Raja. Mahal.
Bas. Lebas.
Ang papa mo.
-Tatawagin ko ang nurse. -Sige po, Mama.
Jeng Yah…
Jeng Yah!
Jeng Yah…
Papa?
Diyan ka lang, Papa. Papa…
Ayos lang 'yan, Papa. Kalma lang.
Sino po ang hinahanap mo, Papa?
Papa?
Ano po ang hinahanap mo, Papa?
Si Jeng Yah.
Sino si Jeng Yah?
-Hinahanap ko si Jeng Yah. -Ano po?
Bago mahuli ang lahat, hanapin mo siya.
Papa.
Pakiusap, pagalingin n'yo po si Papa.
HANGO SA NOBELA NI RATIH KUMALA
CIGARETTE GIRL
Kung may kailangan ka, nandito lang ako sa labas, Mr. Lebas.
Sige. Salamat, Mrs. Edith.
May apat na bagay
na di ko malilimutan.
Una,
ang gaspang ng cloves
sa palad ko.
Pangalawa,
ang matapang na amoy ng tabako
na gumuguhit sa ilong ko.
Dasiyah!
Pangatlo,
ang boses ng ama ko pag tinatawag ako.
M CITY, TAONG 1964
Dasiyah!
Kumusta, sir.
Pang-apat,
ang mundo na puno ng kretek
na naging parte na ng buhay ko.
Pangarap kong makagawa ng pinakamasarap na kretek,
tulad ng ginawa ng ama ko.
Gusto kong maging tagatimpla ng lasa.
Ang halimuyak ng kretek.
Pero sa mundo ng kretek,
tagarolyo lang ang mga babae.
Dasiyah.
Dumating na 'yong bagong tabako galing kay Mr. Budi.
May halo ang tabako.
SIGARILYONG KRETEK MERDEKA DJAJA
Mukha ngang may halo.
Pero ayos lang siguro ito.
Puwede naman nating ihiwalay ito base sa kalidad.
Pero hindi mo puwedeng hayaan lang ito.
Dapat kausapin mo si Mr. Budi.
Anak, matagal na akong suki ni Mr. Budi.
Ayokong sumama ang loob niya.
At saka, saan pa ba ako makakabili ng mura at magandang tabako
kundi kay Mr. Budi?
Pero may ebidensiya tayo.
Sige.
Sumama ka sa akin mamaya sa palengke
para kausapin si Mr. Budi. Ha?
Parang ayaw mo namang sumama sa palengke
para asikasuhin ang tabako.
Ang sikip doon,
ang daming tao.
Ayoko ng gano'n.
Laging maraming tao sa palengke, anak.
Pero tahimik sa sementeryo, kung gusto mo.
Pa.
Pa, tingnan mo po. Binigay 'to sa akin ni Purwanti.
Ano 'yan?
Maglalabas si Sir Djagad ng Kretek Proklamasi na may bagong pakete.
Sabi ni Purwanti magiging engrande raw ang paglunsad.
Kasi may bago silang kasosyo
at bagong magdadala nito sa kanluran para ibenta.
Kahit pa may malaki silang kapital,
o baguhin nila ang kulay nila,
hindi matatalo ng Kretek Proklamasi
ang Kretek Merdeka!
Sinubukan nilang gayahin ang timpla natin!
Pero mas pinipili pa rin ng mga tao
ang Kretek Merdeka.
Mr. Dibjo!
Mag-usap tayo.
Ang pinto tungo sa pangarap ko,
ang Silid Timplahan,
sa loob ng asul na pinto.
Isang silid na ipinagbabawal sa akin.
Pero ito ang pangarap ko.
Yah, halika rito sandali.
Dumating galing Solo ang pamangkin ni Mrs. Melati.
Ayos lang 'yon.
Nagtanong-tanong na ako tungkol sa kaniya.
Parang bagay naman kayong dalawa.
Isa siyang guro.
Ilang buwan na siyang biyudo.
May dalawa siyang maliliit na anak.
At mukhang wala siyang pakialam
sa edad ng mapapangasawa niya.
