ANG MGA DI MAKATARUNGANG NAKARAAN SA MALAKING PARTE
NG BANSANG ITO AY NANGYAYARI PA RIN HANGGANG NGAYON.
KITANG KITA 'YON NG MGA MULAT
TAOS PUSO: INTIMATE CHILE, 1910 DR. J. VALDÉS CANGE
Tara dito! Sundan siya!
Sa ilog, tara! Takbo!
Ayun, tara!
Nandoon!
TATLONG ARAW BAGO ITO
Salamat!
Binabati kita para makapasok ako.
May apo ako na nag-aral kasama ang mga dayuhan
nang anim na taon
para matutunan ang matagal na nating alam.
Dati akong may lola. Matigas ang ulo niya.
Totoo.
Sakto ang dating mo para sa bagong siklo.
Oo.
Inaayos ni José ang motorsiklo mo,
pero 'wag mo akong iaangkas.
-Ayos ka lang? -Oo.
-Uy! -Uy!
-Uy, kapatid!
Kuya!
Kumusta ka? Kumusta ang biyahe?
Mabuti naman, kapatid.
-Masaya akong nandito ka. -Salamat.
-Matagal na, no? -Oo nga eh.
-Masaya akong makita ka! -Ako rin!
Sayen! Akala ko bukas ka pa darating.
Ayaw ko nang magtagal dahil
gusto kong makasama kayo sa bagong siklo.
Anong tinatawa n'yo diyan?
Pa!
-Sayen! -Pa!
-Sayen!
Pa!
'Wag kang gagalaw!
Sayen!
Bwisit na dayuhan!
-Pa! -Sayen!
Pa!
Dinuraan niya si Lihuel, nagalit siya at hinabol siya.
Pero tumigil siya, at tumiklop na parang uod.
Lumipad si Lihuel!
Kawawa! Hihingi ako ng tawad.
Sayen, masaya kaming nakabalik ka na.
Ang lola mo, ang komunidad,
at higit sa lahat...
si José, napakasaya.
Nagbago ang mukha niya.
Ano? Anong mukha?
Talaga. Anong mukha?
Para siyang batang tupa na umiibig.
'Wag kang mang-asar.
Isa pa, wala namang tumatandang lalaki sa komunidad natin.
Sa 'yo nagsimula, kapatid.
-Ako? -Oo.
Bumulong ka ata sa demonyo para 'di ka tumanda.
Bago nga pala ang lahat, malugod kitang tinatanggap
kapatid na Sayen, sa bago mong tahanan, kasama ang lola mo.
Maligayang pagdating, kapatid.
-Tagay. -Tagay!
-Palaging panalo! -Palaging panalo!
At sana magkaroon ng motibasyon si José dahil sa pagdating mo
na magsulat para sa mga tao niya at 'di lang para sa mga dayuhan.
Kailan ko ba kayo tinakwil?
Noong kinuha nila ang lupain natin at pinalayas tayo.
Bakit wala 'yon sa balita?
Sino'ng naglalagay niyon sa social media?
-Oo, sa social media... -Mismo!
Gusto kong tumulong, pero 'di ko 'yon mailalagay.
-Anong problema? -Mas lumalala ang sitwasyon, kapatid.
-'Yon ang problema. -Oo.
Pakikinggan lang tayo kung magpoprotesta.
Makinig ka, Pedro...
Tatanggapin natin ang apo ko... at sisimulan ang paglaban.
Masayang makipagkita sa mga dayuhan.
Mga tanga lang ang 'di nakikipagkilala sa mga estranghero.
Naisip ko, baka pwede akong pumunta
at tulungan ka sa bodega ng lola mo.
Nangalakal siya noong umalis ka.
Oo, napansin ko nga.
O pwede tayong umakyat sa gubat gaya noong bata pa tayo.
'Di ako aalis, Jos. Marami tayong oras.
Dinala kita rito noong bata ka pa.
Oo, naalala ko.
Natatandaan mo ang sinasabi ko?
Binigay ito ng Tagapaglikha para protektahan natin.
Noong pinanganak ang mundo,
nasa loob ng bawat isa ang May-ari para 'di 'yon mawala.
Kung wala ang May-ari,
mamamatay ang mga ilog at kagubatan,
'di na iihip ang hangin,
'di na sisindi ang apoy,
at mawawala na ang Daigdig.
Nasa loob mo ang may-ari ng mga bundok.
Kinakausap niya ang lahat ng nabubuhay.
'Yon ang karunungang Mapuche.
