Anim na buwan pa bago ang kasal ko.
Pero unti-unti nang gumuguho
ang mundo ko.
At mawawala na ang buhay na gusto ko
sa sandaling maging asawa na ako ng isang estranghero.
Sige na, 'wag kang ganiyan.
Ngumiti ka. Magpapakuha tayo ng litrato.
Ipakita mo ang ganda mo. Uy.
Ayusin mo ang damit mo.
M CITY, 1964
Dasiyah, bakit hindi ka pa nakabihis?
Magpapakuha tayo ng litrato.
Ngayon na?
Para saan po, Mama?
Para sa pag-alala, siyempre.
Aalis ka na sa bahay na ito kapag ikinasal ka na.
Sige na, magbihis ka na.
Sige na.
-Tingnan mo 'tong anak mo. -Bakit naka-itim ka pa?
-Halika na. -Sige na, tanghali na.
-Ms. Marem! -Ano po 'yon, sir?
Bihira lang ito kaya sama-sama tayong magpalitrato.
-Opo, sir! -Lahat kayo! Halina kayo!
Mr. Dibjo, magpapalitrato tayo.
-Baka maiwan ka! -Mr. Raja!
-Halika, sumama ka sa litrato! -Magpakuha tayo ng litrato!
-Halikayo rito! -Sige na!
-Galingan mo, sir! -Opo, sir!
Magdikit-dikit pa kayo.
Ganiyan, kaunti pa. Dikit pa.
Sige, ganiyan.
Isa, dalawa.
HANGO SA NOBELA NI RATIH KUMALA
CIGARETTE GIRL
MGA EMPLEADO LAMANG
Bakit nasa 'yo ang litrato ni Mama?
Talaga? Nasaan dito ang mama mo?
Puwede bang malaman ang pangalan niya?
Pasensiya ka na.
Hindi ko puwedeng ibigay ang pangalan ng mama ko sa isang estranghero.
Pasensiya na po, kailangan ko lang sagutin ang tawag sa opisina ko.
Tawagin n'yo lang ako kung may kailangan kayo.
Aalis na muna ako.
Sige.
Ako…
May problema ba?
Sandali lang.
-Miss, puwede mo bang tawagan ang ospital? -Po?
Sige po, ma'am.
Heto na po.
Oo. Si Dr. Arum ito.
Anong oras tumaas ang lagnat?
Okay. Pakisabi kay Dr. Raith na siya muna ang bahala ngayon. Oo.
Pupunta ako sa ospital maya-maya.
Salamat.
Salamat, miss.
-Kailangan kong bumalik sa ospital. -Tapos ka na?
Kung kailangan mo ng tulong sa kahit ano, tawagan mo lang ako sa numerong ito.
Pasensiya na.
-Salamat. -Sandali. Miss, sandali…
Ano pa ang kailangan mo?
Ito kasi 'yon, Doktora. Kailangan ko lang ang pangalan ng mama mo.
Kailangan na kailangan ko talaga.
Hinahanap ng papa ko ang taong nasa litratong 'yan.
Sino'ng papa mo?
Ni hindi ko nga siya kilala.
Kaibigan ng mama ko?
Malayong kamag-anak?
Ipaliwanag mo nang dahan-dahan,
-para maintindihan ko ang sitwasyon. -Sige, sige.
Makinig ka. Sa totoo lang, hindi ko alam
kung ano ang kaugnayan ni Papa sa taong hinahanap niya.
Pero…
malubha ang sakit ng papa ko.
Ito ang huling hiling niya.
At sigurado akong importante 'to.
Mama ko ang isang 'to, Rukayah.
Mga lolo at lola ko ito, Idroes,
Roemaisa.
At tita ko ito.
Sino'ng hinahanap ng papa mo?
Jeng Yah.
Jeng Yah. Nasaan dito si Jeng Yah?
Sandali lang.
Di ko alam.
Alam mo ba kung saan ang gusaling nasa litrato?
Maraming lumang gusali rito,
pero sa tingin ko sira-sira na ang mga 'to.
Sige, kailangan ko nang umalis. Gabi na.
Sandali.
Ano pa ang kailangan mo?
Lumang sulat ito ni Jeng Yah.
Hindi ko alam ang relasyon niya sa pamilya ko o sa pamilya mo
kasi hindi ko siya kilala.
Pero sigurado akong may relasyon sila.
Pakibasa muna nito. Sige na.
Sige na.
