‪LOẠT PHIM TÀI LIỆU NETFLIX
‪Hồi bé, đây là sân chơi của tôi.
‪Thái Bình Dương, ‪đại dương lớn nhất và sâu nhất thế giới.
‪Nó gợi nên sự kinh ngạc, trầm trồ,
‪và đôi khi là cả nỗi sợ.
‪Đại dương cũng hệ trọng với ‪sự sống còn của ta như không khí ta thở.
‪Ta đã bảo tồn được gần tám phần trăm ‪các vùng biển thế này trên thế giới.
‪Khu bảo tồn Biển Quốc gia Vịnh Monterey ‪là một ví dụ.
‪Trải dài một phần tư bờ biển California,
‪từ San Francisco ở phía Bắc
‪xuống Big Sur ở phía Nam…
‪khu bảo tồn độc đáo này bao bọc hơn
‪15.500 ki-lô-mét vuông Thái Bình Dương.
‪Nó là điểm đến hấp dẫn du khách…
‪từ các loài hoang dã di cư
‪tới khách du lịch đến xem chúng.
‪Vùng biển Monterey trù phú ‪có sức lôi cuốn khó cưỡng…
‪ngay cả với ‪loài động vật lớn nhất mọi thời.
‪Cá voi xanh vĩ đại.
‪Ngần ấy kỳ quan thiên nhiên, ‪ngay trước ngưỡng cửa California.
‪Nhưng liệu những địa điểm được bảo tồn ‪và hàng triệu người có thể cùng tồn tại?
‪Có tương lai nào để, ‪tại những địa điểm hoang dã,
‪thiên nhiên vẫn có thể phát triển ‪song song với tất cả chúng ta hay không?
‪KHU BẢO TỒN BIỂN ‪QUỐC GIA VỊNH MONTEREY, HOA KỲ
‪Ở Vịnh Monterey, mỗi mùa lại mang tới ‪một câu chuyện đầy kịch tính.
‪Mùa gian nan nhất năm là mùa đông.
‪Giờ là tháng Mười Hai tại Mũi Año Nuevo‪,
‪nằm gần cực Bắc khu bảo tồn.
‪Những cồn cát biệt lập này dành riêng ‪cho du khách giàu sức hút nhất California.
‪Hải tượng phương Bắc…
‪được đặt tên theo chiếc mũi dài, ‪thứ mà con đực phô ra để mời gọi bạn tình.
‪Nhưng ở thời điểm này trong năm, ‪các con cái đang bận tâm chuyện khác.
‪Mỗi bà mẹ thường chỉ đẻ đúng một con con.
‪Chú hải tượng này mới bốn tuần tuổi
‪nhưng đã nặng hơn 136 ký.
‪Tất cả là nhờ nguồn sữa của mẹ nó.
‪Với 55% hàm lượng chất béo, đây là sữa ‪vào loại bổ dưỡng nhất thế giới động vật.
‪Nhưng việc cho ra thứ sữa ‪giàu dinh dưỡng này có giá của nó.
‪Sau một tháng trên bờ biển, ‪mẹ nó đã trao cho nó mọi thứ có thể.
‪Mẹ nó phải quay lại biển để kiếm ăn…
‪và không bao giờ quay lại gặp nó nữa.
‪Lần đầu tiên trong đời, ‪chú hải tượng này phải một thân một mình.
‪Nó đã đủ lớn để dứt sữa, ‪nhưng nó vẫn còn đói.
‪Việc bị bỏ rơi là thử thách ‪mà hải tượng con nào cũng phải đối diện.
‪Đa phần hải tượng dứt sữa giờ sẽ nhịn ăn
‪đến khi chúng đủ lớn để tự đi săn.
‪Nhưng đôi khi sẽ có một chú hải tượng
‪chưa sẵn sàng chấp nhận số phận của nó…
‪nên quyết định thực hiện
‪một phi vụ bú trộm sữa.
‪Phi vụ này đòi hỏi sự láu cá và mánh khóe.
‪Và khả năng đột nhập ‪mà không bị phát hiện.
‪Nói thì dễ hơn làm.
