NETFLIX BELGESEL DİZİSİ
Çocukken buralarda oynardım.
Pasifik Okyanusu, dünyanın en büyük ve en derin denizi.
İnsana bir huşu, şaşkınlık,
hatta bazen korku hissi veriyor.
Okyanuslarımız yaşamamız için soluduğumuz hava kadar önemli.
Bir süredir dünya genelinde bu suların yaklaşık yüzde sekizi
koruma altında.
Monterey Körfezi Ulusal Deniz Koruma Alanı buna bir örnek.
Kaliforniya kıyılarının dörtte biri boyunca uzanıyor.
Kuzeyde San Francisco'dan
güneyde Big Sur'a kadar.
Bu eşsiz koruma alanında
Pasifik Okyanusu'nun 6.000 mil kareden fazlası korunmakta.
Burası ziyaretçilerin uğrak yeri:
Göç eden hayvanlardan,
onları görmeye gelen turistlere kadar.
Monterey'in zengin suları
tüm zamanların en büyük hayvanı için bile fazlaca cezbedici.
Devasa mavi balina.
Tüm bu doğal harikalar Kaliforniya'nın hemen iki adım ötesinde.
Peki koruma alanları ve milyonlarca insan bir arada var olabilir mi?
Bizimle birlikte doğanın da varlığını sürdürdüğü
böyle vahşi yaşam alanları için bir gelecek olabilir mi?
MONTEREY KÖRFEZİ ULUSAL DENİZ KORUMA ALANI ABD
Monterey Körfezi her sezon kendi dramatik hikâyesini yazar.
En zor zamanlar kış aylarıdır.
Koruma alanının kuzey ucuna doğru
Point Año Nuevo'da aralık ayı.
Kaliforniya'nın en karizmatik konuğu için
bu uzak kum tepeleri koruma altında.
Kuzey deniz filleri.
İsimlerini uzun hortumlarından alıyorlar.
Erkekler bunları dişileri etkilemekte kullanıyor.
Ama yılın bu zamanı
dişilerin aklı başka bir şeyle meşgul.
Her anne genelde tek bir yavru dünyaya getirir.
Bu sadece dört haftalık
ve şimdiden 136 kg.
Annesinin sütü sayesinde.
Yüzde 55 yağ oranıyla
hayvan krallığındaki en zengin anne sütlerinden.
Ama böyle besleyici süt üretmenin bir bedeli var.
Plajda geçen bir ayın ardından artık annenin verebileceği bir şey kalmadı.
Kendini doyurmak için denize dönmek zorunda.
Bir daha dönmemek üzere.
Yavru, hayatında ilk kez tek başına.
Sütten kesilecek yaşa geldi
ama hâlâ aç.
Terk ediliş, her yavrunun yüzleşmesi gereken bir test.
Sütten kesilen bu yavruların çoğu
avlanacak yaşa gelene dek aç kalacak.
Ama nadiren de olsa aralarında
bu kadere razı olmayıp…
…süt hırsızlığına yeltenen
bir yavru çıkıyor.
Kurnazlık ve hile gerekecek.
Ve fark edilmeme yeteneği.
Söylemek yapmaktan kolay.
Tek yapması gereken şu yavruyu yolundan çekmek.
Yakalandı.
Belki dikkat dağıtmayı deneyebilir.
Şans yüzüne güldü.
iki tonluk erkekler arasında sürekli kavga çıkar.
Çok yaklaştı.
Çapraz ateş altında kalmayı göze alamaz.
Neyse ki kaçabildi.
Her yıl yaklaşık 40 genç yavrudan biri ezilerek can verir.
Tekrar huzur hâkim olduğunda
ve koloni uyumak üzere sakinleştiğinde…
…bir hedef seçiyor,
kolay bir hedef.
Tabii anneyi uyandırmazsa.
Ağır ağır ilerliyor.
Başardı!