MUSEO NG KRETEK, CENTRAL JAVA
Umiikot ang mundo na parang isang misteryo na kailanma'y hindi mo maiintindihan.
Pero palagi tayong makakahanap ng lugar
na magdadala sa atin sa mga kasagutan na hinahanap natin.
Para sa akin,
iisa lang ang lugar na gusto kong puntahan.
Isang lugar kung saan maaari kong amuyin ang lahat ng halimuyak ng buhay.
Ang halimuyak na aakay sa akin
para hanapin ang tunay kong sarili.
Kahit wala dapat makaalam
sa ginagawa ko rito.
Ituloy mo lang, ma'am.
Hindi ako magsusumbong sa kahit na sino.
Pinapalagay lang ito ni Mr. Dibjo rito.
Mr. Dibjo?
Ikaw pala, Mr. Raja.
Mag-iingat ka sa trabaho.
-Tutulungan ba kita? -'Wag na. Ako nang bahala rito, miss.
Miss, sabi ni Mr. Dibjo masarap daw ang klepon mo.
-Talaga po ba? -Oo.
Di ko pa natitikman 'yon, totoo ba?
Bukas gagawa ako para kay Mr. Raja. Para lang sa 'yo.
Oo, pakiusap!
Sige. Salamat, miss.
Babalik na ako sa trabaho, ma'am.
Mr. Raja!
Luto na ang klepon.
Hinihintay ko talaga 'to!
Bibigyan ko sila!
-Masarap ba? -Masarap.
-Sir, tikman mo 'to! -Tikman mo 'to!
Bagong luto 'to!
-Ang sarap! -Mainit pa!
Lahat kayo, kumuha kayo!
Kumuha na kayo rito!
Niluto 'to ni Ms. Marem para sa 'tin!
Heto pa!
'Wag n'yong pag-awayan ang kakanin! Masarap, di ba?
Marami pa 'to, kaya kain lang!
'Wag kayong mag-alala!
'Wag kayong mahiya.
-Mr. Raja, salamat sa klepon. -Walang anuman.
-Marami pa ro'n. -Sige.
Mukhang marami ka nang kaibigan dito.
Oo nga,
pero hindi pa lahat, ma'am.
Ito na 'yon, ma'am.
Una nating kuha ng dahon ng tabako mula kay Mr. Mego.
Maganda ito.
Oo.
Marami siyang binigay na bunga ng tabako.
-Napakabait niya. -Oo.
Uy.
Ano 'to?
Pabrika ba 'to ng kretek o taniman ng tabako?
Paano tayo makakagawa ng kretek kung ganito pa ang mga dahon ng tabako?
Paano?
Papa, nagkasundo tayo.
Makakakuha tayo ng magandang dahon ng tabako kung sariwa ang bibilhin natin.
Naiintindihan ko naman 'yon.
Pero magiging mas mahirap 'to.
Kailangan pang patuyuin 'to.
At saka, ngayon lang natin siya nakilala.
Nagtrabaho po ako dati sa taniman ng tabako ni Mr. Mego.
Totoong taniman ng tabakong Srintil 'to.
May tiwala siya sa 'kin.
Pinadala niya ito sa 'tin kahit wala tayong paunang-bayad, sir.
Walang paunang-bayad?
Paano mo nagawa 'yon?
Sinabi ko sa kaniya ang reputasyon ng Kretek Merdeka.
At nagkataon, naghahanap din siya ng mga regular na mamimili.
Sinabi ko na kung maganda ang presyo, bibili ulit tayo sa kaniya,
at pumayag siya.
At tungkol sa pagpapatuyo ng tabako, sir,
puwede nating gamitin ang bakanteng bodega.
Ako na po ang bahala sa lahat, sir.
-Uy. -Ano po?
Gaano ka na katagal na nagtatrabaho rito?
Halos tatlong buwan na, sir.
Tatlong buwan.
Mabuti.
Magaling.
Sige, bumalik ka na sa trabaho.
Opo.
Sige, sir. Mauna na po ako.
Yah.
Nakita mo 'yon, Yah?
Tadhana ang tawag natin dito.
Sinabihan mo ako na tulungan siya roon sa palengke.
Ngayon, sagot siya sa mga panalangin natin.
Ano po ang ibig mong sabihin?
Hindi ako naniniwala na hindi mo naiintindihan
ang mga sinasabi ko.
Puwede natin maging bagong katiwala si Raja.