Mabuti naman, Mama.
Hindi po lahat ng babae gustong makapangasawa ng biyudo.
Hindi kita ipinagtutulakang makasal
sa isang biyudo.
Pero may nagugustuhan ka na ba?
Papa, hindi ba dapat pumunta na tayo sa palengke?
Para makipag-usap kay Mr. Budi?
Ngayon na?
Opo.
Ngayon na.
Sinabi mo po 'yon kanina.
Hindi natin puwedeng hayaan ang may halong tabako.
Sinabi ko 'yan?
Opo.
Sasama po ako sa inyo.
Paubos na ang luyang candy ko.
Sige, alis na tayo.
Ano ba ang gagawin natin?
Tinatanggihan niya ang lahat ng lalaki.
Kinunsinti kasi ng ama niya.
Pero kilala mo naman siya, ma'am.
Ang dami kong gusto,
higit pa sa nakatadhana na sa akin.
Siguradong sasang-ayon diyan si Papa.
Sa tingin ko…
Masyadong maliit ang porsiyento.
Ano?
Aba.
Ano'ng ginagawa mo rito sa opisina ni Papa?
Siya na ba ang namumuno sa marketing, Rim?
Huwag mo na lang siyang pansinin, Tegar.
Ngayon ko lang siya nakitang nagtatrabaho.
Kung magtanong man ang mga kaibigan kong negosyante
tungkol sa tamad kong kapatid,
masasabi ko na ngayon na nagtatrabaho na siya.
Hindi na malulugi ang kompanya sa pagbayad sa kaniya.
Nandito ka para magtago sa press, ano?
Dahil sa pag-party mo kagabi kasama si Mia,
buong araw nang nakakatanggap ng tawag galing sa mga magazine
itong opisina, Bas, mula kaninang umaga.
Basahin mo ito.
ROMEO AT JULIET NG INDONESIAN KRETEK ANO ANG SASABIHIN NG PAMILYA NILA?
Pambihira ka, Bas.
Nakipag-date ka pa sa anak ng kakompetensiya natin.
Hindi naman kami seryoso sa isa't isa.
Bas, alam mo naman ang kondisyon ni Papa ngayon.
Gayahin mo kaming mga kapatid mo.
May mga asawa na kami, ikaw na lang ang nambababae.
Hindi porke't bunso ka, e, hindi ka na magseseryoso.
Hindi naman mahirap 'yon.
Basta sumipot ka lang sa mga meeting sa umaga.
Ipinapakita nito na responsable ka na sa kompanya natin.
Sige, magseseryoso na ako.
Nabanggit ba sa inyo ni Papa si Jeng Yah?
-Sino? -Si Jeng Yah.
Sino 'yon?
Pinapahanap siya sa 'kin ni Papa.
Alam n'yo,
kahit kailan di humiling si Papa sa 'kin ng kahit ano.
A, baka dati niyang nobya.
-Hindi siya gano'n. Alam mo 'yan, Rim. -Ano ba'ng alam natin kay Papa?
-Alam ko ang lahat tungkol kay Papa. -Talaga ba?
-Hoy. -Ano?
Kung gusto mong tulungan si Papa, tulungan mo kaming palaguin ang kompanya.
Puwede mo bang gawin 'yon?
Tutulungan ko si Papa na hanapin si Jeng Yah.
Nagseseryoso ka lang pagdating sa mga babae.
Ano sa tingin mo, Rim?
Wala akong panahon sa mga ganito.
Halika na, Rim.
May mga pag-uusapan pa kami ni Tegar.
Tawagan mo ako pag may nalaman ka.
Rim!
Seryoso akong hahanapin ko si Jeng Yah.
Papa.
Papa, nakalimutan mo na bang may cancer ka?
Hindi ko nakakalimutan.
Manigarilyo man tayo o hindi, mamamatay pa rin naman tayo.
Ginawa talaga ang sigarilyong kretek
para maging gamot.
Mali po 'yan, Papa.
May mga pag-aaral tungkol diyan.
