Rum?
Ayos lang 'yan.
Patawad, Rum.
Ayos lang po, Ma.
HANGO SA NOBELA NI RATIH KUMALA
CIGARETTE GIRL
Papa, bakit po?
Papa!
Tegar. Tawagin mo ang doktor.
Papa.
Hindi ko alam, Jeng.
Maniwala ka sa 'kin.
Si Sir Djagad ang naglagay ng pangalan ni Sir Idroes sa listahan.
Ilagay mo ang mesa riyan.
Ma'am.
-Pakilinisan ang kuwarto ng mga bata. -Opo.
Mahal.
'Yong kuwarto mo na lang ang hindi pa nalilinis.
May ginagawa pa ako.
Sandali lang naman 'yon.
Kailangang tanggalin ang laman ng mesa mo bago 'yan ibalot.
Tegar, Karim.
Huwag kayong maglaro diyan. Tara na.
Pakikuha ang mga bata.
Kahit pilitin kong itago,
lagi pa rin akong nakokonsiyensiya.
IMBITASYON
Hindi ko na kayang magsinungaling sa sarili ko.
Kailangang may pagsabihan ako tungkol sa lahat na nangyari.
Magiging patunay ang sulat na ito.
At maaaring makulong ako dahil dito.
O mas malala pa,
mamatay.
M CITY, 1973
BODEGA NG TABAKO
Salamat sa pagpunta.
Importante ito…
para kay Dasiyah.
Kumusta ang negosyo, Mr. Soeraja?
Maayos ba ang lahat?
Nakikiusap ako sa 'yo,
pakibigay ito kay Dasiyah.
Sa kaniya ito.
Ang lakas pa rin pala ng loob mo.
Pagkatapos na makulong si Dasiyah
at mamatay ang tatay niya dahil sa ugnayan mo sa partidong 'yon.
Wala akong kinalaman do'n.
Wala sa listahan ang pangalan mo
dahil may nagpoprotekta sa 'yo.
Kung kaya kang protektahan ni Djagad,
kaya niya ring ipalagay ang pangalan ni Sir idroes sa listahan.
Ako…
Nakipagkasundo ka kay Djagad.
Pinakasalan mo pa ang anak niya
para mas tumibay ang posisyon mo sa pamilya niya.
Magaling.
Pakibigay ito kay Dasiyah.
Ito ang patunay
na puwede niyang kunin ang lahat ng mayro'n ako.
Alam mo
na kahit may ganito,
mananatili kang traidor kay Dasiyah at sa pamilya niya.
Habang-buhay.
Hindi mo pa rin pala makalimutan ang nakaraan mo.
Totoo ba?
May mga inosenteng taong namatay dahil sa 'yo.
Dahil sa 'tin, Raja. Sa atin.
Hindi.
'Yong malapit na ugnayan mo sa partido
ang talagang nagbigay sa 'kin ng pagkakataon.
Kahit hanggang ngayon, wala kang lakas ng loob sabihing inosente si Idroes.
Kahit na ikaw dapat ang hinuli.
Kaya kong baguhin 'yon.
Ngayon.
Kahit na mawala sa 'kin ang lahat,
at ikaw…
ang dapat magdusa sa lahat ng ito.
Ano ba?
Pamilya tayo, Raja.
Dapat pagtuunan mo na lang ng pansin ang bago mong buhay sa Jakarta.
Dahil 'yon sa sipag at tiyaga mo.
Para magtagumpay,
kailangan mong magsakripisyo.
Pero kung gusto mo pa ring halukayin ang nakaraan mo,
ang mas magdurusa
ay ang pamilya ni Idroes.
Tama si Sir Djagad.
Ako ang dahilan kaya namatay si Sir Idroes.
Patawarin mo ako, Jeng.
Ma?
Tatawagin ko ang doktor.
Tulog ang boyfriend mo, Rum.
Ma!
Hindi ko po siya boyfriend.
Pa'no niya nalamang gusto ko ng matamis na luya?
Sabi niya no'ng una ka niyang nakilala,
humingi ka ng matamis na luya.