Anne değişikliği fark etmiyor ve kendi yavrusunu uzaklaştırıyor.
Bu genç suç dehası
bir öğünü daha halletti.
Baharda denize ilk girişinde avantajlı bir durumda olacak.
Anca bin yavrudan bir tanesi bu sinsi stratejide ustalaşır.
Bu numarayı kullananlar öyle dev gibi büyürler ki
bilim insanları onlara "süper sütten kesilenler" der.
Ama kışları Monterey'de çoğunlukla herkese yetmeyecek kadar az besin bulunur.
Koruma alanının geniş, açık bölgelerinde
bir sonraki öğünü bulmak hiç kolay değildir.
Orka.
Bu süper zeki katil balinalar okyanusun en müthiş yırtıcılarıdır.
Yakın aile grupları hâlinde yaşarlar.
Bu balina sürüsü deneyimli reislerinin erdemine güveniyor.
Onu inceleyen araştırmacıların verdiği isimle Star.
Star'ın kızlarından biri hamile.
Orkalar yaklaşık beş yılda bir yavrular.
Bu yüzden besin bulmak her zamankinden daha önemli.
Hem de çabuk.
Yalnız bir Kaliforniya deniz aslanı.
Star ve hamile kızının çok ihtiyaç duyduğu bir yemek.
Kutlama aile bağlarını güçlendiriyor.
Ama bu av onlara uzun süre yetmeyecek.
Star, daha fazlasını bulmak üzere ailesine önderlik etmeli.
Burada kışı böylesine zorlaştıran sadece besin kıtlığı değil.
Dalgalar yuvarlandıkça…
…koruma alanının sığ kıyı sularıyla karışıyor.
Dünyanın en büyük ve meşhur dalgaları ortaya çıkıyor.
Mavericks dalgaları.
Sörfçüler için destansı.
Ama dalgaların merhametsiz gücü kıyıyı yorucu bir yaşam alanı yapabilir.
Gerçi barınacak yerler de var.
Tabii nereye bakacağınızı bilirseniz.
Bir zamanlar Monterey'in insan yapımı limanları
endüstriyel boyutta okyanusu vahşi yaşamdan ayıran
ticari filoların mekânıydı.
Sardalyalardan büyük balinalara kadar
birçok türün soyu tükeniyordu.
1992'de Monterey Körfezi,
ulusal deniz koruma alanı ilan edildi.
Şimdi aynı limanlar soluklanma olanağı sunuyor.
Dinlenecek bir yer.
Ve iyileşecek.
Güney su samuru.
Bir zamanlar postları için avlanıyorlardı, sayıları 50'ye kadar düşmüştü.
Artık korunuyorlar
ve koruma alanında sayıları 2.000'in üzerinde.
Monterey Körfezi'nin kalbindeki balina avlama limanı Moss Landing,
en yeni üyesini karşılıyor.
Bir su samuru yavrusu.
Sadece birkaç saatlik.
Tek kelimeyle çaresiz
bu yüzden tümüyle annesine bağımlı.
Onu sıcak ve kuru tutması gerekiyor.
Bu hiç bitmeyen bir iş.
Neyse ki bazı kullanışlı sudan kaçış alanları oluşturduk.
Kalabalığın arasında yer bulabilirse.
Yer bulsa da…
…fazla yüksek.
Güneşin sıcaklığında
beslenme ve dinlenme vakti geldi.
Yeni bir anne olarak öylece yavrusunun yanında kalamaz.
Kaliteli süt üretebilmek için kendisi de iyi beslenmeli.
Bu da onu yalnız bırakmak demek.
Ama limandaki yürüme yolları çok kalabalık.
Bu yüzden onu saklamak için sessiz, kuru bir yer arayışı başlıyor.
Mükemmel.
Artık güvende.
Bu, yeni bir anne için bulunmaz fırsat.
Biraz "ben zamanı".
Kabukluların ve toprak altındaki solucanların peşinde.