Ayaw mo lang makinig.
Naaalala mo ba ang nangyari kagabi, Pa?
Naaalala ko.
Pumasok ka sa kuwarto ko kagabi, di ba?
Umuwi ka galing sa party, tama?
Ano po ito, Papa?
Ano 'yan?
Ano 'yan, wala kang galang na bata ka?
Bakit ka nakialam sa opisina ko?
Binigay mo po sa 'kin ang susi.
May pinapahanap ka pong tao sa akin.
Wala akong pinapahanap sa 'yo.
Tama ka.
Hindi ka humingi ng tulong kahit kailan.
Lagi ka lang nagdidikta. Mag-aral ka rito, magtrabaho ka sa kompanya ng pamilya.
Gawin ang sinabi mo, at huwag hihingi nang sobra.
Wala kang karapatang sabihin 'yan.
Binigyan ko kayo ng magandang buhay, kompara sa naging buhay ko.
Wala kang alam sa akin.
'Yan ang problema, Papa.
Lagi mo akong iniiwasan tuwing gusto kong maintindihan ka.
Ano ang litratong ito, Papa?
-Tama na. -Dapat ko bang tanungin si Mama?
-Huwag kang magkakamaling… -Sino si Jeng Yah?
Papa…
Bas…
Hindi na ako magtatagal, Bas.
Dalhin mo rito 'yang kahon.
Tama na 'yan, Papa.
Nurse!
Lebas, tulungan mo akong…
hanapin si Jeng Yah.
Ipangako mo sa akin.
Hanapin mo si Jeng Yah.
Bas, hinahanap mo ba talaga si Jeng Yah?
Oo.
Sinabi ko na sa 'yong seryoso ako sa paghahanap kay Jeng Yah.
Kararating ko lang sa M City.
Uy, Rim, tandaan mo.
Huwag mong sasabihin kina Mama at Tegar.
Sinabi sa akin 'yan ni Papa. Ha?
Ano ba'ng nakain mo, Bas, na sinusunod mo na pati si Papa?
Sa totoo lang, hindi ko alam kung saan maghahanap, Rim.
Kaya sinunod ko ang payo mo. Pumunta ako sa Museo ng Kretek.
Sige.
Kausapin mo si Mrs. Sri.
Siya ang direktor ng museo.
Tatawagin ko siya pagkatapos nito.
Sige, salamat, Karim.
Kapag nasa gitna ako ng mga tao,
nakikita ko ang hindi nila nakikita.
Nakikita ko ang kalayaan
sa napakalaking kalawakan.
At gusto kong dalhin ang mga pangarap na 'yon
saanman ako magpunta.
Pero maliit lang ang pangarap ko
sa malawak na saklaw ng buhay.
Ang kalayaang gusto ko,
ay hindi ko maaaring pagpasiyahan.
At talagang nakatatakot 'yon.
Sa totoong mundo,
gusto lang makita ng mga tao sa 'kin
ang gusto nilang makita.
Uy.
Minsan lang isama ni Sir Idroes sa palengke ang anak niya.
Sana,
makita nila ang totoong ako.
May mga pangarap…
mga minimithi…
at mga pagnanasa
na maging iba
kaysa sa pinlano na para sa akin.
Mr. Budi.
-Sir Idroes, pakiusap. -Pa.
Pupunta po muna ako kina Purwanti.
Sige.
Dumating na ba ang bagong produkto, sir?
Dumating na po, sir.
Aling kretek ba ang pipiliin ko?
Siyempre, Merdeka. Sigarilyong Kretek Merdeka.
Sandali. Kailangan kong siguraduhin na orihinal 'to.
-Iba ang lasa. -Ito na.
Bakit ka bibili ng sigarilyong Merdeka
kung may iba namang mas masarap?
Heto.
Sige na.
Amuyin n'yo nang isang beses,
at masasabi n'yong pinakamagandang tabako 'yan. Tama?
Pinakamasarap din ang timpla.
Napakasarap.
Para sa tunay na lalaki
ang Kretek Proklamasi.