Saan kayo nagkakilala?
Sa Museo ng Kretek po, Ma.
Pumunta siya ro'n para may mas matutuhan tungkol sa kretek.
Bakit ba parang pamilyar siya?
Ma'am,
pasensiya na po, nakaidlip ako.
Pasensiya na sa nangyari kanina.
Mahina na kasi ang memorya ko.
Ayos lang po 'yon, ma'am.
Ano ba'ng maitutulong ko sa 'yo?
Mayro'n pong naghahanap kay…
Jeng Yah.
Matagal ko nang hindi naririnig ang pangalang 'yan.
At panahon na
para ikuwento ko sa 'yo si Jeng Yah.
Ang nanay mo.
Noong namatay ang lola mo,
umasa na lang kami sa isa't isa para mabuhay.
M CITY, 1973
OPISYAL NA ANG DJAGAD RAJA SA JAKARTA
Mahirap ang pinagdaanan ni Dasiyah noong nakakulong siya.
Lagi niyang itinatago ang nararamdamang lungkot.
Pero alam ko.
Ang kaya ko lang gawin ay pasayahin siya
para patuloy siyang mabuhay.
Panahon na para kalimutan mo na siya, Ate.
Nakalimutan ko na.
Kung talagang nakalimutan mo na siya,
dapat matuto ka nang magmahal ng iba.
-Kumusta, Rukayah? -Uy, Seno!
Kumusta, Rukayah?
Ano 'yan?
Namili ako ng mga pagkain.
Ang dami niyan.
Dito ka na maghahapunan, di ba?
Sige.
Marami naman akong binili, kaya puwede naman siguro akong makikain.
Sige, maghahanda na ako.
Puwede mo bang samahan si Yah?
Salamat, Seno.
Napakabuti mo sa 'min.
Alam kong…
mapanganib ito sa 'yo.
Ang totoo niyan,
gusto kong magpaalam sa 'yo na payagan akong gawin pa ang higit dito.
Bata pa lang ako, tinuruan na akong
pahalagahan ang lahat ng bagay.
Kailangan kong magtrabaho.
Puwede kang magtrabaho sa pabrika ng tatay ko, Yah.
Para magtimpla.
Gusto ko ng ibang trabaho.
Hindi ko na kayang magtimpla.
At saka,
hindi maganda para sa isang pabrika na kunin ang tulad ko.
Tungkol diyan,
alam ko kung pa'no gawan 'yan ng paraan.
Dasiyah, isipin mo na lang na pasasalamat ko ito.
Seno.
Nakalagay 'to sa bag. Sa 'yo ba 'to?
Oo.
Nadala ko pala 'yan. Salamat.
Sige.
Dasiyah, 'wag kang mag-alala.
Ako na ang bahala sa lahat.
Nagtagumpay si Seno na kumbinsihin ang tatay niyang
lihim na kunin si Yah bilang tagatimpla.
Sa pagkakaalam ng lahat,
si Eko ang tagatimpla ng Boekit Klapa.
-Rukayah. -Seno.
Ito si Eko.
-Eko. -Rukayah.
Eko.
-Uy, Rukayah. -Makikiraan.
Dinala ni Seno ang lahat ng sangkap
at kagamitan na kailangan para sa paggawa ng timpla.
Ano sa tingin mo?
Doon ilalagay ang mga sangkap.
-Saan ko ilalagay 'to? -Dito.
Aakyat na ako.
Lagi siyang nagtatrabaho hanggang gabi.
Lagi niyang sinusubukang gumawa ng bagong timpla.
Pero sabi niya palpak daw lahat.
Mabuti nang abala siya para malibang ang isip niya.
Pero hindi naging sapat 'yon.
Pasensiya na
kung naiistorbo kita.
Puwede ba?
Kretek Gadis?
Matamis ito.
Sinasabi ng mga lalaki na matamis ang sariling-rolyong sigarilyo
dahil nadampian ito ng mga labi ng babae.
Iba na siguro ang lasa niyan kaysa dati.