Kailangang sakupin ito ng mga dayuhan,
sirain, tanggalan ng May-ari at agawan tayo ng tahanan.
Simple lang ang mundo pero pinapagulo 'yon ng mga dayuhan.
Ano'ng maitutulong ko?
Uy.
Gusto naming makausap si Gng...
Ilwen Lemunko. Dito ba siya nakatira?
Oo. Ano'ng kailangan n'yo?
Kamag-anak mo ba siya?
Oo, ano'ng kailangan n'yo?
Gusto lang naming makipag-usap.
Teka lang.
Lola! May mga naghahanap sa 'yo sa labas.
Kumusta ka, madam?
Maupo ka.
-Anong halamang-dahon ito? -Plantago.
Pinatikim ito sa akin ng mama ko noong bata ako.
Honey?
Oo, salamat.
Ilang akre ang nariyan?
Akre?
Ano 'yon? Salitang dayuhan.
Salita ng mga kakulay n'yo.
Gng. Ilwen, didiretsahin na kita.
Namumukod-tangi ang lupain n'yo.
Gusto ka naming makausap
tungkol sa proteksyon ng lugar na 'to.
Kapalit ng pakikipagnegosyo. Para sa 'yo at sa komunidad n'yo.
Ang dami mong sinasabi pero wala kang pinaparating.
Gusto naming bilhin ang lupa.
Hindi eksaktong pagbili.
'Di naman namin aangkinin ang lahat.
Gusto lang namin ang parte ng lupain n'yo.
Pwede pa rin kayong tumira dito. Walang magbabago para sa inyo.
At 'di ka lang kikita nang malaki.
Pwede rin nating pag-usapan
ang pagpapaganda ng komunidad n'yo.
Mismo. Makinig ka...
Ito ang pangalan ng kompanya namin.
Actaeon. Parte iyan ng grupong GreenCorp. Baka pamilyar ka.
Marami kaming mahahalagang proyekto sa buong mundo.
At bibigyan din kita ng proposal.
Para mabaso mo nang maigi.
Magpatulong ka sa apo mo kung 'di mo maintindihan.
Pag-isipan mo nang maigi, Gng. Ilen.
Ilwen.
Ano kamo?
Ilwen.
Ilwen. Gng. Ilwen, 'wag kang magmadali.
Intindihin mo na lahat tayo, panalo rito.
Kapag bibili kayo,
makakatira pa rin kami rito.
Anong makukuha n'yo?
Ecotourism na nakabase sa reserbasyon.
Pero 'di naman ekolohikal ang turismo,
at kayang preserbahin ng gubat ang sarili nila.
Espanyol kayo, 'di ba?
Nasa loob nating lahat ang gubat.
'Di ko 'yon pagmamay-ari.
Tagapangalaga lang ako.
Isa itong sagradong lugar,
na tinayo ng aming machi para sa mga komunidad.
Chilean ka at naiintindihan mo ito.
Bakit 'di mo sabihin sa batang ito
na 500 taon tayong nakipaglaban
sa mga Espanyol para protektahan ang lupain natin.
Tapos gusto mong ibigay namin iyon sa isang Spaniard
dahil lang gwapo siya?
Malamig na ang tsaa.
Ayaw na niyang makipag-usap.
-Sige. -Tara na.
Gusto ko lang na pag-isipan mo ito.
Mag-iiwan ako ng card na may pangalan ko, numero,
at unang alok.
Pwede pang pag-usapan.
Pero gaya ng sabi ko, may mga pakinabang iyon.
At mga makikinabang.
Paalam.
Masyado kang direkta.
Nagpunta na ba sila dito?
Unang beses pa lang.
Matagal na nilang dinepensahan ang lupain nila
at patuloy nila 'yong gagawin.
Malalaan, Lira.
Lahat, may katumbas na presyo. Ikaw, pati ako.
Pati ang mga puno.
Gagawan natin sila ng magandang alok.
Simple lang.
Tingnan natin.
Tumawag ang papa mo.
Paparating na siya.
Malapit ba ang lugar?
Mga 15 kilometro, pero mahirap ang daraanan.
Kumusta ang babae?
Talo.
Magagalit si Daddy Máximo sa anak niyang adik.
Wala kang nalalaman.
Kumuha kayo ng kape.
-At ang pakete ko? -Bukas.
Bukas?
Walang malapit na dealer. Pwede akong maghanap sa Santiago.
Makukuha mo bukas.
'Wag kang mag-alala. 'di kita iiwan.