Ang galing nito.
SIGARILYONG KRETEK MERDEKA DJAJA
SIGARILYONG KRETEK PROKLAMASI
Sige na, iuwi n'yo na 'yan.
-Para sa akin? -Oo.
Salamat.
-Halika na. -Walang anuman.
Mag-ingat kayo, sir.
Binayaran na nga kita nang mas malaki,
pero wala pa rin sa harap ang mga produkto ko.
Pasensiya na, sir.
'Wag kang humingi ng pasensiya, ilipat mo sa harap.
Sige, sir.
Dasiyah.
Minsan ka lang pumunta sa palengke.
Babae ka, bakit ka naninigarilyo?
Walang magkakagusto sa 'yo kung amoy tabako ang kamay mo.
Sino ang kasama mo rito? Ang mama mo?
Hindi po, Sir Djagad. Ako'y…
Kasama ko siya.
Nakakamangha.
Isang ama na katulong sa negosyo ang anak niyang babae.
Marunong pumili ang anak mo.
Marunong talaga siyang pumili.
Parang ina niya lang.
Ang gusto niya 'yong orihinal.
SIGARILYONG KRETEK MERDEKA DJAJA
Mr. Budi!
Uy!
Kumusta?
Huwag kang mag-alala!
Bakit ganoon, Mr. Budi?
Bakit iba 'yong ipinadala mong tabako sa akin?
Mali ba ang naipadala o nahalo mo sa iba?
Napansin ng anak ko.
Bakit ko naman lolokohin ang mamimiling katulad mo, Sir Idroes?
Negosyo ko na ang tabako
kahit bago pa isinilang ang anak mo.
At saka,
ano ba ang alam ng mga babae sa kretek?
Paunang bayad 'yan.
Ako rin naman, ipinanganak sa bodega ng tabako.
Alam ko ang amoy ng Srintil, ang dulo ng tabako.
Mawalang-galang na, Mr. Budi.
Tanggapin mo ito.
Dahil dito,
magiging maayos na ang lahat, Sir Idroes.
Sige.
Bukas, bibigyan ko kayo
ng espesyal na tabako.
Heto. Pambihirang klase ito.
Hoy! Huwag kang tumakbo!
-Hoy! Huwag kang tumakbo! -Uy!
-Hoy, ikaw! -Tumigil ka!
Pur.
Tigil!
Yah!
-Hoy! -Huwag kang tatakbo!
-Tigil! Diyan ka lang! -Hoy!
-Huwag ka nang tumakbo! -Hoy!
-Hoy, ikaw! -Tumigil ka!
Ate.
May hinahabol.
Malaking tao siya, parang demonyo. Tingnan natin.
Huwag na, Yah. Natatakot ako.
Purwanti naman.
Bili na lang tayo ng luyang candy.
'Yong pagkakatitig ng mga mata niya,
kakaiba.
Sanay akong minamaliit pag tinitingnan ng mga lalaki.
Pero parang may nakikita siyang kalayaan
sa kalooban ko.
MUSEO NG KRETEK, CENTRAL JAVA
Magandang umaga.
Magandang umaga po, ano'ng maipaglilingkod ko sa inyo?
Hinahanap ko si Mrs. Sri.
Puwedeng maupo po muna kayo rito?
Tatawagin ko lang siya.
Sige, salamat.
Bakit gusto mo ito?
Ang lagkit sa kamay.
Alam mo naman, di ba?
Ito ang pinakamagandang paraan
sa paggawa ng sariling rolyo ng kretek.
Dahil…
Ang gustong lasa lang ni Papa ay 'yong gawa mismo ng anak niya.
Dasiyah! Rukayah!
Nandito na ang papa n'yo.
Pumasok ka.
-Mahal! -Ano 'yon, mahal?
Ito si…
Ano nga ulit ang pangalan mo?
-Soeraja po, sir. -Simula ngayon,
tutulong na rito si Soeraja.
Mahilig talagang manorpresa ang asawa ko.
Ano'ng gagawin niya?
Paglinisin mo muna siya.
