Het leven is extreem hier.
Zoals veel stadsmensen denk ik bij extreem aan 'geen wifi'.
Dus een rivier als hoofdweg vind ik op z'n zachtst gezegd verontrustend.
We zijn bijna bij je hotel. Het Arctic Bath.
Een hotel dat zo heet, is niet geschikt voor bang uitgevallen mensen.
Het lijkt op 'n opstopping van stambomen en er worden mensen ontvangen…
…die de meer verfijnde kant van de wildernis willen ervaren…
…voor nog geen 1000 dollar per nacht.
Jessica laat me de omgeving zien.
Haar familie woont al generatieslang in dit unieke stuk van wereld.
Nou, dit is het.
Ik vind dit…
…een van de vreemdste structuren die ik ooit heb gezien.
Een drijvend cirkelvormig hotel met 'n restaurant, jacuzzi's en 'n sauna.
En middenin een koudwaterbad in de rivier de Lule zelf.
Zie je dat net eromheen?
Zo kunnen de snoeken er niet in, die bijten anders in je tenen.
Echt?
Nou, hier zit jij. Kom binnen.
- Dit is je kamer. - Groot raam.
Zodat je de hele nacht zon hebt.
Hoe kunnen we de zon buitenhouden? Ik bedoel, is het…
Je hebt rolgordijnen, maar waarom zou je ze gebruiken?
Nou, om te slapen of zo?
Als je hier bent om de Noord-Zweedse manier van leven te ervaren…
- …moet je de gordijnen openlaten. - Openlaten?
Ik heb meer duisternis nodig, maar…
M'n moeder en ik gaan ons traditionele brood bakken.
Als je wilt, kun je brood halen om mee te nemen naar de feestviering.
- Dan stel ik je m'n moeder voor. - Oké. Bedankt, Jessica. Fijn.
Brood bakken is een van de dingen die ze doen voor midzomer.
Elk jaar ontvangt dit kleine stadje duizenden feestvierders.
Ik moet van Jessica Eva ontmoeten op het stadsplein.
Ken je dat, als je ergens niet echt op gekleed bent?
- Hoi, Eugene. Ik ben Eva. - Hoi. Eva.
- Dit is mijn man. Hij heet Goran. - Göran? Aangenaam.
Kom met ons mee. We zijn ons aan het voorbereiden voor midzomer.
Juist. Dus nu zijn jullie alleen maar aan het oefenen?
Precies. We oefenen. Midzomer is bijna als onze Nationale dag.
Iedereen viert die dag.
We gaan dansen om de meiboom.
Wat heeft de meiboom met midzomer te maken?
Het leven begint in de zomer en sommige mensen zeggen…
…dat het een fallussymbool is dat je rechtop zet.
Waar ik vandaan kom, heb je meestal al flink wat op…
…voordat je zulke taal uitslaat.
Dus het is mooi en het is ook een fallussymbool.
Precies.
- Juist. En dan zet je hem rechtop. - Zoals je ziet heb je 'n paal en een lat.
Op het eind van de lat komen ook twee cirkels te hangen.
- Je kunt wel raden wat die uitbeelden. - Daar kunnen we ons iets bij voorstellen.
Je kunt ons helpen de meiboom te versieren.
Dat doe ik zeker.
Wat is dit mooi. Stap je hier gewoon overheen?
Stap ik er gewoon overheen?
Dit duurt vijf, tien minuten.
Zal ik je hand pakken?
- Fijn. - Bedankt.
- Onderop. - Onderaan?
- Ik leg ze onderaan. - Hou maar vast.
- Ik heb lint. - Goed zo.
- Zorg wel dat… - Zijn je handen in orde?
Nog wel.
Kijk. Zie je wel?
De bloemen komen rond midzomer uit.
De zon schenkt leven aan bloemen en mensen.
- Er gebeurt dus veel op midzomer. - Zeker weten.
Zo rond 22 maart was de meest voorkomende verjaardag in Zweden.
- Echt? - Ja. Negen maanden na midzomer.
Nu snap ik waarom ze het zo leuk vinden. Het wordt me helemaal duidelijk.
De bloemen zitten aan de paal als een dressing over de salade, zeg maar.
Maar de salade zelf zegt: 'Hupsakee, ertegenaan.'