MÁXIMO TORRES TUWATAWAG...
Papa.
Kumusta ka? Kumusta ang byahe?
Gaya lang ng dati, Antonio.
Kailangan pa ng ilang test,
pero mukhang mas malaki ito kaysa sa nasa Rwanda.
Pangunahing cobalt, 6.7%.
Ayos. Gusto kong marinig mula kay Lira.
Tama si Antonio.
Parang maraming cobalt dito. Madalang 'yon sa ganitong lugar.
"Parang"? Gaano kayo kasigurado?
Kailangan pang gumawa ng mga test.
Gusto kong mag-drill sa 2.8 at ulitin ang spectogram.
Wala akong oras!
'Di na makapaghintay ang mga investor! Bwisit!
Máximo, kailangan pang gumawa ng mga test.
Lira, tama siya. Tama ka, Pa.
Puno iyon ng cobalt. Kailangang aprubahan.
Nabili mo ba ang lupa?
Malapit na.
May problema kami sa may-ari, isang babaeng Mapuche.
Pumirma ba siya o hindi?
Muntik na, sabi sa'yo.
Hindi madali. Walang tiwala sa dayuhan.
Medyo matatagalan pero kakayanin.
'Yon ang inaalala ko.
'Di 'yon tama, Antonio.
Sisimulan nang 'di sigurado?
Kailangang ulitin ang mga test sa site D at kailangan ng babaeng...
Lira!
Lumabas ka. Iwan mo muna ako.
Oo, kumpirmadong may cobalt.
Ikaw ang mamamahala?
Nandito ako sa lithium site.
Ang anak ko ang bahala.
-Si Antonio? 'Di ba problema 'yon? -Hindi.
Anong sabi ng iba?
'Wag kang mag-alala, kausap ko sila.
Balitaan mo ako.
Sige.
Naku!
Miranda! Bykov!
Nirekord tayo nung babaeng Indian!
-Doon siya nagpunta! -Bykov!
Sa mga trak!
Kumaliwa ka. Ako sa kanan.
Sa atin na siya!
Heto na!
-Naku! Makakatakas na siya! -Tara na!
Tara!
Nandoon siya!
Dali, dali, dali!
Uy, babae!
Alam naming nandito ka!
Ayos lang! Wala kang ninakaw!
'Di kami tatawag ng pulis!
Babae!
Makinig ka!
Ayos lang magrekord,
pero 'wag lang kampo namin.
Kailangan lang namin 'yong burahin at ayos na.
Sino siya?
Ang apo ng may-ari ng lupa.
Tara na.
Lola! Mag-impake ka! Kailangan nating ipakalat!
Hinuhukay ng mga lalaking nagpunta dito ang bundok.
Armado sila! Nakita nila ako!
Ano?
Umalis na tayo, lola!
Kailangan nating sabihin sa iba. Sa hepe, kay Nawel, at mga bata.
'Di tayo aalis.
May mga baril sila!
At galit ka. 'Di dapat 'yon pagsamahin.
Hinuhukay n'yo raw ang lupa!
At mayroon kayong mga armas at makinarya!
Sino'ng nagbigay sa inyo ng karapatan?
Sinabi niya bang nagrekord siya? At baka rin nagnakaw?
May mga nawawalang gamit. Magsusumbong kami sa pulis.
'Di magnanakaw ang apo ko, winka. Ikaw ang magnanakaw!
'Wag mo silang kausapin, Lola. Sinungaling sila.
'Wag mo akong lokohin.
Alam ko ang narinig ko. Paghuhukay, cobalt...
Kung hahayaan n'yo ako, kaya kong magpaliwanag.
At siguradong mananalo ang lahat.
At kung 'di ko pa rin kayo makumbinsi,
lalayas na kami rito.
Ang nasa ilalim ng gubat na 'to
ay 'di lang ikakabuti ng lupa kundi ng buong planeta.
'Di ba, Lira?
Isang geologist at Chilean din si Lira.
Chilean siya, pero Mapuche ako.
Basta. Ipaliwanag mo.
-Ano'ng ipapaliwanag? -'Yong cobalt.
Puno ito ng cobalt.
Ang bagong ginto para sa mga sasakyan na walang polusyon.
Mismo. At solusyon para makapag-aral ang kabataan sa komunidad mo.
Magkakaroon sila ng edukasyon, gamot... Pwede pa silang mangibang bansa.
Marami nang gaya mo
na nagpunta rito at nangako.
Ikaw ang pinakabata sa kanila.