Marem.
Pakitulungan si Soeraja,
sabihin mo sa kaniya kung ano'ng dapat niyang gawin.
Sige po.
Halika rito.
Sino 'yon?
Ipapaliwanag ko mamaya.
Pa. Ang sariling-rolyong kretek mo po.
Aba…
Alam ng anak ko kung ano'ng gusto ng papa niya.
Malaki na ang anak mo.
Ang bango.
Pakibuhat nito.
Sige po.
Ito po, sir.
Ayan.
Sige, ilagay mo rito.
Ano'ng pangalan mo?
Raja po, ma'am. Soeraja.
Nakapagtrabaho ka na ba sa pabrika?
Hindi pa po, ma'am.
Pero masaya po ako
na tinanggap ako ni Sir Idroes at ng pamilya n'yo.
Sana makatulong ako nang husto.
Hindi ko kailangan ang tulong mo.
Walang anak na lalaki ang ama ko
kaya ako ang tumutulong sa kaniya sa pag-aasikaso rito sa pabrika.
Hindi mo ba gustong makatrabaho ang mga babae?
Hindi naman po sa gano'n, ma'am.
Wala po akong problema ro'n.
Ayos lang sa akin ang mabibigat na gawain.
Walang nakaupo roon.
May iba pa po bang trabaho, ma'am?
Mga manang.
-Ano po 'yon? -Ano po 'yon?
-Ito si Raja. -Opo, ma'am.
Bago lang siya rito, kaya pakitulungan siya.
-Opo, ma'am. -Raja.
-Halika rito, sir. -Dito. Sige na.
-Ayos lang dito. -Umupo ka rito.
-Halika rito, Raja. -Huwag kang mahiya.
-Umupo ka rito. -Dito.
-Huwag kang mahiya.
-Ang tahimik niya. -Sa akin siya lumapit.
-Madali lang ito. -Oo nga.
-Punit-punitin mo. -Punitin?
Oo, ganito. Ayan.
Ganiyan.
Wala itong laman.
-Walang laman sa loob. -Hindi mo ito puwedeng ibenta.
-Sige na. -Isa pa?
Saan kayo nagkakilala?
Una kaming nagkakilala ni Sir Idroes sa…
Sa palengke, kahapon.
Muntik na siyang mamatay.
Binugbog ng mga sanggano.
Pagkatapos kong marinig ang kuwento niya,
dinala ko siya rito para dito na siya magtrabaho.
Pa. Ang sariling-rolyong kretek mo po.
Paano ka napadpad sa M City?
Ang totoo niyan, taga-timog po ako, ma'am.
Kamakailan lang, tinulungan ko
ang ilang pamilya na nabiktima ng mga nagpapautang.
Gusto ko sana silang tulungan.
Pero maling tao ang nalapitan ko.
Ayaw nila akong tigilan
at hinabol nila ako hanggang dito.
Nag-aalala na siguro ang mga magulang mo.
Ulila na po ako, sir.
Huwag mo nang tanungin ng kung ano-ano ang bisita natin, mahal.
Wala pong problema 'yon, ma'am.
Ayos lang po sa akin.
Puwede mo bang basahin ang bahaging ito?
Papa. Puwede naman kitang tulungan diyan.
"Habang naglalakad siya,
nakita niya ang naglalahong buwan na nasa itaas
ng bagong sibol na puno at hindi niya napansing
dumadaan siya sa may ilaw na bangin
na papunta sa estruktura
ng itim na sambahan,
isang napakataas na batuhang lumalabas sa gabi
mula sa sinaunang panahon."
Aba…
nakapag-aral ka pala.
Tama ba?
Dating nagtatrabaho sa mga Dutch ang mga magulang ko, sir.
Tinulungan nila ako at pinag-aral doon.
Pero hindi madali para sa mga katutubo
na makapag-aral nang tulad sa mga anak ng Dutch.
Pinilit ako ng punong-guro
na magbasa ng limang libro hanggang matapos.
Kung hindi, hindi nila ako bibigyan ng pagkain.