Dit is een van de mooiste fallussymbolen die ik ooit heb gezien.
Van al dat gepraat over salades en dressings krijg ik honger.
Ik ga naar de bakkerij, waar Jessica en haar moeder Jane zijn.
Ik mag niet met lege handen naar het festival…
…en dus gaan we brood bakken.
Goed. Welkom bij het bakken van de mjukkaka.
- Goed. Hoe heet het? 'Haka'? - Mjukkaka.
- Dat betekent zoveel als zacht brood.
Jane, jij doet dit al heel lang.
- Dit is niet je eerste brood. - Ik maakte er 180…
Per dag.
- Dat is pas een maaltijd. - Alleen wij maken dit brood…
…en ze is daar heel pietje-precies in.
- Ja. - Hier, strooi hier maar wat bloem.
- Oké. - Een beetje.
Nu krijg je dit deeg en deze deegroller.
Doe het met zachte handen.
Lichte.
Lichte handen.
Nou, die heb ik wel. Zie je wel?
Jane, helpt je man je met het brood bakken?
Dat mag hij niet omdat hij het niet kan.
Ze krijgen van die golven en dan kunnen we ze niet verkopen.
M'n verloofde mag hier ook niet komen. Hij gebruikt veel te veel bloem.
Ze kunnen eten koken, maar niet bakken.
Straks word ik vast ook uit de keuken verbannen.
- Hoelang ben je al getrouwd? - Is dat… Ik ben 46 jaar getrouwd.
- Niet slecht. - Nee. Niet slecht.
- Heb je nog tips? - Nou…
- Hierboven, niet daar. Alleen hier. - Boven…
Dat is er een.
Nou, luisteren. Luisteren is goed.
Ja. Is dat een goeie?
- Je moet naar me luisteren. - Dat haalt zij eruit. Oké. Ja?
- Nou? - De vorm moet rond zijn.
- Jessica. - Eugene.
Meer hier, minder daar.
Ik weet niet of het iets Zweeds is of zo…
…maar deze vrouwen zijn heel sterk, weet je wel?
Die flik je niets. Ze doen het op hun manier, dan zit het goed.
Als je 't niet kunt, ga je maar.
Zevenenveertig soorten muggen hier in Zweden.
- De oven in. - Goed.
- Een, twee, drie. - O, nee.
- Fout. - Wacht.
Dat wordt lelijk, maar doe toch maar.
Jessica is toch zo bemoedigend.
Goed, het wint geen schoonheidsprijs, maar het geheim zit in de smaak.
Lekker?
Er bestaat een volksverhaal over brood, namelijk dat vrouwen in de 18e eeuw…
…met een brood onder hun armen sliepen om er meer feromonen in te stoppen.
En dan moesten ze het aan hun aanstaande bruidegom geven.
Als die het at, wisten ze dat hij de ware was.
Wat een afschuwelijk verhaal.
Als je het niet ziet, is het lekker.
Ga nooit op de buitenkant af.
Je kunt je hier in het noorden ook ergens anders in vergissen. Bedtijd.
Ik vind dit echt de definitie van sadisme.
Hoe kunnen we een gast martelen die de hele nacht wil doorslapen?
Met zulke rolgordijnen die eigenlijk het licht niet tegenhouden.
Je zou denken dat een systeem om goed en snel 't licht tegen te houden…
…iets voor de Zweden zou zijn.
Nu verwacht je misschien prachtige beelden…
…van de ondergaande zon, maar dat doet hij de komende zes weken niet.
Zelfs om middernacht vindt Moeder Natuur het lichtknopje niet.
Als je ergens woont waar het maandenlang donker is…
…moet je alle zonlicht volledig benutten.
Het verbaast je misschien dat, ondanks dat het niet nacht werd…
…ik heerlijk uitgerust en verfrist ben.
Ik heb het oogmasker ontdekt.
Die lagen klaar. Ik heb er nooit een nodig gehad.
Ik deed het op en heb geslapen als een roos.
Dus dat is fijn. Ik heb hier, eigenlijk 'n heel mooi uitzicht.
Tijdens het midzomerweekend trekt heel Zweden de natuur in.
Daarom ga ik vandaag de wildernis in, net als de plaatselijke bewoners.