Nag-aalala ako.
Kapag ikinasal ka na, aalis ka na sa pabrika.
Sa gayon, sino ang tutulong sa 'kin?
Pero ngayon, nakahanap na tayo ng solusyon.
Aalis na muna ako, Papa.
Pinapatawag ako ni Mama.
Sige.
Siyanga pala, sabihin mo rin sa mama mo.
Ha?
Kaya nga misteryo ng buhay ang tawag dito.
Dahil di natin malalaman
kung kailan tayo kakampihan nito.
Sigurado ka ba na hindi mo mama si Jeng Yah?
Makinig ka. Hindi pangalan ang "Jeng", pero parang…
Parang isang marangal na tawag ito
sa mga iginagalang na babae sa panahong 'yon.
At saka, walang tumatawag na "Jeng" sa mama ko.
Kaya, maghanap ka pa sa labas ng Jakarta.
Paano mo nalamang taga-Jakarta ako?
Siyempre, alam ko sa hitsura mo.
Mula sa pananalita mo, at sa pananamit mo,
talagang galing ka sa Jakarta, walang duda 'yon.
Pasensiya na, di ko sinasadya…
Dere-deretso ang bibig ko kapag nagsalita na ako, pasensiya na.
Hindi. Tama ka naman.
Ako naman
ang nag-umpisa nang di komportableng usapan.
Kaya, kapag sinusubukan kong itama, medyo…
nalilito ako kung saan mag-uumpisa.
Mag-umpisa ulit tayo, okay?
Hello, Doktora. Ang pangalan ko…
ay Lebas,
at kailangan ko talaga ang tulong mo.
Oo, taga-Jakarta ako,
pero hindi makulit ang lahat ng taga-Jakarta.
Sa katunayan, hindi ako makulit.
Kailangan mo pang patunayan ang lahat ng sinabi mo ngayon.
At isa pa, 'wag mo ako tawaging "Doktora".
Hindi ako nandito bilang doktor.
At hindi kita pasyente, Mr. Lebas.
Sige.
Arum.
May iba ka pa bang alam
na makakatulong sa 'kin sa paghahanap kay Jeng Yah?
Ang problema,
wala nga ako masyadong alam tungkol sa pamilya ko.
Dahil di masyadong nagkukuwento ang mama ko tungkol dito.
Pero isa lang ang sigurado ako,
kahit kailan di naging interesado si Mama sa negosyong kretek ni lolo.
Gano'n pala.
Pero, sa tingin mo
sino kaya ang "Jeng Yah" sa litratong 'to?
Hindi ang lola ko. Di puwede 'yon.
Di ko rin alam ang pangalan ng ibang empleadong babae.
Kaya, malaki ang tsansa na si Jeng Yah
ang tita ko.
Dasiyah ang pangalan niya.
Okay.
Puwede ba akong makipagkita sa kaniya?
Di naman sa hindi puwede.
Di ko lang alam kung nasaan siya ngayon.
Ano? Teka. Ano'ng ibig mong sabihin?
Tita mo siya!
Di mo alam? Alam ba ng mama mo?
Siguro alam niya,
pero tuwing tinatanong ko siya tungkol sa tita ko,
umiiyak siya,
kaya tumigil na ako sa pagtatanong.
Naiintindihan mo?
Sandali lang.
Anong kuwarto 'to?
Bodega ito kung saan itinatago ang mga donasyon.
-Di na ba tayo magpapaalam para makapasok? -Siyempre hindi. Sa pamilya ko 'to.
Pero pinamigay n'yo na 'to.
Sa totoo lang, hindi na sa inyo 'to.
Ano ba talaga ang gusto mo?
Maiwan ka rito o pumasok sa loob at tulungan ang ama mo? Nasa 'yo 'yan.
Sige.
Di ko pa natingnan ang lahat ng bagay rito,
pero naalala ko na may nakita akong sulat
na may parehong sulat-kamay
sa sulat na dala mo, Bas.
Titingnan ko muna.
Sige.
TUMAHIMIK SI MAMA NANG BANGGITIN NI TEGAR SI JENG YAH
Ano 'to…
KAILANGAN MO SIYANG KAUSAPIN
Hindi ito.
Mula ngayon, hindi mo na kailangang mamahala sa pabrika.
Mula ngayon, 'wag ka nang pumunta kung saan-saan
hanggang sa araw ng kasal mo.
Nag-umpisa na ang panahon mo ng pagbubukod ng sarili.