Narinig kong kausap niya ang papa niya.
Ano'ng nasa ilalim ng lupaing ito?
May sagradong relasyon kami roon.
'Di namin 'yon kailangang pagkakitaan.
Nirerespeto lang.
Tapos pupunta kayo rito
nang may dalang kasinungalingan, baril, at pandaraya.
Sabihin mo sa papa mo
na kung gusto niya akong mapapirma,
magpunta siya rito,
lumuhod, at humalik sa paa ko.
Layas!
Umalis kayo rito.
Sa amin ang lupang ito! Malinaw?
Hindi! Lola!
Lola.
Sasampalin niya ako. Nakita n'yo 'di ba?
Dinuraan niya ako sa mukha.
Sunugin natin ang bahay kasama sila sa loob.
Malinaw? Kasangkot tayong lahat dito.
Kailangan nating pagtakpan ito.
Wala tayo rito.
Malinaw? Wala.
Dali!
Anong gagawin n'yo? Baliw ka ba? Ayaw ko na.
Aalis na ako!
Damay ka na.
'Yong babaeng nakakita sa atin,
balak siguro niyang ipasunog at pagnakawan ang mga gamit natin.
Tingin mo titigil siya?
Hindi, magtatawag siya ng mga kakampi.
Rubén.
Ano?
Ipasok mo siya.
-Uy, Ilwen! -Uy!
Anong maitutulong ko?
'Di ko siya dinala. Siya ang nagpumilit.
Gusto kong maging mandirigma.
Pero babae ka.
Anak ni Aukan... 'di ko 'yon magagawa.
'Di ako nagsasanay ng mga babae!
Bakit?
Kasi hindi.
Mula pa noon, lalaki ang mga mandirigma.
Iuwi mo na siya, Ilwen.
Pakiusap.
Paano kung matalo kita?
Malakas ang loob mo. Pero 'di 'yon sapat.
Layas.
Sino'ng sunod?
Gusto kong maging gaya ng ama ko!
Tantanan mo na ako, bata. Lihuel. Palayasin mo siya.
Bitawan mo ako!
Magpakatatag ka!
Tayo.
Tara na, Lihuel.
'Di lang para sa pakikipaglaban ang pagsasanay natin.
Matututo kayong maghanda.
Magsakripisyo para sa mga mahihina.
Nawa'y magpatuloy ang laban!
Mahal kita, Lola.
Paikutin ang trak.
Para itong Rwanda.
Wala ito.
Mas malala ang Rwanda.
Oo, wala ito.
Pero 'wag kayong mag-alala, kontrolado ko ito.
Naku... Lintik.
PULIS
Nandoon ang puta! Tama ako, 'di ba?
Lira, tingin mo ba kaya 'yong gawin ng isang normal
na babaeng Indian?
Hanapin natin siya bago makapagtawag.
Sugatan siya. Mahahabol natin 'yon.
-Ano? -Maglakad tayo pabalik sa kampo
at hayaan siya, o patayin na siya ngayon.
-Hindi. -Bakit?
Kabisado niya ang gubat, tayo hindi.
Pare-pareho lang naman ang mga 'yan.
Trabaho mo 'yon. Ang magbigay ng solusyon, hindi ng problema.
Kung dito lang tayo, makakatakas siya.
Hanapin natin ang Mapucheng 'yon.
Nawa'y magpatuloy ang laban!
Sayen! José! Sige pa!
Siguraduhin n'yong matalas!
Takbo! Bilis pa!
Sayen!
Mag-ingat ka!
Tayo!
Mahusay!
Nakikita ko ang ama mo sa 'yo!
Chilean, sigurado ka bang iyon lang ang daanan niya?
Ang kulit mo, Russian. Wala na ngang ibang daan.
-Uy. -Iisa lang ang tulay.
-Uy, mahal. -'Di niya maaakyat 'yon.
Masyadong matarik.
Pwede lang siyang umakyat, o bumalik papunta rito.
-Kailangan nating magpatuloy. -'Di tayo pwedeng gumalaw sa gabi.
Kundi, mababalian kayo ng paa.
'Di rin siya magpapatuloy. Matalino siya.
Makikitulog ka sa kaibigan mo?
Ayos.
Sige, mahal. Mag-iingat ka.
Paalam.
Ayaw kong magkaanak. O alaga.
Ang dapat mong gawin, Antonio,
ay tawagan ang papa mo
at sabihin sa kaniya ang lahat.
Kapag maganda na ang balita.
Magandang balita?