Baka nawala na 'yong galing ko.
Walang kahit anong nawala sa 'yo, Dasiyah.
Gano'n ka pa rin, katulad pa rin nang una kitang nakilala.
Kung papayag kang maging asawa ko,
ako na ang magiging pinakamaligayang lalaki sa mundo.
Hayaan mong protektahan kita mula sa sakit ng nakaraan mo.
-May tumututol ba? -Wala po
Pribado ang naging kasal ng kapatid ko kay Seno.
Ni hindi dumalo ang pamilya ni Seno.
Bilang sundalo,
hindi dapat pakasalan ni Seno ang kapatid ko.
Isang taong nasa listahan ang pangalan.
Pero walang pakialam si Seno.
-Salamat, Rukayah. -Walang anuman.
Anuman ang rason, pinakasalan siya ng kapatid ko.
Natutuwa akong makitang ipinagpapatuloy na ng kapatid ko ang buhay niya.
Para sa akin, 'yon lang ang importante.
Pero hindi nagtagal,
nadestino si Seno sa Irian Jaya para patahimikin ang rebelyon.
Hanggang ngayon iniisip ko pa rin…
Mag-ingat ka.
Kung bakit kailangan niyang umalis
ilang buwan lang pagkatapos ng kasal?
Ito po ba ang bahay ni Kapitan Seno Aji?
Oo.
Inutusan kaming dalhin ang mga gamit niya.
Ito po.
DEATH CERTIFICATE
SENO AJI, INDONESIAN NATIONAL ARMED FORCES
Makalipas ang dalawang linggo,
natanggap namin ang balitang namatay si Seno habang nasa serbisyo.
Inuwi ang mga gamit niya.
Naging mahirap sa 'min 'yon.
Yah?
Matapos ang isang buwan,
nalaman ng kapatid kong buntis siya.
Ano'ng problema?
Ate, umiri ka pa.
-Ate! -Salamat sa Diyos.
Ate!
'Yong araw na ipinanganak ka
ang pinakamasayang araw sa buhay namin.
Ikaw…
ang nagbalik ng ngiti sa mga labi ng kapatid ko.
Mahal na mahal ka niya, Rum.
Ngayon ko lang naisip
kung bakit parang pamilyar ka.
Naaalala ko sa ngiti mo ang kababata ko
na mahilig din sa matamis na luya tulad ko.
Umuwi na ang kapatid ko
at nakamit ang kalayaan niya.
Pero nang sandaling nakalaya siya sa pagkakakulong,
nalaman niyang
nawala na ang tapang niya.
Alam kong napakahirap sa 'yo nito, Rum.
Gusto mo bang umupo?
O gusto mo nang umuwi?
Puwede kong kunin ang sasakyan ko
at pumunta tayo
sa Bali?
Sa Italy? France?
-Tama na, Bas. -Rome?
Tama na, Bas. Tama na 'to.
Gusto lang kitang pasayahin, Rum.
Pero, hindi ba nakakatawa?
No'ng mga nakaraang araw, hindi pa tayo magkakilala.
Ngayon, ikaw lang ang nakakaintindi sa 'kin.
Puwes,
naiintindihan ko.
Gusto mong malaman kung ano talaga ang nangyari.
Pero sa kabilang banda,
kapag nalaman mo na ang totoo,
natatakot ka nang harapin ito.
May nasabi ba akong mali?
Magandang umaga, Mr. Eko.
Arum!
-Pasok kayo! -Hello, sir.
Ayu!
May mga bisita tayo. Gumawa ka ng tsaa.
Uy, gusto n'yo rin bang mag-almusal?
Ayos lang, sir, busog pa kami.
Ang ganda ng koleksiyon mo, sir.
Hilig ko lang 'yan.
Dini-display ko para madaling tingnan.
Maliit pa si Arum, gusto niya nang laging tingnan ang mga koleksiyon ko.
Hindi tulad ng nanay niya.
Bakit, iha?
Alam mo…
Tuwing pumupunta ka rito,
lagi kong hinahanda ang sarili ko para dito.