Dat doe je hier iets anders dan ik had verwacht.
Ik ga naar een elandenlokker.
Dat heeft Jessica heel lief voor me geregeld.
Ik sta echt overal voor open, ik kan niet genoeg nieuwe ontdekkingen doen.
Vooruit maar.
Ik heb in Canada nooit een eland gezien, wat best vreemd is…
…omdat een volgroeid mannetje langer dan twee meter kan worden…
…en 500 kilo kan wegen.
Maar ze zijn schuw, net als ik.
Je moet weten hoe je ze lokt.
Je moet met elanden kunnen praten.
Hij heeft z'n eigen blokhut in de bossen.
Het is vast een Grizzly Adams-achtige man.
Hij komt me vast niet in pak begroeten.
- Ik heet Mikael. - Eugene.
- Aangenaam. - Insgelijks.
Hier, zet maar op, er zitten hier heel veel muggen.
- Dat heb ik gehoord. - Anders eten ze je op.
Hiermee kom ik vast niet in de modebladen te staan…
…maar het verlost me wel van de muggen.
Laten we gaan wandelen. Vind je dat leuk?
- Dan… - Even snel dan.
- Goed? - Ja. Dan laat ik je m'n woonkamer zien.
De elanden worden vooral gelokt in het paarseizoen.
Het mannetje hoort je en denkt: daar staat een knappe meid.
Maar dan ziet hij een klein dik mannetje uit het noorden.
Klein dik mannetje uit het noorden? Als hij mij maar niet bedoelt.
Een eland kan een snelheid van 55 km per uur halen.
Die kun je beter niet foppen.
Als er een komt, verroer je dan niet.
Ik sta wel achter je. Zo. Is dat geen goed idee?
Doe maar wat je wilt.
Ben je blij?
Nu gaan we de elanden lokken.
- Je lijkt wel ziek. - Lach me niet uit. Ik ben serieus bezig.
Het is even wennen, want je klinkt alsof je medicijnen nodig hebt.
Wil je het proberen?
Doe dit niet in Toronto.
In Toronto? In Zweden lijkt het me al een krankzinnig idee.
- Die werkt wel. - Is die goed?
Ik zie niets.
Hoelang duurt het gewoonlijk voor je…
Iets van drie, vier uur, omdat ze heel veel moeten lopen.
En als je uit gaat dineren?
- Vergeet dat diner maar. - O, juist.
Zie je al iets?
- Ergens? - Niets.
Dat feest ging niet door.
Jammer, maar Mikael wil wel laten zien waarom de Zweden zo dol zijn op de natuur.
In Zweden kan het gebeuren dat je constant rondrent…
…en soms een beetje te snel en dan laat je je geest achter.
Dus soms moet je even stoppen. En op je geest wachten.
- Juist. - Sommigen zeggen:
'O, het is zo ångestdämpande om je lekker in de bossen te ontspannen en…'
Ångestdämpande wil zeggen dat je in de bossen bent en je ontspant?
Eerlijk gezegd valt die hele muggensituatie me momenteel zwaar.
Dus ben ik niet zo ontspannen als jij bijvoorbeeld.
- Nou, Mikael, bedankt hiervoor. - Ik vond het heel leuk.
Hoe vaak lukt het om een eland echt te lokken?
In het paarseizoen echt vaak.
Hij heeft meer geluk dan ik.
Nou ja, misschien zie ik er een in Canada.
M'n ångestdämpande bleek al even lastig te vinden als de elanden.
Maar m'n dag in de natuur is nog niet voorbij.
Misschien kan ik het vinden als Robert me helpt…
…die me via een mooie riviertocht naar een midzomeravondbarbecue brengt.
Nou, kajakken.
Ik dacht dat we met de boot zouden gaan, zoals toen ik aankwam. Maar dat is…
Nou, soms pakken we de boot en soms de kajak.
Bof ik even.
Zwemvest? Hierzo.
Ik wil zeker weten dat ik straks nog adem.
Ja. Goed idee.
Raak nooit in paniek.
- Nooit. - Nooit in paniek raken.
Je weet nooit hoe een lichaam in paniek reageert.
- Geen paniek. - Nee, geen paniek.