Paano?
Kapag walang makukulong
sa ating lahat.
Magandang balita 'yon, 'di ba?
'Wag kang mag-alala.
Kaming bahala.
Kaya ko 'to.
'Di siya ang problema, kundi ang ama ko.
Napapansin lang ang mali.
'Di niya ako nirerespeto.
Kung totoo 'yon, eh 'di sana wala ka rito ngayon.
Malaking bagay ito, Antonio. Isang cobalt deposit.
Mahirap na trabaho. Wala siyang lakas na loob para maparito.
May iba siyang ginagawa. Nasa hilaga siya ngayon.
Tara na. Bumalik tayo sa kampo.
Panibagong araw ang bukas.
Boss.
Magpahinga na tayo.
Ikaw ang mauna.
Lintik na winka. Traydor.
Bayaran lang ako. Ako ang drayber nila.
Anong dapat gagawin mo? Hayaan lang silang sunugin ako?
'Wag! 'Wag n'yo siyang barilin. Sa akin siya.
Bwisit na babae.
Uy! Bumalik ka rito!
Tingnan natin.
Ayaw ka naming saktan.
Pupunta lang kami sa pulisya
para ireport ito.
Aaminin ko, matapang siya.
TUMATAWAG MAXIMO
Ang ama mo.
-Pa. -Wala ka sa kampo
at 'di sumasagot si Bykov. Anong ganap?
Inatake kami ng babae.
Sabi mo delikado sila. Naging marahas.
Ano? 'Yong matandang babae? Anong sinasabi mo?
Naaksidente siya.
Dinepensahan ko ang sarili ko. May testigo pa.
Pa? Pa?
Pakausap kay Bykov.
Pa, nagmamaneho kami.
Sabi ko, pakausap kay Bykov.
'Di dapat kita pinagkatiwalaan. Nadala na dapat ako sa Africa.
-Ano po? -Bykov!
Anong kaganapan?
Medyo alanganin.
-May nakakita. -Naku.
Naku. Kailangan mo siyang bantayan.
Kilala mo naman siya.
Tinuturing ka niyang parang ama! Kailangan mo siyang bantayan!
Opo, G. Torres, naging pabaya ako.
Makinig ka nang maigi.
'Di kita marinig.
Bwisit, Bykov!
Bahala na.
Anong sabi niya?
Wala. Tara na.
-Ano kamo? -Ako nang bahala.
Sayen. Nasaan si Sayen?
-'Di ko alam. -Sayen...
'Di ko alam. Nilalabas na siya! Uy, iwan n'yo ang katawan niya!
-Wala pa ang machi! -Ano'ng ginagawa n'yo?
-Hintayin n'yo ang machi! Lintik na winka. -Hintayin n'yo ang machi!
Rumespeto naman kayo, mga winka!
Mga lintik na winka.
Pag-atake?
Oo, inatake ang grupo ng anak ko.
Mukhang may nasaktan.
Mahina siguro ang signal, naputol ang pag-uusap namin.
Maaaring terorista ang may sala.
Manríquez, umaasa kami ni Salazar sa 'yo.
Akong bahala, G. Torres.
Kapitan.
May bangkay. Si Ilwen Lemunko, ang may-ari ng bahay.
Hayaan mo na sa pulis at paalisin mo sila.
-Opo. -Gobernador! Pakiusap!
-Gobernador! -Uy!
Kalma, bitawan mo siya.
-Sino ka? -José Huenupe.
Mamamahayag at kaibigan ni Ilwen Lemunko.
Gobernador, kasama niya ang apo niya,
si Sayen Coñuepán, na nawawala ngayon.
-May ginawa sa kaniya. -Mailalarawan mo ba siya?
Para lang mahanap namin siya.
Gobernador, makinig ka po, hindi ito aksidente.
Sinaktan nila siya. Huhulihin nila, buhay man o patay.
Pinatay si Ilwen Lemunko,
at sinunog.
Ang mga pulis at abogado na ang bahala.
-'Di sila tutulong. -Kapitan.
Bitawan n'yo siya!
Kapag nakipag-usap ka sa mga mamamahayag,
sabihin mong delikadong terorista si Sayen Coñuepán.
Pinatay niya si Ilwen Lemunko
at maaaring pati ang grupo ng mga dayuhan.
-Malinaw ba? -Oo.
Teka lang.
Rubén,
magpapabagal ka lang.
Naiintindihan mo?
Babalik kami.
-Boss... -Alam na namin ang daan.