Emziren annelerin iki kat kaloriye ihtiyacı olur.
Altı ay içinde sütten kesilene dek
ikisine de yetecek yiyeceği bulması için annesine güvenecek.
Monterey Körfezi'nin en yeni sakini
tekrar en çok olmak istediği yerde.
Koruma alanı, sınırlarının ötesindeki suları da besler.
Güneyden gelen sıcak su akıntıları
havaya ısı salarak…
…kışın soğuğunu keser ve o pek kıymetli misafir için gereken
mükemmel koşulları oluşturur.
Santa Cruz'un korunan sahil ormanlarına gelen
bu ziyaretçi…
…batı kral kelebeği.
Ta Kanada'dan buraya ulaşmak için
yaklaşık 1.609 km uçtu.
Hem tek başına da değil.
Koca bir koloni gelecek birkaç ayı burada,
daha kuzeydeki çetin kıştan korunarak geçirecek.
Bir zamanlar bu ormanlarda milyonlarcası yaşardı.
Artık yüzde birden azı kaldı,
diğerleri yok oldu. Nedeni ise iklim değişikliği
ve habitatlarının tahrip olması.
Bu ağaçlar onların korunmuş birkaç sığınağından biri.
Şimdi kral kelebekleri bahar gelene dek dayanmalı.
Uzun bir bekleyişten sonra nihayet daha sıcak bir güneş doğuyor.
Isıyı emmek için kanatlarını açıyorlar.
Üşüyen uçma kaslarını oynatmak için kanat çırpıyorlar.
Sonra doğru an geldiğinde…
…yumurta bırakmak için iç bölgelere gidiyorlar.
Yönünü tekrar Kanada'ya çeviren her takip eden nesil…
…türünün geleceği için yeni bir umut ışığı oluyor.
Kışları okyanusun ılık olması sayesinde.
Bu da iklimimizin ve okyanuslarımızın sağlığı arasında
derin bir bağ olduğunu hatırlatıyor.
Baharın gelişi hâkim rüzgârlardan anlaşılıyor.
Kuzeybatıdan esen rüzgârlarla derinlerdeki soğuk su yüzeye yükseliyor.
Ayrıca sığ alanlara da besin taşıyor.
Böylece haftalar içinde
tüm kıyı boyunca büyüleyici desenler ortaya çıkıyor.
Yosun ormanları.
Bu dev algler hareketli bir topluluğu barındırıyor.
Monterey'in su samurlarının yiyecek araması için mükemmel bir yer.
Su yosunları dönüm başına karadaki ormanların 20 katı karbon tutar
ve iklim değişikliğine karşı savaşta çok faydalıdırlar.
Bu aç su samuru aradığını burada bulamayacak.
Yosunun tabanında
baharın taze yiyecekleriyle dolu bir büfe var.
Ama hepsi damak tadına uygun değil.
Su samurları yemek konusunda seçicidir.
Gençken annelerinin favori yemeğini isterler.
Bazıları dikenli denizkestanesi yer.
Ama bu öyle değil.
Midyeye bayılıyor.
Sürüyle var.
Su samurları, rahatlayıp yediklerini sindirmeleri gerekince…
…kendilerini eğrelti otlarına dolar…
…ve denizde sürüklenmeden güzel bir uyku çekerler.
Baharda çıkan bu yosunlar, çoğu için güvenli bir sığınaktır.
Ancak ötesinde saklanacak yer olmayan daha derin sular uzanıyor.
Monterey Körfezi'nde gizlenen bir su altı abisi bulunuyor.
Her bir parçası Büyük Kanyon kadar muhteşem.
3048 metreden biraz daha derin ve körfezi ikiye ayırıyor.
Kıyı boyunca yüzen her hayvan bu kanyondan geçiyor.
Star ve aç olan ailesi bunun farkında.
Artık bir anneanne olan Star'ın bakması gereken iki aylık bir yavru var.