Noong 14 na taong gulang ako,
tinulungan ko rin ang mga katutubo.
Binayaran ako sa pagsusulat ng mga liham.
Pero pagkatapos na…
mapaalis ang mga Dutch,
ayaw ng mga taga-nayon sa mga katutubong may kaugnayan sa mga Dutch.
Kaya tumakas ako.
Dahil pinagmalupitan nila ang pamilya ko.
Hanggang ngayon, mag-isa lang ako sa buhay, sir.
Buweno…
Ang mga taong katulad mo
ang kailangan dito sa pabrika.
Kumain na muna tayo.
Sige, kain na.
Raja, 'wag kang mahihiya.
Dito.
Ilagay mo rito. Tama.
Ilagay mo ang isa ro'n.
Oo. Ilagay mo 'yong maliit dito. Nasa taas pa 'yong iba.
-Pakikuha na rin 'yong iba. -Opo.
-Ibaba mo. -Sige po.
Maglagay ka ng isa rito. Diyan.
Nasaan si Sir Idroes?
May iba siyang inaasikaso.
Kaya ako ang tatanggap ng mga dinala mo.
Hindi riyan. Dalhin mo ro'n.
Ano'ng ginagawa mo?
Iba ito kaysa sa pinakita mo sa palengke.
Pinagdududahan mo ba ako? Ha?
Pinagdududahan mo ako?
Sandali.
Umalis ka riyan.
Ano'ng magagawa ng mga nagbebenta ng kretek
kung wala ang mga nagbebenta ng tabako?
Huwag kang makialam dito.
Ang tungkulin mo ay maglinis ng bahay
at maghanap ng mapapangasawa!
Naiintindihan mo ba?
Huwag mo na lang pansinin ang mga katulad ni Mr. Budi, ma'am.
Mapapagod ka lang.
Kung gusto mo, ma'am,
bakit hindi na lang tayo sa iba bumili?
Si Mr. Budi ang pinakamurang nagbebenta ng tabako sa lugar na ito.
Ano kaya kung maghanap tayo sa hilaga, ma'am?
May alam ka ba sa tabako?
Kaunti lang po, ma'am.
Nagtrabaho ako sa taniman ng tabako roon.
Kaya kung kailangan mo ng pinakamagandang kalidad ng tabako,
puwede kong kausapin ang mga magsasaka.
Itutuloy ko na po ang trabaho ko, ma'am.
IDROES MOERIA PABRIKA NG KRETEK
HALAGA, KABUUAN
Hindi maganda ang hitsura ng mga dahon.
Dapat kayang gawin ito ng mga kababaihan.
Tapos, ibungkos mo.
Ang hilig niya talagang manggaya.
MGA GINOO, PILIIN NINYO ANG TAMA PILIIN ANG SIGARILYONG KRETEK PROKLAMASI
SIGARILYONG KRETEK MERDEKA DJAJA
Heto po, ma'am.
Napansin kong gusto mo ang kapeng ito.
-Djoko, heto pa ang isa. -Ano 'yon, sir?
Salamat.
Kumusta ka? Mas mabuti na ba ang pakiramdam mo?
Opo, sir.
-Ikumusta mo na lang ako sa pamilya mo. -Sige, sir.
-Salamat. -Opo. Ingat.
SIGARILYONG KRETEK MERDEKA DJAJA
Ayos ka lang po, ma'am?
Para sa 'yo ang mga 'yan.
Kretek Merdeka ang pinakamabentang kretek.
Pero kung mananatili tayong ganito
at walang gagawing mga pagbabago…
matatalo tayo.
Sana makinig sa akin ang ama ko.
Sa nakikita ko naman, ma'am…
nakikinig sa 'yo si Sir Idroes.
Naaalala ko
kung gaano kaganda na magkaroon ng pamilyang maaasahan.
Hindi porke't may tiwala sa 'yo ang ama ko,
hahayaan na kitang sirain ang mga plano ko.
Anong plano, ma'am?
Hayaan mong tulungan kita.