Hindi ko akalaing
ngayon ito mangyayari.
Si Madam Dasiyah ang nagturo ng lahat sa 'kin.
Nagsimula ako bilang katulong niya.
M CITY, 1974
Lagi niyang sinisigurong
maibibigay niya ang pangangailan ng anak niya.
Eko.
Tulungan mo akong haluin ito.
Opo, ma'am.
Nang namatay na si Seno,
tinanggal na siya sa trabaho ni Mr. Tira.
Ate, tingin ka rito.
Sa wakas, nakumbinsi niya akong magbukas ng sarili kong negosyo.
Huwag mong damihan ang lagay.
Bandang huli,
nagkaroon na ako ng pabrika ng kretek.
May pabrika po kayo ng kretek?
Hindi naman talaga pabrika.
Maliit na negosyo lang.
Kembang Setaman.
Wala akong mga empleado.
Pero pag may mga order sa 'kin ng sigarilyo, tulad ngayon,
tinatawag ko sila.
-Ma'am. -May mga bisita tayo.
Ang importante,
sapat ang kita namin para mabuhay.
Dahil sa tita mo ang lahat ng ito.
Parang kasosyo n'yo pala si Madam Dasiyah sa Kembang Setaman?
Dapat gano'n.
Pero ayaw niya.
Sabi niya,
base sa mga naging karanasan niya,
mas mabuting hindi siya maging parte nito.
Kaya ang puwede ko na lang gawin
ay ipadala sa pamilya niya ang parte ng kita ko.
Sa tingin ko…
Opinyon ko lang naman ito.
Makikilala mo ang gumawa
base sa timpla ng kretek.
Kay Dasiyah ang isang 'to.
May ipapakita ako sa inyo.
Sandali lang.
Heto.
Ito ang sangkap para sa timpla na sinabi sa 'kin ni Madam Dasiyah.
Sinusundan ko ito, hanggang sa kaliit-liitang detalye.
Tingnan n'yo, ayan ang pirma niya. Kita n'yo?
Sinubukan n'yo po bang baguhin 'to?
Bakit ko babaguhin ang sangkap ng Kretek Gadis?
Perpekto na ito.
Ibig sabihin, ang sangkap ng Kretek Kembang Setaman
ay pareho sa Kretek Gadis?
Gusto ko pong subukan.
Pur.
Salamat.
Naging mabuti kang asawa.
Patawad…
di ako naging mas mabuting asawa sa 'yo.
Mahal.
Binigay mo ang lahat sa pamilyang ito.
Para sa 'kin.
Para sa mga anak natin.
Alam ko 'yan, mahal.
Bas.
No'ng huling beses, hindi naging maganda ang paghihiwalay natin.
Gusto kong maghiwalay tayo nang maayos ngayon.
Bakit mo sinasabi 'yan?
Puwede naman tayo ulit magkita, Rum.
Hindi 'yan ang ibig kong sabihin.
Pa'no ko ba sasabihin?
Babalik agad ako.
At ipinapangako kong magiging maayos ang lahat.
Sige.
KEMBANG SETAMAN
Hello, puwede ka bang magpahanda ng helicopter?
Ayan na ang bida.
Bakit ka pa bumalik?
-Mabuti pang doon ka na lang. -Tegar.
Tama na.
-Ayan. -Salamat, Bas.
Kailangan ko 'to.
May kinikilingan lang siguro ako,
pero pinakamasarap pa rin ang sigarilyo ng DR.
Kung wala ito, mababaliw na siguro ako ngayon.
Siyempre.
Kaya tayo pa rin ang nangunguna.
Hindi 'yan DR.
'Yan ang kretek nina Papa at Jeng Yah.
Kretek Gadis ang dating tawag diyan.
Nasa museo ang kasaysayan niyan kung gusto n'yong kumpirmahin.
Ginawa 'yan bago pa ginawa nina Papa at Lolo ang DR.
Hoy.
Sino pa ang ibang nakakaalam nito?