‪Nó chỉ việc ‪dẹp chú hải tượng này qua một bên.
‪Lộ rồi.
‪Có lẽ nó có thể đánh lạc hướng chăng.
‪May cho nó…
‪rất hay có xô xát ‪giữa các con đực nặng hai tấn.
‪Gần tới rồi.
‪Nó không thể để bị kẹt giữa cuộc đụng độ.
‪Thoát thân trong gang tấc.
‪Mỗi năm, cứ 40 con non ‪thì có khoảng một con chết vì bị đè bẹp.
‪Khi đã yên ắng trở lại
‪và đàn hải tượng lăn ra chợp mắt…
‪nó phát hiện ra
‪mục tiêu vừa tầm.
‪Nếu nó không khiến bà mẹ này choàng tỉnh.
‪Từ từ thôi.
‪Thành công rồi!
‪Bà mẹ không để ý pha tráo đổi nọ ‪nên đuổi chính con mình đi.
‪Bậc thầy tội phạm trẻ tuổi này kiếm được ‪thêm một chầu ăn mà không bị bại lộ.
‪Và là bước đệm ‪để nó lần đầu ra khơi khi mùa xuân tới.
‪Chỉ khoảng một trên 1.000 hải tượng con ‪thành thạo chiến thuật lén lút này.
‪Những con thực hiện thành công ‪trở nên to lớn tới độ
‪giới khoa học ‪gọi chúng là cá thể cai sữa siêu lớn.
‪Nhưng với đa phần các con khác, mùa đông ‪ở Monterey là mùa khan hiếm thức ăn hơn.
‪Và trong không gian mở rộng lớn ‪của khu bảo tồn,
‪việc tìm bữa ăn tiếp theo ‪chẳng bao giờ dễ.
‪Cá hổ kình.
‪Loài cá voi sát thủ cực kỳ thông minh này ‪là loài săn mồi số một của đại dương.
‪Chúng sống thành bầy sát nhau.
‪Tốp cá hổ kình này dựa vào sự thông thái ‪của con cái đầu đàn già dặn…
‪được giới nghiên cứu quan sát nó ‪đặt tên là Star.
‪Một trong các con gái của Star ‪đang có bầu.
‪Cá hổ kình ‪khoảng năm năm mới đẻ con một lần.
‪Nên việc nhanh chóng tìm ra cái ăn ‪giờ quan trọng với chúng hơn bao giờ hết.
‪Một con sư tử biển California đơn độc.
‪Bữa ăn cấp thiết cho Star ‪và đứa con gái mang bầu của nó.
‪Màn ăn mừng này ‪giúp tình cảm gia đình bền chặt hơn.
‪Mà miếng mồi này ‪chưa đủ để chúng no bụng lâu.
‪Star phải dẫn dắt bầy của nó ‪đi tìm thêm cái ăn.
‪Mùa đông nơi đây khó sống đến vậy ‪không chỉ vì thiếu thức ăn.
‪Khi đợt sóng cồn tấp vào…
‪nó sẽ gặp ‪vùng nước nông ven biển của khu bảo tồn.
‪Nó trở thành một trong những con sóng ‪lớn và nổi tiếng nhất thế giới.
‪Mavericks.
‪Giấc mơ với dân lướt sóng.
‪Nhưng sức vỗ không ngừng của sóng
‪có thể biến bờ biển này ‪thành chốn mưu sinh vất vả.
‪Dù vẫn có những nơi trú thân…
‪nếu bạn biết tìm đúng chỗ.
‪Các cảng nhân tạo ở Monterey ‪từng neo các đoàn tàu thương mại
‪đánh bắt các loài hoang dã ‪trên đại dương…
‪với quy mô công nghiệp.
‪Nhiều loài, từ cá mòi tới cá voi lớn, ‪từng đứng trên bờ vực tuyệt chủng.
‪Năm 1992, Vịnh Monterey được công nhận là
‪khu bảo tồn biển quốc gia.
‪Giờ chính những cảng biển trước đây ‪lại là chốn nghỉ ngơi.
‪Một nơi để xả hơi.
‪Và hồi sức.