Bakit 'di n'yo ako isama? May gamutan doon.
Maupo ka riyan.
Diyan ka lang. Magiging okey ka.
Ayaw ko. Paano kung dumating 'yong babae?
'Di ka niya papatayin. 'Wag kang mag-alala.
Lira, 'wag! Lira...
G. Antonio! Boss!
Mga tarantado!
Kapag nalagot ako, kayo rin.
Uy, kapatid!
Kapatid!
Lira, umayos ka.
Isa lang 'tong pagsubok sa atin.
Gaya ng sabi ni papa,
pagkakataon ito para subukan ang sarili natin.
Tara na.
Miranda! Nasaan si Rubén?
Natutulog.
At sabi nila, nakakabagot daw rito.
Pare-pareho ba ang mga babae rito? Gaya mo at ng babaeng Mapuche?
Delikado? Parang tipo ko 'yon.
Baka patayin ka niya sa pagtulog mo.
Nakikipaglandian ka ba sa akin?
-Tingnan mo. -Siya siguro 'yan.
May tawiran siguro dito.
Tara.
-Diyan lang kayo! -Teka.
Taas ang kamay.
Kalma.
Akin na ang mga baril n'yo.
Kalma.
Sipain n'yo.
-Ang mga baril. -Ibaba mo 'yan.
Hindi! Akin na ang mga baril!
Sipain n'yo rito!
Posasan mo ang kasama mo.
Ibaba mo 'yan.
Pati ang sarili mo.
Ayan.
Ngayon, lumuhod kayo, mga baboy.
Luhod!
Huhulihin ka namin.
Ikabit mo 'yan sa kotse.
Kumalma ka.
Nakanino ang susi?
Ihagis mo rito.
Kalma. Ayos lang.
'Wag mo kaming iwan dito.
Diyan lang kayo at 'wag gagalaw!
Tarantado!
Tara na.
Pepi!
Isa ka nang mandirigma, kapatid!
Tahimik.
Natatandaan mo 'yong sunog na trak?
Oo.
Pagmamay-ari iyon ng nagmimina, ang Actaeon.
'Di pa 'yon nireport na ninakaw o nawawala.
-At ang mga pasahero? -Walang may alam.
Hanapin natin si Sayen. Nanganganib siya.
Hindi, sila ang nanganganib!
Tara na kina Ilwen.
Doon nila tayo hahanapin. Maghanda tayo.
'Wag mong hawakan 'yan! Maaaring may lason. Layo.
Atras.
Naku!
'Wag kayong babaril! Tipirin ang bala! Mahalaga 'yan.
May pana siya! Papatayin niya tayo.
-Miranda, bunutin mo. -'Wag mong hawakan.
-Bunutin mo. -'Wag! Hayaan mo alng.
Bunutin mo 'yan! Lintik ka!
Tayo ang hinahanap niya.
Bwisit na Indian 'yon.
Nag-aaksaya tayo ng oras. Tara na.
Saan ka pupunta?
Isa na namang ilog. Grabe.
-Ayos ka lang? -Oo.
Tara na.
Ipaliwanag mo nga kung bakit ang hirap hanapin ng babaeng 'yon.
Hinahanap na namin siya.
Malawak at komplikado ang lupaing ito na 'di pa nalilibot.
Kapag nahanap natin siya, kailangang baguhin ang istorya.
Kapag lumabas ito sa publiko
malalagot tayo.
Magsisitakbuhan ang mga investor. 'Di 'yon mabuti.
Para sa akin, sa Actaeon,
at sa 'yo, malinaw?
Pumayag ang lola niya sa pagbenta ng lupa pero 'di sang-ayon ang babae.
Nagpakamatay siya sa sama ng loob.
Ayos.
Tungkol sa anak mo, 'di pa namin siya...
Hayaan mo siya.
Importante 'yong babae.
Miranda!
Bykov!
Miranda!
Naaalala n'yo ang mukha ng mga winka?
Nanginginig ka pa rin?
Pabayaan mo siya, Pedro.
Pinapasalamatan ko lang siya.
Salamat, kapatid.
Mas masaya ito kaysa sa opisina, 'di ba?
'Di siya tumatahimik, ano?
Tama ka, kapatid.
Isang tupu! Kay Ilwen 'yan.
-Oo. -Tama.
Dito papunta ang bakas ng paa.
Uy!
Kagagawan ito ng mga winka.
Pupunta rito ang mga pulis bukas.
Pero kung mahanap natin kung sino...
'Di niya pa rin naiintindihan.