Mag-ingat ka.
SIGARILYONG KRETEK MERDEKA DJAJA
IDROES MOERIA
Kanina ko pa kayo hinahanap, nandito lang pala kayo.
Oo, Mrs. Sri, tinitingnan namin ang mga donasyon dito.
Hinahanap kita pero hindi kita makita,
kaya naisip kong baka masyado kang abala.
Walang problema. Ayos lang 'yon.
Mr. Lebas, puwede bang magpalitrato sa 'yo?
Bihira lang bumisita rito ang anak ng may-ari ng Kretek DR.
May litrato na kami ng ama mong si Mr. Raja.
Gusto kong pagtabihin ang litrato n'yo.
Saglit lang ito, mabilis lang.
Naghihintay na siya sa 'yo.
Sige na, bilisan natin!
Salamat sa susi ng Silid Timplahan.
Ganito ang pagprito ng tempeh. Dahan-dahan mo itong ilalagay.
Ngayon subukan mo.
Umupo ka rito.
Upuan mo na ito ngayon.
Mesa mo ito.
May karapatan kang gamitin ang lahat ng nandito.
Maaari mong hawakan ang lahat.
'Wag mong itapon mula sa malayo, tatalsik ang mantika!
Dahan-dahan lang. 'Wag kang matakot.
Saan ka pupunta?
Bakit mo iniwanan ang tempeh?
-Magandang hapon sa inyong lahat. -Magandang hapon, sir.
Si Mr. Raja na ang bago kong katiwala.
-Opo, sir. -Opo, sir.
-Binabati ka namin, Ginoong Katiwala! -Ano ba kayo, wala lang ito!
DR pala 'to.
'Wag mo akong husgahan,
pero sasabihin ko na kaagad sa 'yo
na pribadong bagay ito.
Wala 'tong kinalaman sa kompanya.
Sinabi ko na sa 'yo sa umpisa.
Di ko alam kung bakit hinahanap ng papa ko si Jeng Yah.
Pero kung gusto mong mabayaran o anuman…
Sandali lang.
Ano'ng sinabi mo?
Di kita narinig. Pakiulit nga.
Bayaran?
Di ba ikaw ang humihingi ng tulong sa 'kin?
Oo.
Ako ang humihingi ng tulong.
-Di 'yon ang ibig kong sabihin. -Ano pala 'yon?
Ipaliwanag mo nang dahan-dahan para maintindihan ko.
Sige, makinig ka.
Karamihan ng tao, kapag narinig nila ang tungkol sa Kretek DR,
kadalasan humihingi sila ng pera,
o parang gano'n.
Hayaan mo akong magpaliwanag…
Para lang alam mo,
ayoko sa sigarilyo.
Nagdudulot ng sakit ang sigarilyo.
Naiintindihan mo?
Oo.
Pasensiya na.
Pangalawa, nandito ako para tulungan ka hindi dahil sa ibang motibo.
Gusto ko rin malaman ang nangyari sa tita ko, sa pamilya ko.
Makinig ka kapag kinakausap ka.
Pangatlo, bilang isang doktor, hindi ko sasabihin,
"Pasensiya na, Mr. Lebas, di ko kayang tulungan ang ama mong may sakit."
Kahit na walang modo humingi ng tulong ang anak niya.
Naiintindihan mo ba?
Oo, pasensiya na.
Sawa na 'kong marinig ang pasensiya mo.
-May nakita akong isa pang sulat. -Ano?
May nakita akong sulat.
Pero kung ayaw mong basahin ngayon, mamaya na lang siguro.
Sige, patingin.
Gusto mo sabay nating basahin 'to?
Ilang araw na lang, magaganap na ang pamamanhikan.
Sinabi sa akin ni Mama na pag-aralan kung paano maging isang maayos na babae,
na ang mga tungkulin lamang ay magluto,
maglagay ng makeup, at manganak.
Sige na, Yah, bakit di mo kayang gawin 'to nang maayos?
Kapag nalaman 'to ng biyenan mo, sasabihin niyang hindi kita tinuruan.
Ganito.
Itali mo muna ang dulo, pagkatapos ilagay mo rito. Ganiyan.
Mawalang-galang po, Tita.
-Uy, magandang dilag. -Mawalang-galang na, Dasiyah.
Tita, nagdala ako ng mga rosas mula sa hardin namin.
Sinabi ni Papa na ibigay ko ito sa inyo.