‪Rái cá biển phương Nam.
‪Từng bị săn bắt lấy da, số cá thể loài này ‪có lúc giảm chỉ còn 50 con.
‪Giờ được bảo vệ, khu bảo tồn này là ‪địa điểm sống của hơn 2.000 sinh vật này.
‪Cảng đánh cá voi cũ Moss Landing, ‪nằm ở trung tâm Vịnh Monterey,
‪đang chào đón cư dân mới nhất.
‪Một chú rái cá biển con mới vài giờ tuổi.
‪Nó hoàn toàn yếu ớt,
‪nên phải dựa hết vào mẹ nó.
‪Mẹ nó phải giữ ấm và khô người cho nó.
‪Một công việc liên miên.
‪May thay, ta đã dựng nên ‪một vài điểm dừng trên cạn tiện lợi.
‪Nếu mẹ nó ‪tìm được chỗ trống giữa đám đông này.
‪Khi đã tìm được rồi…
‪có khi chỗ đó lại cao quá.
‪Đến lúc "dùng bữa"
‪và nghỉ ngơi dưới ánh mặt trời ấm áp rồi.
‪Mới lên chức mẹ, ‪nó không thể ở bên con nó riết.
‪Để có được nguồn sữa tốt, ‪chính nó cũng phải no bụng.
‪Tức là nó phải bỏ con lại một mình.
‪Nhưng những cầu ván ở cảng ‪lại quá đông đúc.
‪Nên nó lại lên đường đi tìm một nơi ‪yên ắng, khô ráo để giấu con an toàn.
‪Hoàn hảo.
‪Giờ con nó đã an toàn…
‪đây là cơ hội hiếm nhất với kẻ mới làm mẹ.
‪Dành thời gian riêng.
‪Nó lục tìm loài có vỏ và sâu đào hang.
‪Con mẹ chăm con ‪phải ăn gấp đôi lượng ca-lo.
‪Từ nay tới sáu tháng nữa, khi cai sữa
‪con nó sẽ nhờ cậy nó ‪tìm đủ thức ăn cho cả hai mẹ con.
‪Vậy là cư dân mới nhất của Vịnh Monterey ‪lại quay lại nơi nó muốn quay lại nhất.
‪Khu bảo tồn này còn nuôi sống ‪sinh vật nằm ngoài vùng biển của nó.
‪Hải lưu ấm từ phương Nam kéo về ‪giải phóng hơi nóng vào không khí…‪
‪khiến mùa đông bớt giá lạnh ‪và tạo ra những điều kiện sống hoàn hảo
‪cho một du khách quý giá.
‪Du hành tới vùng rừng núi bảo tồn bên biển ‪nằm trong thành phố Santa Cruz…
‪là chú bướm vua phương Tây này.
‪Nó đã bay tới hơn 1.600 cây để tới đây,
‪từ tận Canada.
‪Và không chỉ có mình nó.
‪Cả một đàn bướm ‪sẽ sống vài tháng tới ở đây‪,
‪được che chắn ‪khỏi mùa đông khắc nghiệt gần Viễn Bắc.
‪Từng có hàng triệu cá thể ‪trú trong những khu rừng này.
‪Giờ chỉ còn chưa đầy một phần trăm,
‪số còn lại đã đầu hàng ‪trước sự biến đổi khí hậu
‪và hủy hoại môi trường sống.
‪Những cây này là nơi ẩn náu ‪vào loại hiếm hoi còn lại của chúng.
‪Giờ đàn bướm đêm phải đợi mùa xuân tới.
‪Cuối cùng, sau bao lâu chờ đợi, ‪ánh mặt trời ấm áp hơn đã bừng lên.
‪Chúng dang rộng đôi cánh ‪để hấp thụ hơi ấm.
‪Và vỗ cánh ‪để đánh thức những cơ duỗi nguội lạnh.
‪Rồi, đợi đúng thời điểm…
‪chúng bay về nội địa để đẻ trứng.
‪Những thế hệ kế cận ‪sẽ tìm đường trở về Canada…
‪đem theo hy vọng mới ‪về tương lai của loài chúng…
‪nhờ ơn hơi ấm mùa đông của đại dương.