-Ako lang at… -Sino pa ang ibang nakakaalam?
-Ako lang at ang pamilya ni Jeng Yah! -Sigurado ka?
Tegar.
-Tegar. -Tumahimik ka! Nag-iisip ako!
Sige, makinig kayo sa 'kin.
Bas.
Hoy.
Tawagan mo ang abogado natin, sino nga 'yon? Si Mr. Bambang.
Tawagan mo ngayon si Mr. Bambang.
Sabihin mo sa kaniya lahat ng sinabi mo sa 'min.
Siya na ang bahala rito.
-Seryoso ka ba? -Oo. Ipapaayos natin 'yan.
Tegar.
Mali na ang ginawa nina Lolo at Papa sa pagnakaw nito.
Ngayon gusto mo itong ipaasikaso sa abogado?
Rim.
E, ano'ng gusto mong sabihin sa mga shareholder natin?
Sige, gusto mong pumunta sa meeting at ganito ang sasabihin,
"Ladies and gentlemen, hayaan n'yong ako ang maging kinatawan ng DR
para sa isang espesyal na anunsiyo. Napag-alaman ko
na ang recipe natin ay nakaw!" Gano'n?
-Namatay ang papa ni Jeng Yah dahil diyan. -Wala akong pakialam.
-Ano sa tingin mo ang binebenta natin? -Buhay ng tao 'yon.
-Ang hinihiling ko sa 'yo… -Hinahanap siya ni Papa!
Ano ba'ng binebenta natin? Prayer mats?
Tama na! Nandoon si Papa!
Baka may kinalaman ito sa narinig natin sa loob.
Nagsasalita si Papa habang tulog.
Lagi niyang binabanggit ang pangalan ni Lolo.
Sabi niya may namatay dahil sa kaniya.
At kung tama ang sinabi ni Lebas,
ibig sabihin, ang susunod nating gagawin
ay unahin ang kapakanan ni Jeng Yah
at ng pamilya niya.
Sang-ayon ako.
Panahon na
para ayusin ninyong lahat ang pagkakamali ng lolo n'yo.
Sang-ayon ako.
Alang-alang sa reputasyon ni Lolo, ako na ang bahala rito.
Walang kahit sino ang puwedeng dumungis sa pangalan niya.
-Tungkol sa kompanya… -Ano ba'ng problema mo?
-Puwede bang tumahimik ka? -Tegar!
Ako ang mas nakakakilala sa lolo n'yo.
Ayos lang 'yan, Ma.
Matagal na akong nagbubulag-bulagan.
Pero ngayon napagtanto ko
na tayo rin ang magdurusa
sa mga ginawa natin.
Isa lang ang hiling ko sa inyo.
Gawin n'yo ang mga kahilingan ng papa n'yo.
'Yon lang.
Bas.
Puntahan mo na ang papa mo.
Gusto ka niyang makausap.
Opo, Ma.
Aayusin po natin ang lahat, Ma.
Aayusin natin ang lahat ng ito.
Nahanap ko po ang ibang mga sulat mo.
At kay Jeng Yah.
Nabasa ko rin ang tungkol sa…
Kretek Gadis.
At…
kung pa'no mo sinimulan ang Kretek DR
hanggang sa pagpunta ni Jeng Yah sa kasal mo.
At kung paanong 'yon na ang huling pagkikita n'yo ni Jeng Yah.
Ang totoo niyan,
nakita ko pa ulit si Jeng Yah nang huling beses pagkatapos n'on.
M CITY, 1975
Noong bumibiyahe tayo mula Jakarta papuntang Kudus,
tumigil ang tren sa M City.
Maliliit pa kayo ng mga kapatid mo noon, Bas.
Nawalan na ako ng pag-asang makita siya ulit.
Umupo ka nang maayos.
Dumaan si Jeng Yah sa mismong harapan ko.
Malaki ako, hindi maliit.
Pumunta ka sa mama mo.
May tatawagan lang ako sa negosyo.
Sige.
-Miss, pakibantayan ang mga bata. -Opo.