'Di natin 'to kasalanan.
Dito sa Wallmapu, kasalanan natin ang lahat.
Kailangan nating kumalma.
Oo.
Hanapin natin si Sayen.
-Kapag naunahan tayo... -Nag-iisip ka na.
Natututo ka na.
Mamamatay ka 'pag gumalaw ka!
May pagsasanay ang babaeng 'yon.
Kabisado niya ang gubat. Paikot-ikot lang tayo.
Sabi ko sa 'yo eh.
Seryoso ako.
Dapat mo akong protektahan.
'Di ba, sundalo?
Kapag dinala mo siya sa'kin...
bibigyan kita ng tseke na mas malaki pa sa pinapangarap mo.
Hahanapin ko siya.
Gusto mong makilala ang pumatay sa lola mo?
Tama siya.
Mensahero lang si Antonio.
Gusto mo bang malaman...
sino'ng nagpadala?
Hilaga ito.
Oo.
Eh ito?
30 kilometro ang pinakamalapit na bayan.
Sa Brazil 'yan. Brazil, hilaga ng Chile, at Africa.
Kalat ang Acteon.
Sa mga mahihirap na bansa lang.
Sino 'tong katabi ni Antonio?
Ubos na ang pasensya ko.
-Paalam. -Máximo Torres Esquídez.
-Ama ni Antonio. -Alam ba niya ang nangyayari?
Siya ang boss ko.
Kilala mo ba ito?
Ganito sila magtrabaho.
Sinusuhulan nila ang mga politiko, naglo-lobby, pati presidente.
Para magnegosyo sa mahihirap na bansa,
kailangan mong gumastos.
May mga kumpanyang mas malaki at makapangyarihan kaysa sa Actaeon
na nagnanakaw ng mga likas na yaman sa ibang mga lugar.
Ba't kita pagkakatiwalaan?
Patawad sa nangyari sa lola mo. Patawad talaga.
'Wag mo akong patayin.
May mga anak ako.
May pamilya ako, asawa. Hinihintay nila ako.
Pinatay mo at ng mga tao mo ang lola ko.
Pinatay n'yo siya at sinunog ang katawan.
Gagawin mo rin 'yon sa akin.
Mga mamamatay-tao kayo!
Mga mersenaryo.
Matutulungan kita.
Tutulungan kitang makapaghiganti.
Basta, 'wag mo lang akong papatayin.
Uy.
Nasaan si Sayen?
Kaibigan n'yo ba siya?
Sino'ng nagtatanong?
Pedro! Takbo, José!
Hanapin mo si Sayen!
Lira!
Tara na.
Pedro...
José.
Buhay pa siya.
Nasa bundok pa siya.
José.
-Wala siya sa libing? -Walang nakakita sa kaniya.
MÁXIMO TORRES TUMATAWAG
Delikado ang tinutugis.
'Wag n'yo nang hayaang mabuhay kung delikado na.
Kaligtasan ng komunidad ang priyoridad natin.
Malinaw ba?
Opo. Aalis na ako.
Magandang umaga, Sayen.
Ang dali lang.
Kailangan mong kunin ang pera.
Pero hindi.
"Magigiting na mandirigma na 500 taon nang lumalaban" na kalokohan.
Natatakot ka ba, mamamatay-tao? Dapat lang.
May kinabukasan ako. Eh ikaw?
'Di 'yon ang tingin ng papa mo.
Anong alam mo sa kaniya?
Narinig ko ang sinabi niya sa 'yo. At alam kong mas masahol pa siya.
Sabi ni Lira.
Sinabi niya na sa Rwanda raw, pumatay kayo
ng mga tao, mga bata, nang dahil lang sa 'yo.
Sinabi niya rin na adik ka,
at maraming depekto.
Baliw ka!
Tingin mo, 'di ko kayo pinag-aralan?
Kinikilala ko muna ang mga sinasakop ko.
Weychafe.
Salita para sa "mandirigma"?
Sabihin mo nga...
Ano'ng pinagsanayan mo?
Protektahan ang alin? Ito?
Sasabihin ko sa 'yo ang
'Di sinasabi ng mga duwag at takot na tao.
Walang may pakialam sa gubat mo!
Tingin mo ba pipiliin ng masa ang puno
kapalit ng de-kuryenteng kotse, cell phone, o screen?
Hindi.
Eh ano'ng pinaglalaban n'yo?
Pinatay n'yo ang mga tao ko
at ang lola ko.
Papatayin kita. At ang ama mo.