‪Nhắc nhở ta rằng, thể trạng của khí hậu
‪và của đại dương có mối quan hệ mật thiết.
‪Làn gió khu vực đổi chiều ‪báo hiệu mùa xuân sắp tới.
‪Gió Tây Bắc đẩy ‪một dòng nước trồi lạnh từ biển sâu lên.
‪Nó đem theo cả dưỡng chất ‪tới cho vùng nước nông.
‪Chỉ sau vài tuần,
‪những hình hài đầy mê hoặc ‪bắt đầu xuất hiện dọc bờ biển.
‪Các rừng tảo bẹ.
‪Loài tảo khổng lồ này ‪nuôi sống một cộng đồng sống động…
‪địa điểm hoàn hảo ‪để rái cá biển Monterey tìm kiếm thức ăn.
‪Tảo bẹ còn hỗ trợ ‪cuộc chiến chống biến đổi khí hậu
‪bằng cách thu hồi gấp tới 20 lần carbon ‪trên mỗi héc-ta so với rừng đất liền.
‪Chú rái cá đói này sẽ không tìm được ‪thứ nó muốn tìm bên trên.
‪Dưới chân lớp tảo biển ‪mới là một kho thức ăn tươi sống mùa xuân.
‪Nhưng chả phải món nào cũng hợp nó.
‪Rái cá biển rất kén ăn.
‪Hồi bé, chúng đã được thưởng thức ‪món ăn ưa thích của mẹ.
‪Có những con khoái ăn nhím biển.
‪Con này thì không.
‪Nó khoái ăn trai.
‪Ăn không biết ngán.
‪Khi rái cá ‪cần thư giãn để tiêu hóa thức ăn…
‪chúng sẽ cuộn tròn trong lá lược…
‪để ngủ ngon lành ‪mà không bị trôi dạt ra biển.
‪Đối với nhiều loài, ‪tảo bẹ xuân là chốn nương thân.
‪Nhưng đằng sau chúng ‪là vùng nước sâu không chốn dung thân.
‪Vịnh Monterey ẩn chứa ‪một vực thẳm dưới nước
‪kỳ vĩ chẳng kém gì Grand Canyon.
‪Sâu hơn ba ki-lô-mét, ‪nó tách vịnh này thành hai nửa.
‪Loài nào bơi dọc bờ biển ‪đều sẽ phải băng qua hẻm vực này.
‪Star và bầy cá đói bụng của nó ‪biết điều đó.
‪Giờ đã lên chức bà, Star phải trông thêm ‪một chú cá con hai tháng tuổi.
‪Nó đã canh trước thời điểm tới đây ‪hòng phục kích
‪con mồi quan trọng nhất.
‪Tháng Tư nào, cá voi xám và con chúng ‪cũng di cư lên phía Bắc qua khu bảo tồn.
‪Bám sát vùng bờ biển an toàn,
‪chúng dùng rừng tảo bẹ làm lớp ngụy trang.
‪Nhưng khi ra tới giữa vịnh…
‪chúng buộc phải rũ bỏ lớp vỏ bọc.
‪Cá voi xám trưởng thành ‪nặng gấp khoảng tám lần cá hổ kình,
‪quá to để đối đầu.
‪Nên con con nhỏ hơn sẽ là mục tiêu.
‪Đủ để cả bầy cá no bụng trong nhiều ngày.
‪Chúng im lìm khi đi săn.
‪Những con trưởng thành lớn nhất ‪đi đầu cuộc tấn công.
‪Trước tiên, chúng đâm sầm vào con con…‪
‪đâm nó mạnh tới nỗi gần như nhấc bổng ‪con cá voi xám non nặng hơn 907 ký
‪lên khỏi mặt nước.
‪Nhưng bà mẹ đánh trả để bảo vệ con.
‪Một nhát quật từ cái đuôi khổng lồ…‪
‪có thể giết chết một con cá hổ kình.
‪Chúng đẩy con con tách khỏi mẹ nó.
‪Từng con một phóng mình lên lưng nó…
‪tìm cách dìm chết nó.