Binabati niya po kayo sa kasunduang pagpapakasal ni Ms. Dasiyah.
Sabi ni Papa, gusto mo raw ang mga rosas, tama ba?
-Salamat. -Walang anuman, Tita.
-Sasabay ka ba, Yah? -Sandali lang. Di pa kami tapos dito.
Mauna ka na sa pabrika.
Nando'n si Mr. Raja, di ba?
Sige, mauna na ako sa pabrika. Paalam.
Susunod na lang ako mamaya.
Ano'ng problema kay Mr. Raja?
Sa tingin ko may gusto si Purwanti kay Mr. Raja.
May gusto rin si Mr. Raja kay Purwanti.
Paano mo nalaman 'yan?
Hindi nagkakamali ang kutob ng babae, ate.
Tama na 'to.
Tapos na ako, Mama!
'Wag mong sabihin ang tungkol sa mga rosas na 'to sa papa mo. Ha?
May mga pagkakataon,
na nagkakasalubong kami ni Sir Djagad.
Isipin mo lang na tapos na 'yon at di na kailangang pag-usapan pa.
Ituring mo ito na isang paalaala
na ang ama at ina mo
ay mas marami ang karanasan kaysa sa 'yo.
Hindi lang para sa ikabubuti mo ang kasal na ito, anak.
Mahalaga rin ito para sa negosyo natin.
Opo, Mama.
Naiintindihan ko.
Ituring mo ito
na parte ng tungkulin mo.
Sigurado ako na di mo pagsisisihan 'to.
Tawagan mo lang ako kung may kailangan ka.
Salamat sa mga dinala mo.
Magandang uri ito.
Maraming salamat.
-Nagpapasalamat din kami sa 'yo. -Hindi, mas dapat akong magpasalamat.
-Mula ngayon, magtulungan na tayo. -Balitaan mo na lang ako.
Sandali.
Ano'ng nangyayari dito?
Paano ka nakapasok sa Silid Timplahan?
Sino'ng nagbigay sa 'yo ng pahintulot?
Bawal pumasok ang mga babae sa Silid Timplahan.
Mr. Dibjo,
tiyak na may dahilan kung bakit nasa loob ng Silid Timplahan si Dasiyah.
Tama ba, anak?
May naisip akong bagong timpla.
Diyos ko!
Kailangan n'yong maintindihan.
Maliban na lang kung may babaguhin tayo,
pipiliin ng tao ang Kretek Proklamasi.
Sinasabi mo ba na hindi maganda ang timpla ko?
-Ano'ng alam mo tungkol sa timpla? -May alam ako.
Kung bibigyan n'yo ako ng pagkakataon.
Bigyan n'yo ako ng panahon. Patutunayan ko na…
Sumusobra na siya, Sir Idroes.
Sumosobra na siya. Hindi puwede!
Bawal pumasok ang mga babae sa Silid Timplahan!
Hindi mabuti ito.
'Wag mo akong sisihin
kung magiging maasim ang Kretek Merdeka pagkatapos nito.
Mr. Dibjo.
Sisiguraduhin kong magiging malinis ang Silid Timplahan bukas, sir.
Ayos na ba sa 'yo 'yon, sir?
Dapat malinis na malinis.
Opo, sir. Sisiguraduhin ko 'yon.
Walang amoy ng babae.
Kailangan linisin mo rin ito.
Mahal kong anak.
Ibigay mo 'yan kay Raja.
Ibigay mo na sa kaniya.
Ma'am!
Madam Dasiyah!
Ma'am.
Di mo yata naintindihan ang ginawa ko kanina.
Ma'am!
Madam Dasiyah!
Madam Dasiyah.
Ma'am, pakiusap.
Hayaan mo akong magpaliwanag.
Una,
binola mo si Papa at ang mga manggagawa sa pabrika
para gawin kang katiwala.
Pangalawa,
binigay mo sa akin ang susi para mapahamak ako.
Pangatlo,
nakikipagnegosyo ka sa mga taong pumupunta sa pabrika.
-Nakita ko 'yon. -Sandali. Sandali lang, ma'am.
Kahit kailan hindi ko sisirain ang tiwala ni Sir Idroes, ma'am.
Utang na loob ko kay Sir Idroes ang buhay ko.
May utang na loob ako sa pamilya mo.
Pumayag akong maging katiwala
para maibigay ko sa 'yo ang susi sa Silid Timplahan.