- Wat er ook gebeurt. - M'n levensmotto.
Peddel in het water. Uitstekend. Heel goed.
Dit heb ik al eerder meegemaakt, maar nu heb ik in ieder geval een peddel.
Het fijne van het water opgaan, zoals nu…
Geen muggen.
Geen muggen?
Wat fijn.
- Hoe voelt het? - Best goed. Heel soepel.
Ja? Dat is mooi.
Ik ben hiervoor in de wieg gelegd.
Dit is eigenlijk best prettig.
Ik voel me nu het meest ontspannen, sinds m'n aankomst.
Daar is een woord voor, toch?
'Ångestastrapende.'
- Hoe spel je dat? - Zoveel tijd hebben we niet.
Ångestdämpande.
Ja. Ångestdämpande.
Wat zoveel betekent als een intens gevoel van rust en ontspanning…
…en een algemene afwezigheid van spanning en stress?
Laat je drijven, wat we ook doen als we kajakken.
Laat je drijven.
Je laten drijven is interessant…
…maar ik begin nu eerlijk gezegd honger te krijgen.
En in Zweden zeggen ze dat als de sneeuw smelt, de grills tevoorschijn komen.
Maar dat zeggen ze in het Zweeds. Ik zeg het maar even.
Hallo, allemaal.
De pelgrims zijn er.
Mikael.
- Hallo. Hoe gaat het? - Mikael is er al…
…wat betekent dat hij sneller kan rennen…
…dan een eland die 55 km per uur rent, of dat hij met de auto is.
- Hoi. - Dit is m'n zoon, Emil.
Emil? Aangenaam.
M'n vrouw, Anna.
- Anna. Het is me een genoegen. - Aangenaam.
Is hij thuis ook zo?
Sleurt hij je soms gewoon mee de natuur in?
Als je niet meekomt?
We trekken de bossen in, of je wilt of niet.
'Stampenande'… 'Ångestdämpande'… Wat?
Ångestdämpande.
Dat legde hij uit in de bossen…
…maar ik was te veel met de muggen bezig om het te snappen, weet je wel?
Ångestdämpande.
Het idee dat je iets kunt gebruiken om van je stress en spanning af te komen.
Dat is hier in Zweden de natuur…
…dat kreeg ik in de gaten toen ik op de rivier in de kajak zat.
Schattige kinderen.
- Dank je. - Wat ben je al groot. Wat groot.
- O, jee. - Hij lacht.
- Hij kan de rivier al op. - Ik kan hem wel wat tips geven.
Nu ik m'n ångestdämpande een beetje gevonden heb…
…ben ik klaar voor wat we morgen gaan doen.
Het midzomerfestival.
Het is tijd voor een Zweedse viering van de zon…
…en iedereen is er klaar voor, behalve de zon…
…die zich waarschijnlijk niet laat zien op z'n eigen feest.
Deze stortbui geeft een nieuwe betekenis aan 'je laten drijven'.
Het idee dat je feestviert om de zon terwijl je hem niet ziet, is iets waar…
…boeken over geschreven kunnen worden.
Maar zij gaan er helemaal in op en het wordt vast leuk.
- Hoi. - Jessica.
Welkom bij midzomer.
- Nou, bedankt hoor. - Een paraplu leek me wel handig.
Ja, het lijkt erop dat de zon zich vandaag niet laat zien.
Nee. Typisch midzomer.
Zonder een beetje regen is het niet echt midzomer.
- En je wilt de echte ervaring. - Ik wil een zo echt mogelijke ervaring…
…van midzomer.
Het hoogtepunt is het rechtop zetten van de meiboom…
…gevolgd door dansen en drinken…
…en, nou, waar dansen en drinken zoal toe leiden.
Maar eerst wil Jessica dat ik een nogal andere Zweedse traditie omarm.
We kunnen beginnen met een Zweedse fika, als je wilt?
Zweedse fika.
Dat is gewoonlijk gebak met koffie…
…waarbij je je even ontspant, gaat zitten en babbelt met een vriend.
- Dat klinkt leuk. - Fika is geweldig.
Sommige dingen die ze maken zijn een feest voor de smaakpapillen.
- Lekker? - Heerlijk.
Maar dit is er ook.