Para mabayaran ko na ang utang na loob ko.
Alam mo ba
'yong silid na may asul na pintuan?
Ang sekreto sa bawat kretek ay ang timpla nito.
Gusto kong makagawa ng timpla.
Pero sa kasamaang palad, si Mr. Dibjo,
ang tagatimpla ng Kretek Merdeka,
naniniwala siyang bawal pumasok ang mga babae sa Silid Timplahan.
Na sisirain ng mga babae ang lasa ng kretek.
Na gagawin nila itong maasim.
Tutulungan kita, ma'am.
Mr. Lebas.
Pasensiya na kung pinaghintay kita.
Ako si Sri.
Ang direktor ng museo.
Ayos lang. Hindi naman ito ang unang beses na naghintay ako para sa isang tulad mo.
Naku, hindi naman.
Salamat dahil pinaunlakan mo ako.
Oo, ayos lang.
Masaya akong nagpunta ka
dahil si Mr. Raja,
marami siyang binigay sa museo
-na galing sa isinara niyang pabrika. -Oo nga.
Ma'am.
Ay, oo. Ito nga pala si Nur.
Siya ang namamahala sa mga koleksiyon namin dito.
Pasensiya na't guguluhin kita mamaya.
-Wala pong problema. -Oo naman.
-May itatanong pala ako. -Ano 'yon?
May nahanap akong liham, na may kasamang litrato.
Lalo na ang litratong ito, gusto kong itanong
-kung alam n'yo kung saan ito. -Puwedeng patingin?
Saan ito, Nur?
Hindi ko alam kung saan 'yan,
pero 1960 pa ang dokumentong ito.
Malakas ang industriya ng kretek sa mga panahong ito.
Maraming nagnegosyo ng kretek sa sari-sarili nilang bahay sa M City.
Pero di lahat ng tatak ng kretek ay nakarehistro.
Tama.
Kadalasan, kapag namatay na ang may-ari, nawawala na rin ang negosyo.
Kaya wala kaming masyadong detalye
para sa impormasyong kailangan mo.
Pero may mga dokumentong puwede mong basahin.
-Oo nga. -Mga dokumento?
-Oo. -Puwede n'yo bang ipakita sa akin?
-Oo naman. -Sige.
Inaayos pa namin itong lugar na 'to.
Dahil may nakuha pa kaming mga gamit galing sa nagbigay nito.
Sa bahay lang dati nagnenegosyo ng kretek ang pamilyang nagbigay.
Baka may magamit kang mga dokumento.
Malay mo baka makatulong 'yon.
Iiwan ka muna namin dito, sir.
-Mrs. Sri. -Ano 'yon?
Puwede ko kayang makilala 'yong nagbigay?
Oo naman.
Balak talaga ng nagbigay na pumunta rito ngayon.
Titingnan ko ulit.
-Maraming salamat. -Walang anuman.
Bilang isa sa pinakamalaking partido sa Indonesia,
ipinagdiriwang ng Red Party ang ika-19 Araw ng Kalayaan ng Indonesia.
Sa okasyong ito, sinasabi ng pinuno ng partido
na dati nang magkaugnay
ang kasaysayan ng Red Party sa kilusan ng kalayaan ng Indonesia.
Kaya naman, pinapayuhan nila ang mga miyembro ng partidong makakaliwa
na bumuo ng grupong lalabanan ang kolonyalismo.
Kalayaan!
-Kalayaan! -Kalayaan!
Ang saya, di ba?
Tanggalin mo na 'yan.
Tutulungan kita.
Sandali.
-Kalayaan! -Kalayaan!
-Ayan. -Salamat.
-Kalayaan! -Kalayaan!
Kalayaan!
Bakasyon ngayon. Bakit po kayo nagtatrabaho, ma'am?
Kaya nga. Bakasyon ngayon, kaya tahimik habang nagtatrabaho.
Ito na ang pagkakataon na walang mang-iistorbo sa akin.
Ano 'yan?
Saan mo nakuha ito?
Kay Mr. Budi?