‪Trong lúc hỗn loạn này, ‪con cá kình hổ con trẻ nhất
‪đã học ngay theo những bậc đàn anh.
‪Con cá voi xám mẹ chưa chịu từ bỏ.
‪Nó cố đỡ đầu con nó nổi trên mặt nước.
‪Nhưng nó không đọ nổi cả bầy cá hợp lực.
‪Một pha kết liễu chóng vánh và khoan dung.
‪Một con cá voi này thôi ‪nuôi sống được nhiều cá khác.
‪Star đã truyền dạy xong những kỹ năng ‪mà bầy của nó cần để sinh tồn.
‪Xuân lại sang hè, ‪và thời tiết thay đổi đáng kể.
‪Sau cả mùa đông làm ấm, ‪giờ biển cả làm mát đất liền.
‪Dòng nước trồi lạnh từ biển sâu ‪gặp khí hè ấm nóng…
‪khiến sương mù biển dần hình thành.
‪Được dân địa phương gọi là ‪Mây mù tháng Sáu, nó che phủ cả bờ biển.
‪Ở rìa phía Bắc khu bảo tồn,
‪nó bao quanh Cầu Cổng Vàng biểu tượng ‪của San Francisco.
‪Trong vài tháng tiếp theo, ‪nó sẽ đem khí ẩm cấp thiết
‪dọc theo bờ biển tới cho một trong những ‪bang hay bị hạn hán nhất nước Mỹ.
‪Cấp dưỡng những cánh rừng chót vót.
‪Và duy trì thảm xanh tươi tốt ‪xuyên suốt những tháng nóng nhất.
‪Nhưng dần dà về cuối hè,
‪nắng mặt trời sẽ đánh tan lớp sương ‪và bắt đầu làm ấm mặt biển.
‪Các sinh vật mới dần lộ diện.
‪Có những loài đã đi hàng ngàn ki-lô-mét.
‪Cá voi xanh tuyệt mỹ.
‪Chúng ghép đôi tại đây trên đường tới ‪vùng giao phối gần Viễn Nam.
‪Cá mặt trăng khổng lồ, ‪bề ngang hơn ba mét,
‪bơi nghiêng để hấp thụ tia mặt trời.
‪Cá heo Risso nô đùa giữa sóng cồn.
‪Và một nhân vật bí ẩn mới.
‪Một con cá mập trắng lớn.
‪Nó chừng sáu tuổi.
‪Chưa đủ lớn để tự duy trì nhiệt độ cơ thể.
‪Nên nó đang tới ‪một vịnh nông nhỏ ấm áp gần Santa Cruz…
‪nơi vốn đã đầy những du khách mùa hè khác.
‪Nhưng nó mới dài hơn 1,8 mét…
‪và chỉ thích ăn cá.
‪Vài năm qua, ‪hàng chục con cá mập trắng lớn non
‪đã "dạo chơi" tại đây vào mùa hè.
‪Có biệt danh Công viên Cá mập,
‪đây là điểm cực Bắc ở Thái Bình Dương ‪mà người ta biết các con non này tụ tập.
‪Một cơ hội hấp dẫn ‪để các du khách người tới khu bảo tồn
‪chiêm ngưỡng những biểu tượng ‪của biển cả này.
‪Nhưng kỳ quan lớn nhất của Monterey ‪thì vẫn chưa xuất hiện.
‪Nơi ánh mặt trời tiếp xúc dòng nước ‪dưỡng chất dâng lên từ biển sâu…
‪nước biển sẽ đổi màu xanh lá.
‪Hàng tỉ loài tảo siêu nhỏ ‪gọi là thực vật phù du sẽ sinh sôi nảy nở.
‪Chúng có thể nhỏ bé, ‪nhưng các tế bào dạng thực vật này
‪cực hệ trọng đối với mọi sinh vật sống.
‪Chúng sinh ra nhiều oxy trên toàn cầu
‪hơn toàn bộ rừng mưa thế giới gộp lại.
‪Chỉ sau vài ngày, một ngọn lửa xanh ‪hình thành trên bề mặt đại dương
‪sẽ nhìn thấy được từ trên không gian.