Jeng Yah!
Jeng Yah. Sandali.
Sandali.
Pakinggan mo ako ngayon.
Patawarin mo ako.
Ako…
Sandali. Itigil mo 'yan.
Kumalma ka.
Dasiyah, kumalma ka!
Patawad.
Lahat nang nangyari sa 'yo,
kasalanan ko lahat 'yon.
Hinayaan kong gawin ni Djagad ang lahat ng 'yon sa pamilya mo.
Hindi ko alam kung nabasa mo na ang mga sulat
na nilagay ko sa sinusulatan mo na binigay ko kay Seno.
Pinaliwanag ko na lahat doon.
Nainggit si Djagad sa tatay mo.
Gusto niyang kunin lahat ng mayro'n sa tatay mo.
Si Djagad ang naglagay ng pangalan ng tatay mo
sa listahan.
Kung alam mo lang ang nasa isip ko sa buong panahong ito.
Ikaw dapat ang pinili ko.
Dapat nanindigan ako sa tabi mo.
Hindi si Seno.
Namatay na si Seno.
Hindi ko alam ang dapat kong gawin para puwede pa rin kitang mahalin.
Hindi ko alam kung ano ang tama.
At kung ano ang mali.
Gusto ko lang na magkasama tayo.
Nandito lang naman ako.
Hindi ako umalis.
Anumang oras puwede kang umuwi sa 'kin
kung 'yan talaga ang gusto mo.
Hayaan mo akong ayusin ang lahat.
Ikaw ang pipiliin ko.
Tatanggapin mo ba ako ulit?
Magkita tayo sa estasyon sa susunod na linggo.
Uuwi na ako.
Pangako 'yan?
Pangako.
No'ng sumunod na linggo,
bumalik ako sa estasyon.
Pumunta ako ro'n para magsimula ng bagong buhay.
Pero wala siya ro'n.
Naghintay ako.
Pero hindi siya dumating.
Nanatili ako sa M City ng ilang araw
at hinanap si Jeng Yah.
Nagtanong na ako sa lahat ng kakilala ko.
Pero wala akong nahanap.
Pagkatapos pumanaw ng lolo mo,
M CITY, 1979
naisip kong masyado akong naging abala sa paghahanap kay Jeng Yah.
Salamat.
Nakalimutan ko ang pangako kong
ayusin ang lahat.
Kaya…
Puwede ba tayong mag-usap sandali?
Hinanap ko lahat ng empleado ni Sir Idroes…
Galing 'to sa 'kin.
…at sinigurong
-Sir. -Para sa 'yo at sa pamilya mo.
-Pero, sir… -Kunin mo.
…komportable silang namuhay ng pamilya nila.
-Salamat, sir. -Walang anuman.
At binago namin ang konsepto
sa pamamagitan ng pagpalit sa bagong logo.
Sana mas mapaganda pa natin sa mga darating na panahon.
'Yon lang po.
Ito ang lumang logo, ito ang bago.
Narito and detalye.
Pinalitan ko ang disenyo ng lalagyan,
umaasang makikita 'yon ni Jeng Yah.
KARANGALAN NAMING IMBITAHAN KAYO SA AMING PAGTITIPON NGAYONG GABI
Alam kong
marami akong nagawa
na ikinadismaya mo, Bas.
Gusto kong malaman mo…
Na kahit isang beses,
hindi ko ipinagmalaki 'yon.
Patawarin mo ako, Lebas.
Papa.
Hindi ko nahanap si Jeng Yah.
Pero nakilala ko ang anak niya.
Ano?
Ikuwento mo lahat sa 'kin.
KRETEK GADIS
Arum.
Ma.
Sa kapatid ko ito.
Baka magbigay-linaw ito sa lahat.
Ito ang bahay ng lolo at lola mo, Rum.
Si Sir idroes.
Noong bata pa ako,
madalas bumiyahe ang papa ko mula Jakarta para bisitahin itong bahay at alagaan.
Halika.
Arum.
'Yan si Tegar.
'Yan si Karim.