Buraya varış zamanlarını
bu en önemli avlarına tuzak kuracak şekilde ayarladı.
Her nisan gri balinalar ve yavruları koruma alanı boyunca kuzeye göç ederler.
Kıyının güvenli sularında ilerlerken
yosun ormanları arasında kamufle oluyorlar.
Ancak körfezin ortalarına ulaştılar mı…
…ortaya çıkmaktan başka çare kalmıyor.
Erişkin griler bir orkanın sekiz katı ağırlığındadır.
Yarışamayacak kadar büyük.
Küçük olan yavruyu hedef alacaklar.
Tüm aileyi günlerce beslemeye yeter.
Avlanırken sessizleşiyorlar.
Saldırıyı en büyük erişkinler yönetiyor.
İlk önce yavruya tosluyorlar.
Ona öyle bir kuvvetle vuruyorlar ki 907 kilogramlık genç griyi neredeyse
sudan çıkarıyorlar.
Ancak koruyucu anne karşılık veriyor.
Dev kuyruğunu bir kere bile savursa…
…orka için ölümcül olabilir.
Yavruyu annesinden uzaklaştırıyorlar.
Tek tek arkasından bastırıp…
…boğmaya çalışıyorlar.
Bu eylemin şiddeti ortasında genç orka yavrusu
büyüklerinden öğrenmeye başlıyor.
Gri balinanın annesi henüz vazgeçmiş değil.
Yavrusunun kafasını su üstünde tutmaya çalışıyor.
Ama tüm aileyle başa çıkmaz.
İşte merhametli bir hızlı son.
Bu tek balina çoğunun yaşamasını sağlayacak.
Star, ailesinin hayatta kalmak için ihtiyaç duyacağı becerileri aktardı.
Bahar yaza dönüyor, havada dramatik bir değişim var.
Kış boyu karayı ısıtan deniz, artık serinletmeye başlıyor.
Derinlerden gelen soğuk su sıcak yaz havasıyla bir araya geliyor…
…ve deniz sisi oluşmaya başlıyor.
Yöredeki ismiyle June Gloom.
Tüm kıyıyı kaplıyor.
Koruma alanının kuzey ucunda
San Francisco'nun ikonik Golden Gate Köprüsü'nü sarmalıyor.
Gelecek birkaç ay kıyı boyunca Amerika''nın kuraklık çeken eyaletlerine
çokça ihtiyaç duyulan nemi getirecek.
Yükselen ormanları destekleyecek.
Ve en sıcak aylar boyunca bu yemyeşil manzarayı koruyacak.
Ama yaz boyunca aşama aşama
gün ışığı sisi dağıtıyor ve deniz yüzeyini ısıtmaya başlıyor.
Yeni canlılar görünmeye başlıyor.
Bazıları binlerce mil yoldan geliyor.
Görkemli mavi balinalar.
Daha güneye, çiftleşme alanlarına giderken burada bir araya geliyorlar.
Üç metre enindeki devasa güneş balıkları,
yan yatıp güneş ışınlarını içlerine çekiyorlar.
Boz yunuslar dalgalarla oynuyor.
Ve işte gizemli yeni bir misafir.
Dev beyaz balina.
Altı yaşlarında.
Henüz vücut ısısını kendi koruyabilecek kadar büyük değil.
Santa Cruz yakınlarında sıcak, sığ bir koya doğru gidiyor.
Şimdiden diğer yazlık ziyaretçilerle dolmuş bile.
Ama sadece iki metre civarında.
Ve tek derdi balık yemek.
Son birkaç yıldır düzinelerce genç büyük beyaz köpek balığı
yazları burada takılıyor.
Buraya Köpek Balığı Parkı deniyor.
Bilindiği kadarıyla burası
Pasifik'te bu yavruların toplaştığı en kuzey nokta.
Koruma alanının insan ziyaretçilerinin
okyanusun bu ikonlarının ihtişamını izlemeleri için
ilham verici bir fırsat.