Galing 'yan sa kakilala ko sa hilaga. 'Yong nabanggit ko sa 'yo.
Mahal siguro ang ganitong klase ng tabako.
Hindi ito bibilhin ng ama ko.
Tama ka, ma'am.
Pero ikaw na rin ang nagsabi.
Kailangang maghanap ng paraan para matalo ang mga kalaban natin.
Ang totoo niyan, sa tabakong ito, kaunti lang ang kailangan mong ihalo.
Walang katulad ang lasa niyan. Espesyal.
Tulad ng asin sa pagluluto.
Oo.
Puwede kayang kaunti lang ang bilhin?
Nakausap ko na sila.
Sabi niya, puwede tayong bumili ng dekalidad na tabako
sa murang presyo kung magiging suki tayo.
Kaya hindi na natin kailangang bumili kay Mr. Budi, ma'am.
Hello?
Bas.
Kailangan mo ba talagang hanapin ang babaeng 'yon?
Ang Jeng Yah na 'yan.
Matagal ko siyang inalagaan.
Tapos ang babaeng 'yon ang hahanapin niya?
Si Mama ba 'yon?
Tinanong ko siya tungkol kay Jeng Yah.
Narinig mo naman ang reaksiyon niya.
Naku, si Karim talaga!
Sabi ko sekreto lang 'yon.
Kaya bilisan mo na.
Ano ito?
Malasadong nilagang itlog ang hiningi ko.
Bakit mo pinrito?
Pasensiya na po, ma'am.
-Magluto ka ng bago. -Opo, ma'am.
Gar, si Lebas ba 'yan?
Ano po, Ma?
Ano?
-Si Lebas ba 'yan? -Hindi po, ano 'to…
Sa trabaho 'to.
Nang araw na 'yon,
ipinagdiriwang ng lahat ang Araw ng Kalayaan,
habang iniisip ko
kung paano ko mapapalaya ang sarili ko.
Anak.
Mayroong alok
na parang mahirap
para sa aming tanggihan.
Kilala mo si…
Mr. Tira, ang may-ari ng Kretek Boekit Klapa.
Balak niyang ipakasal ang anak niya
sa iyo.
Sa tingin ko,
makabubuti ang pag-iisang dibdib na ito.
Mabuti para sa 'yo.
Mabuti para sa negosyo.
Mabuti para sa ating lahat.
Magiging mas masaya ang buhay mo.
Kaya,
nakipagkasundo na kami ng mama mo.
Ikakasal ka sa susunod na taon
at bibisitahin ka ng pamilya ng mapapangasawa mo.
Mr. Lebas, dumating na ang nagbigay.
Siya si Ms. Arum.
MGA EMPLEADO LAMANG
Malaki ang naambag ng pamilya niya rito sa museo.
Nagbigay sila ng mga gamit tulad ng nakita mo kanina.
Bakit nasa 'yo ang litrato ni Mama?
SUSUNOD SA CIGARETTE GIRL
Isa, dalawa…
Hinahanap ng papa ko ang taong nasa litratong 'yan.
Malubha ang sakit ng papa ko.
Ito ang huling hiling niya.
May naisip akong bagong timpla.
Hindi dapat pumasok ang mga babae sa Silid Timplahan.
Alam kong may gusto kang patunayan sa mundo.
At gusto kong maging parte n'on.
Kretek natin ito.
At wala na tayong oras.
Ito ang lumang liham na sinulat ni Jeng Yah.
Hindi ko alam ang relasyon niya sa pamilya ko o sa pamilya mo.
PABRIKA NG KRETEK IDROES MOERIA
Dasiyah, ako si Seno Aji.
Hindi na ulit kailangang magtrabaho ni Dasiyah.
Ituring mo parte ito ng tungkulin mo.
Mahal ko si Jeng Yah.
Dapat marunong kang lumugar.
Pero alam ba ni Dasiyah
kung sino ka talaga?
Jeng Yah, tumigil ka.
Hindi!
Papa!
Jeng Yah!
Tagapagsalin ng subtitle: Joan G. Cabato