Wala talaga akong balak na ipahamak ka.
Tungkol sa nabanggit mong mga tao kanina…
Magagamit ko sila para makakuha ng puhunan.
Alam ba 'to ng ama ko?
Hindi, ma'am.
Pero hindi ito makakaapekto sa negosyo ni Sir Idroes. Titiyakin ko 'yon.
Hindi pa ba sapat ang sahod mo sa amin?
Sobra-sobra na 'yon.
Pero hindi 'yon ang problema.
Kailangan ko…
Kailangan kong patunayan ang sarili ko.
May tiwala ang ama ko sa 'yo.
Iginagalang ka ng mga manggagawa sa pabrika.
Kanino mo pa kailangan patunayan ang sarili mo?
Sa iyo, ma'am.
Tuwing kasama kita,
di ko maintindihan ang nararamdaman ko.
Sinusubukan kong pigilan ang nararamdaman kong ito, pero…
may sariling gusto ang puso ko.
Tuwing nakikita kita,
may isang bagay na…
Hindi ko pa nararamdaman noon.
Ako?
Pero hindi ako katulad ng ibang babae.
Ayaw kong magsilbi sa mga lalaki.
Ayaw kong manatili lang sa bahay.
Iisa lang ang iniisip ko.
Kretek.
Oo.
Alam ko 'yon.
Siguro hindi ka naiintindihan ng lahat.
Pero naiintindihan kita.
Lahat ng mga sinabi mo ngayon,
gusto ko silang lahat.
Wala akong kahit sino.
Wala akong kahit ano.
Pero ipinapangako ko
na susubukan kong
ibigay sa 'yo ang buhay na nararapat para sa 'yo.
Dasiyah.
Pero bakit ngayon mo lang sinasabi ito?
Huli na ang lahat.
Itinapon ko na lahat ng mga pangarap ko.
At alam ko
na hindi ko na siguro makukuha ang mga gusto ko.
Kung gayon, sabihin mo sa akin.
Ano'ng gusto mo, ma'am?
Para saan pa?
PABRIKA NG KRETEK IDROES MOERIA
May maitutulong ba ako sa 'yo?
Naliligaw ka ba, sir?
Dito talaga ang punta ko.
Madam Dasiyah.
Nagkita na ba tayo dati?
Sana nga.
Gusto ko na mas maganda pa kaysa rito ang una nating pagkikita.
O kahit papaano, sa mas magandang panahon.
Ako si Seno Aji.
Medyo madulas dito, kaya puwede ba kitang alalayan?
Sa totoo lang, alam na alam ko ang gusto ko sa sandaling 'yon.
Pero hanggang saan ko makakayanan
o mapapahintulutan na pumili para sa sarili ko?
Kahit hanggang ngayon,
-malaking katanungan -"Malaking katanungan
-pa rin 'yon sa 'kin. -pa rin 'yon sa 'kin."
May iba ka pa bang nabasa na nabanggit ang mapapangasawa niya?
Si Seno.
Wala.
Ginagamit niya lang ang mga letrang P o R.
Palagi niyang binabanggit si Raja.
Ano'ng problema?
Si Seno…
ang papa ko.
Di ko inakalang ang tita at papa ko
ang dapat magpakasal noon.
Siguro 'yon ang dahilan kung bakit
walang binabanggit si Mama tungkol dito.
Grabe…
Ano sa tingin mo?
Pambihira, di ba?
May mga sekreto rin pala ang papa mo.
Pasensiya na.
Ako naman ngayon ang salita nang salita.
Namatay ang papa ko
bago ako ipinanganak, Bas.
Kaya wala akong alam tungkol sa kaniya.
Sinabi lang sa 'kin ni Mama
na isa siyang mabuting sundalo.
Isang lalaking maaasahan ng pamilya niya.
Kung gano'n,
kahit papaano maidadagdag natin si Papa sa listahan ng mga misteryo, tama?
Oo.
Gusto kong hanapin ang iba.
Gusto kong…
may malaman pa tungkol kay Papa.
Sige.
Nalalapit na ang araw ng kasunduang pagpapakasal namin ni Seno.
Magkakilala na ang mga pamilya namin.
At marami silang paraan para iwan kaming magkasama.
Nabili na pareho.
Sinusunod ko lang ang plano nila para sa amin.
-Sige, siya na ang bahala rito. -Sige.
Sandali lang.
Alam ko,
na hindi pagkakamali ang pagtanggi kay Raja.