Ang papa ko, si Mr. Raja.
Papa,
ito po si Arum.
Arum.
Sa ngalan ng pamilya ko,
gusto kong humingi ng tawad…
para sa…
lahat ng nagawa ko
sa 'yo at sa pamilya mo.
Nangangako akong
aayusin ko ang lahat.
Salamat po, Mr. Raja.
Pero…
hindi ka sa 'kin dapat humingi ng tawad.
Umaasa akong
kasama mo si Rukayah.
Para sa kaniya mismo ako hihingi ng tawad.
Pero naiintindihan ko.
Ako dapat ang pumunta sa kaniya.
At alam ko…
na hindi sapat ang paghingi ng tawad.
Pero…
ang pinakamahirap
ay makitang magdusa ang mga anak
dahil sa pagkakamali ng mga magulang nila.
Mr. Raja.
May sasabihin po ako…
tungkol kay Jeng Yah.
Tungkol sa araw na nagkita kayo sa estasyon.
Umuwi kaagad ang mama ko.
M CITY, 1975
Sabi ni Rukayah,
nakita niya ang librong ito kasama ang sulat mong nasa loob nito.
Nakapagpasiya na siyang sumama sa 'yo.
Pero hindi pumayag si Rukayah.
Sa tingin niya hindi mo ako tatanggapin.
Ang anak ni Mr. Seno.
Pero naniwala si Dasiyah
na tatanggapin mo ako.
Rukayah, makinig ka sa 'kin.
Dito lang si Arum.
Tapos
isang araw bago siya dapat makipagkita sa 'yo,
may nangyari.
Sabi ng doktor,
humina ang katawan niya no'ng mga panahong nakakulong siya.
Kaya hindi na nito kayang labanan ang impeksiyong nakuha niya.
Wala nang puwede pang gawin.
Ipangako mong…
aalagaan mo si Arum.
Namatay si Dasiyah makalipas ang isang linggo.
Ang nakakaalam lang n'on ay sina Rukayah at Eko.
At wala silang pinagsabihan kahit sino.
Salamat, Rum.
Dalhin mo ako sa kaniya.
May mga panahon na lugmok na lugmok tayo.
Ang tawag ng mga tao rito ay sugat.
Ang tawag ko rito,
ay isang aral.
DASIYAH ANAK NI IDROES MOERIA
Isang bagay ito na pinaniniwalaan ko
nang hindi ikinahihiya.
Siguro kapag natanggap na natin itong lahat
bilang bahagi na ng sarili natin,
saka pa lang tayo makakausad.
Dahil naniniwala akong
sa kinabukasan ko,
may mas magandang
naghihintay.
-Nakikiramay kami. -Salamat.
ANG AMING PAKIKIRAMAY
Lebas.
KRETEK DJAGAD RAJA KRETEK KEMBANG SETAMAN
KRETEK GADIS
KRETEK PROKLAMASI KRETEK MERDEKA
Tumawag ako sa ospital, sabi nila hindi pumasok si Dr. Arum.
Talaga? Tumawag ka sa ospital?
Ganito kasi, Bas.
Gusto kong malaman ang tungkol sa pamilya ng papa ko.
Sige.
Akala ko hindi na ulit tayo magkikita.
Gano'n ka ba katakot?
Nandito na tayo, di ba?
Oo.
Pero kung iisipin,
tumakas ba si Mr. Lebas sa Jakarta?
-Hindi ako tumatakas. -E, ano?
Sinisimulan ko ang bagong paglalakbay.
Sabi sa 'kin ng papa ko, huwag maghintay na mahuli ang lahat.
Pa'no ka pumunta rito?
Nakakotse ako.
'Yon.
Uy.
-Nandoon ang kotse. -Pauwiin mo na.
Pauwiin?
Hindi ako marunong sumakay sa motor.
Hindi naman kita inalok.
Bakit nakaupo ka na? Kailangan ko munang iatras ang motor.
Baba.
Tulungan mo 'ko.
Sige.
Tagapagsalin ng subtitle: Joan G. Cabato