Ze houden van gepekelde haring, een sterk ruikende gefermenteerde vis…
…die gewoonlijk deel uitmaakt van een buffet of smörgåsbord…
Hoi. Mag ik de haring proeven?
…en Jessica wil heel graag dat ik het probeer.
Haal je de huid eraf?
Goh, dat is… Spannend.
Je kunt de graten opeten, maar dat is niet…
Nee. De graten niet.
Nou?
Heel lekker.
Echt?
- Lieg je? - Nee.
Lieg je?
En na de haring heeft Jessica iets om de smaak weg te spoelen.
We zijn er.
We houden met Eva en Göran een traditionele toost…
…voordat de meiboom opgezet wordt.
Nou, mijn mjukkaka. Ik heb daar iets heel lekkers van gemaakt.
- Hij is heerlijk. Heel lekker. - Ja?
- Heerlijk. - Lekker.
- Zo moeilijk is het niet. Brood bakken. - Je bent er goed in.
Toch?
We hebben een schnaps, maar we moeten eerst zingen voor we mogen drinken.
Heb je geoefend?
- Prachtig. - Nou.
- Lekker. - Ja, lekker.
- Het is midzomer. Het moet gewoon. - Want het is leuk, toch?
Een traditie die al honderden jaren bestaat…
…wordt deel van wie je bent.
Ik ben Zweedse en m'n ouders deden dit ook…
…m'n grootouders, hun ouders en hun grootouders ook weer.
Het is een vrolijke tijd in het jaar en je wordt erin opgenomen.
Het is wel ironisch dat je feestviert om de zon terwijl je drijfnat bent.
Singin' in the Rain is hier niets bij.
Bijna overal in Zweden tillen mannen de meiboom op.
Maar in het noorden van Zweden doen onze sterke onafhankelijke vrouwen het zelf.
- Zoals je moeder. - Ja, die is heel sterk en onafhankelijk.
En daar staat hij.
Zullen we omhoog klimmen en daar gaan zitten?
Ze dansen rond.
O, mijn god.
Dit is de kikkerdans.
Dat is het geluid dat ze maken.
Niets belichaamt de Zweedse midzomer natuurlijk meer…
…dan dansen als een kikker.
Dit was een Frans marcheerdeuntje…
…maar de Zweden maakten er een populair volksliedje van.
Het is zo leuk dat ze er zo van genieten…
…in dit weer.
- Zoiets heb ik nog nooit eerder gezien. - Alleen in Zweden.
Het weer doet er niet toe. Regen of zonneschijn, maakt niet uit.
Wij vieren het gewoon.
Ik vermaak me prima.
- Echt? Dat dacht ik wel. - Ik heb dit…
…sinds m'n jeugd niet meer gedaan.
Als m'n kleinzoon, James, weet je, en m'n dochter…
…en m'n zoon en vrouw erbij waren, dan had ik om die boom gedanst.
Nu ik dit zie in dit weer…
…ben ik helemaal verknocht aan deze mensen.
Het is best een grappig concept dat een meiboom een fallussymbool is.
Het is gek dat de hele familie dat viert, maar het gaat verder dan dat.
Het gaat om de vruchtbaarheid die de aarde ingaat…
…de vruchtbaarheid van de aarde die de bloemen doet bloeien…
…die op de meiboom zitten en die voor het eten zorgt.
Daar gaat deze nationale feestdag om.
Dit bedoelen de Zweden met 'je laten drijven'.
Je moet het waarderen als de dingen gewoon hun gang gaan.
Kom de winter door, want je weet dat de zon terugkomt…
…en het geeft je een inkijk in de ziel van de Zweden, denk ik.
Zo belangrijk is het.
Leren om je te laten drijven…
…is het belangrijkste dat ik heb geleerd van mijn verblijf in Zweden.
Ik hoop dat ik er veel aan heb bij de rest van m'n Europese odyssee.
Volgende keer.
M'n moeder is Schotse en heeft er tot haar 13e gewoond.
Wat een work-out.
Je familie kwam hier bijeen met anderen.
Ik heb zoiets nooit eerder gevoeld.
Daar zijn ze.
Dichter bij m'n familiestamboom kan ik niet komen.
Proost. Slàinte mhath.
Mama.
Vertaling: Marc de Jongh