Pero bakit hindi mapalagay ang puso ko?
Tutulungan mo ang pagbebenta ko roon,
at tutulungan ko ang pagbebenta mo rito.
May sariling tagahanga ang kretek namin.
-Oo. -Kaya, pareho tayong panalo rito.
Papa.
May iba pa tayong kailangan bukod sa estratehiya sa pagbebenta.
Ano 'to?
Interesado ka rin ba sa kretek, magandang dilag?
Sa totoo lang, tumutulong na sa 'kin sa pabrika si Dasiyah
mula pa noong maliit pa siya.
Hindi ito isang bagay na ipinagmamalaki ko.
Napansin ko na 'yon
no'ng nakita kita sa palengke.
Sa totoo lang,
ang gusto kong gawin lang ni Dasiyah
ay ang mga karapat-dapat lang sa mga babae.
Mawalang-galang po, Sir Idroes.
'Wag kang mag-alala.
Ipinapangako ko,
hindi na ulit kailangang magtrabaho ni Dasiyah.
At lagi ko po siyang aalagaan
mula sa sandali ng kasunduang pagpapakasal namin bukas.
Lalaking-lalaki 'tong anak mo.
Oo. Maraming salamat, Seno.
Sumusunod po ako sa aking ama.
No'ng nagpasiya kami ni Sir Idroes
na ipakasal ang mga anak namin sa isa't isa,
sa totoo lang, nag-alinlangan ako.
Alam n'yo na,
maganda ang karera ng anak ko sa militar.
Kaya natural lang para sa 'kin na humiling ng kabiyak na karapat-dapat sa kaniya.
Pero pagkatapos kong makilala si Dasiyah,
baliktad na, ngayon umaasa ako
na maging karapat-dapat na kabiyak ang anak ko
kay Dasiyah.
Kaya, mahal ko, patawarin mo ako.
Sana
mapatunayan ng anak ko
na karapat-dapat siya sa iyo.
Jeng Yah.
IDROES MOERIA PABRIKA NG KRETEK
Manong, puwede ba kami…
-Manong Joko! -Doktora!
-Kumusta ka na po? -Mabuti.
-Hindi ka na masyadong pumupunta rito. -Naging abala lang po ako.
-Kumusta ka na, miss? -Mabuti.
Mabuti naman.
-Dalawa po ng lagi kong binibili. -Sige.
Kumusta, manong!
Kumusta, Doktora.
-Ayos ka lang po ba? -Oo.
Kung gusto mong mas bumuti pa ang pakiramdam mo,
patayin mo ang sigarilyong 'to.
-Itigil mo ang paninigarilyo, -Oo.
-para di ka magkasakit. -Oo, salamat.
-Itigil mo na 'to, okay? -Oo.
Madalas ka ba rito?
Oo.
Dati kong pasyente sa ospital ang matandang lalaking 'yon.
At anak niya si Manong Joko.
Kaya, madalas akong kumakain dito.
Parang pamilya ko na sila.
Sigurado na.
Tita ko si Jeng Yah. Dasiyah.
Oo.
Sandali. May isa pa tayong sulat na di pa nababasa.
-Talaga? -Oo.
Patingin.
Aalis na ako.
Bas.
Wala nang iba pang sulat, di ba?
Ito lang?
Ito lang.
Ano na'ng gagawin natin ngayon?
Itago mo na lang ang mga sulat, okay?
Ayaw kong mawala 'yan.
Sige.
Sandali.
Puwede palang buksan 'to?
Siyempre. Di mo alam 'yon?
Hindi.
Hindi mo pa nababasa ang nasa loob?
-Hindi pa. -Naku.
Basahin natin.
Sandali lang.
-Bas. -Bakit? Ano'ng problema?
Hindi yata 'to sulat-kamay ng tita ko.
-Iba ito kaysa ro'n sa isa. -Patingin.
Sulat-kamay 'to ni Papa.
Buong buhay ko,
hindi pa ako nakakaramdam ng matinding pagnanasa.
Itong mga huling araw,
palagi kitang nakikitang kasama ang lalaking 'yon.
Mahirap aminin,
pero alam na alam ko…
na hindi siya…
o ako…
ang makapagbibigay sa 'yo ng kaligayahan.
Pero…
ibibigay ko ang kahit ano'ng kailangan mo.
Dahil mahal kita,
Jeng Yah.
Tagapagsalin ng subtitle: Andrew Jan Novera