‪Chuỗi nở rộ này là lớp đầu tiên ‪của một chuỗi thức ăn phức tạp.
‪Khi hè sang thu, chúng sẽ gây ra khởi đầu
‪của sự kiện ‪vào loại phi thường nhất của đại dương.
‪Bắt đầu với sứa biển Thái Bình Dương.
‪Bề ngang hơn 45 phân…
‪và dài tới hơn 4,5 mét…‪
‪các sinh vật có hình thù kỳ quái này ‪trôi dạt tới khi tìm được lớp tảo phù du.
‪Rồi chúng nhịp nhàng co bóp ngược dòng ‪để nhồi nuốt thức ăn.
‪Tạo thành những đàn sứa khổng lồ.
‪Cuộc tề tựu vĩ đại đã bắt đầu.
‪Hàng triệu con cá trổng bơi về,
‪cũng tới để "ăn tiệc" tảo phù du.
‪Những đàn cá đen dày đặc này ‪có thể trải rộng tới hơn 1,6 ki-lô-mét.
‪Nhưng chúng cũng có trong thực đơn.
‪Sư tử biển California.
‪Những thợ săn cá trổng.
‪Lên tới hàng trăm con.
‪Nhưng tìm được đàn cá giữa một vùng ‪rộng lớn thế này không hề đơn giản.
‪Cá voi lưng gù nhập cuộc đi săn.
‪Chúng có thể xác định chính xác ‪vị trí đàn cá trổng từ rất xa.
‪Bằng cách nào thì vẫn là một bí ẩn.
‪Nhưng sư tử biển ‪dường như biết ý định của cá voi.
‪Nên bèn bám theo chúng.
‪Khi đã xác định được đàn cá…
‪sư tử biển sẽ lao tới.
‪Quây chúng lại.
‪Trong lúc hoảng loạn, cá trổng ‪tụ thành một khối cầu ngày càng kín.
‪Đầy một miệng cá hơn 18.900 lít.
‪Làm việc nhóm sẽ thu được thành quả.
‪Một tốp cả ngàn con cá heo‪…
‪vội vã lao tới cùng dự yến tiệc.
‪Tất cả cùng "đánh chén" ‪tới khi sạch bong đàn cá.
‪Bữa tiệc phi thường này là một trong những ‪kỳ quan lớn của thế giới tự nhiên…
‪nhìn thấy được ‪từ bờ biển California đông đúc.
‪Giới thủy sinh Vịnh Monterey ‪đã trải qua sự hồi phục đáng kinh ngạc.
‪Nhưng nó chỉ là mảnh ghép cực nhỏ ‪trong bài toán khó hơn nhiều.
‪Trên khắp thế giới, thể trạng đại dương ‪đang suy giảm nhanh chóng.
‪Nhiệt độ nước biển đang tăng, ‪gây hư hại toàn diện các hệ sinh thái.
‪Trữ lượng cá đang giảm mạnh, khiến ‪chuỗi thức ăn rối loạn cả trên lẫn dưới.
‪Và nạn ô nhiễm đang gia tăng…
‪đầu độc các đại dương.
‪Để giải quyết những mối họa đó, ta cần ‪mở rộng và kết nối các khu bảo tồn biển.
‪Bảo vệ các điểm nóng đại dương,
‪ta có thể tạo ra tác động ‪vượt xa khỏi biên giới khu bảo tồn…
‪làm giàu cho đại dương xa xôi ‪và chính sự sống của ta.
‪Vận mệnh của đại dương ‪ảnh hưởng tới vận mệnh của chính ta.
‪Chúng là hệ thống duy trì sự sống của ta. ‪Thể trạng của ta và chúng đi đôi với nhau.
‪Khu bảo tồn Biển Quốc gia Vịnh Monterey ‪đem lại cho ta hy vọng
‪rằng dù hoạt động của người ‪đã làm tổn hại đại dương,
‪miễn từ giờ trở đi ta quyết định đúng đắn, ‪ta vẫn có thể giúp nó hồi phục.
‪Biên dịch: Joy Ng