Patawad. Kailangan ko 'yong gawin.
Pero may isang nakatakas.
-Si José. -At ikaw...
...tutulungan mo akong hanapin siya. Nobyo mo ba 'yon?
'Di siya sapat para sa 'yo.
Bibigyan kita ng payo. Maghanap ka ng tunay na lalaki.
Nalaman ko na ang lahi n'yo,
kumakain ng puso ng pinakamalakas na nakalaban nila para sa enerhiya niyon.
'Pag kinain ko ang iyo, tatapang ba ako?
Hindi ka Mapuche.
Gusto ko ang amoy mo.
Amoy... sariwa.
Patayin mo ako.
Patayin mo ako at 'di ka makakaalis dito ng buhay.
Bwisit.
Tarantado!
Bwisit.
Kung gusto niyang maglaro, maglalaro kami.
Binabayaran ang mga politiko, sinisira ang mga komunidad.
Sinabi ni Lira.
Isang piraso lang si Antonio sa krimen. Kailangan nilang magbayad ng ama niya.
-Dalhin natin sila sa korte. -Korte?
Ano bang magandang naidulot niyon?
Anong gagawin mo? Patayin silang lahat? Isa-isa?
Makukulong ka, gaya ng ama mo.
-Inosente si papa. -Pero ikaw, hindi, Sayen.
Wala nang atrasan. 'Wag mo akong hahadlangan.
'Di ito itim o puti.
Ilan pa ba ang kailangang mamatay?
Si Ilwen?
Si Pedro?
Si Nawel?
Ayaw kong pati ikaw, mamatay.
'Di na maibabalik ang lola mo.
Pagod na ako.
Pagod na ako, José.
Mas malakas ka sa akin.
Pwera lang sa pagsipa.
Wala kang takot.
'Di ako magiging magiting na mandirigma.
Mas may pakinabang ako bilang mamamahayag.
José, niligtas mo ang buhay ko.
-Tutulungan kita. -Paano?
Paano, José?
Makinig ka...
Nakita mo ang nasa litrato. Sapat na 'yon para pabagsakin ang Acteon.
'Di sila makakatakas. Kailangan silang pagbayarin.
Hindi, kailangang mag-imbestiga.
Bukod pa sa nangyayari sa Wallmapu.
Kapag pinatay mo ang mga Torres,
ituturing kang terorista.
Pero kung mapatunayan natin ang krimen nila,
makakatulong tayo sa ibang tao sa ibang komunidad.
Mga taong gaya ni Ilwen.
Nakita ko 'to sa lupa.
Patay na si lola.
Kung 'di ko sila sinundan...
Kasalanan ko 'yon.
Binigo ko siya.
Wala kang kasalanan, Sayen.
-Wala. -Mayroon.
Binigo ko siya.
-Hindi! -Takbo, Sayen!
-Hindi! -Takbo!
Dali!
Bwisit!
Sayen Coñuepán, inaaresto ka namin!
Pakawalan mo ang bihag!
Sumuko ka na bago kami magpaputok!
Inaakusahan ka sa pagkamatay nina Ilwen Lemunko, Rubén Anticura
at ang kasama naming si Manuel González!
Bumalik ka na sa dalampasigan!
Simple lang naman! Kailangan mo lang pumirma!
Pareho tayong dalawa.
Hindi.
Mahal ako ng ama ko!
-Fisk. -Máximo.
May problema sa timog. Babalik ako sa Atacama.
Ano 'yong tungkol sa teroristang Mapuche?
Si Sayen Coñuepán?
'Wag kang mag-alala.
Alam naming delikado ang lugar.
Alam mo namang 'di 'to pwedeng mangyari sa hilaga, 'di ba?
-Oo naman. -Oo nga pala...
-Nakikiramay ako sa anak mong si Antonio. -Salamat.
-Saan ka papunta, bata? -Sa hilaga.
-Ayos lang ba ang Talca? -Oo.
-Sakay na. -Salamat.
Si Sayen Coñuepán ang lider...
-Anong pangalan mo? -José.
...sa pagdakip sa mga dayuhan o ang ama niya, si Aukan Coñuepán,
na kasalukuyang nakakulong sa salang terorismo.
Kasama ang grupo niya, 'di umano ay pinatay niya si Manuel González,
at si kita ang bangkay sa gubat, at si Rubén Anticura na pamilyado...
HILAGA - SANTIAGO - TIMOG
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni EMN
Mapanlikhang Superbisor Maribeth Pierce