Ama Monterey'in en harika manzarasına
daha zaman var.
Gün ışığı, derinden yükselen besin yönünden zengin suyla buluşunca…
…okyanus yeşile dönüyor.
Fitoplankton denilen milyarlarca mikroskobik alg yayılıyor.
Minik olabilirler ama bu bitki benzeri hücreler
tüm yaşam için elzemdir.
Küresel anlamda dünyadaki yağmur ormanlarının toplamından
daha fazla oksijen üretirler.
Günler içinde okyanusun yüzeyinde uzaydan görülebilen
yeşil bir alev oluşuyor.
Bu kümeler kompleks bir besin zincirinin ilk aşaması.
Yaz yerini sonbahara bırakırken
okyanustaki en inanılmaz olaylardan birine yol açıyorlar.
İlk olarak deniz ısırganları.
Eni 45…
…uzunluğu ise 457 santimetre.
Başka dünyaya ait bu yaratıklar plankton kümelerini bulana dek
suda sürükleniyorlar.
Titreşiyor, midelerini doldurmak için akıma karşı savaşıyorlar.
Büyük sürüler oluşturuyorlar.
Büyük toplanma başladı.
Milyonlarca hamsi de
planktonlarla ziyafet çekmeye geliyor.
Bu karanlık, yoğun balık sürüleri 1600 km'yi aşan bir alana yayılabilir.
Ama onlar da menüdeler.
Kaliforniya deniz aslanları.
Hamsi avcıları.
Yüzlercesinin gücünde.
Ancak böylesine geniş bir alanda sürüleri bulmak hiç de kolay değil.
Ava kambur balinalar da katılıyor.
Hamsileri çok uzak mesafelerden nokta atışı belirleyebiliyorlar.
Bunu nasıl yaptıkları gizemini koruyor.
Ama deniz aslanları balinaların ne yaptığını biliyor gibi.
Onları geriden izliyorlar.
Balıkları kuşattıkları an…
…deniz aslanları da hızla atılıyor.
Sürüyü çevreliyorlar.
Hamsiler panikleyince daha yoğun bir topa dönüyorlar.
Tam 5.000 galonluk bir lokma.
Takım çalışması sonuç veriyor.
Bin yunusluk bir sürü de
bu bolluğa katılmak için acele ediyor.
Balık sürüsü bitene dek herkes ziyafet çekecek.
Doğal dünyanın en büyük harikalarından
olağanüstü bir şölen.
Yoğun nüfuslu Kaliforniya kıyılarının hemen yakınında gerçekleşiyor.
Monterey Körfezi'ndeki deniz yaşamı önemli ölçüde toparlanmış durumda.
Ama bu, koca bir bulmacanın sadece küçücük bir parçası.
Dünya genelinde okyanus sağlığında sert bir çöküş var.
Deniz ısıları yükseliyor ve tüm ekosisteme zarar veriyor.
Balık stoklarında dik bir düşüş var. Hem üst hem alt besin zincirine
darbe vuruyor.
Kirlilik de artıyor,
denizlerimiz zehirleniyor.
Bu tehditleri durdurmak için
deniz koruma alanlarını genişletmeli, aralarında bağ kurmalıyız.
Okyanusun etkin noktalarını koruyarak
koruma alanının sınırlarını aşan bir etki yaratabilir…
…okyanusu ve de hayatlarımızı fazlasıyla zenginleştirebiliriz.
Dünya okyanuslarının kaderi her birimizi etkiliyor.
Onlar bizim hayat destek sistemlerimiz.
Bizim ve onların sağlıkları birbirine bağlı.
Monterey Körfezi Deniz Koruma Alanı bizlere umut veriyor.
İnsan eylemleri okyanusa zarar vermiş olsa da
bundan böyle doğru seçimler yaptığımız sürece
iyileştirebilmemiz de mümkün.
Alt yazı çevirmeni: Aslı Uygun Cheesmar