Rum?
Het is oké.
Het spijt me, Rum.
Het is oké, mam.
GEBASEERD OP DE ROMAN VAN RATIH KUMALA
Pap, wat is er?
Pap.
Tegar. Bel de dokter.
Pap.
Ik weet het niet, Jeng.
Geloof me, alsjeblieft.
Mr Djagad heeft Mr Idroes' naam op die lijst gezet.
Zet de tafel daar maar neer.
Mevrouw.
Maak de kinderkamers schoon. -Ja.
Lieverd.
Alleen jouw kamer moet nog schoongemaakt worden.
Ik moet nog werken.
Het duurt niet lang.
Je bureau moet leeg zijn.
Tegar, Karim.
Niet daar spelen. Kom op.
Wil je de kinderen meenemen?
Hoe ik het ook probeer te verbergen…
…ik voel me altijd schuldig.
UITNODIGING
Ik kan niet meer tegen mezelf liegen.
Ik moet iemand vertellen wat er echt is gebeurd.
Deze brief is het bewijs.
Misschien eindig ik in de gevangenis.
Of nog erger…
…dood.
M-TOWN, 1973
TABAKSOPSLAG
Bedankt dat je er bent.
Dit is belangrijk…
…voor Dasiyah.
Hoe gaan de zaken, Mr Soeraja?
Gaat alles goed?
Ik wil je vragen…
…om dit aan Dasiyah te geven.
Het is van haar.
Je hebt nog steeds lef.
Door jouw banden met die partij…
…werd Dasiyah meegenomen en is haar vader vermoord.
Daar heb ik niets mee te maken.
Jouw naam staat niet op die lijst…
…omdat iemand je beschermt.
Als Djagad jou kan beschermen…
…heeft hij Mr Idroes ook op de lijst kunnen zetten.
Ik…
Je sloot een deal met Djagad.
Je trouwde zelfs met zijn dochter om die positie te versterken.
Goed gedaan.
Geef dit aan Dasiyah.
Met dit bewijs…
…kan ze me alles afpakken.
Je weet dat je…
…zelfs hiermee…
…altijd een verrader zult zijn voor Dasiyah en haar familie?
Dat verandert niet.
Je kunt je verleden nog steeds niet vergeten.
Dus het was waar?
Dankzij jou zijn er onschuldige mensen gestorven?
Dankzij ons, Raja. Ons.
Nee.
Het was jouw nauwe band met de partij…
…waardoor ik de kans had.
Je durft nog steeds niet te zeggen dat Idroes onschuldig is.
Ook al was jij degene die ze zochten.
Ik kan het veranderen.
Nu.
Zelfs als ik daardoor alles verlies…
…en jij…
…de gevolgen moet dragen.
Kom op.
We zijn familie.
Focus je op je nieuwe leven in Jakarta.
Het is het resultaat van je inzet en harde werk.
Om succes te hebben…
…moet je offers brengen.
Maar als je je nog steeds wilt bemoeien met je verleden…
…zal de rest van Idroes' familie…
…er het meest onder leiden.
Mr Djagad had gelijk.
Mr Idroes is dood door mij.
Vergeef me, Jeng.
Mam?
Ik haal de dokter.
Je vriendje slaapt, Rum.
Mam.
Hij is m'n vriendje niet.
Hoe wist hij dat ik van gembersnoep hou?
Hij zei dat je bij jullie eerste ontmoeting…
…om gembersnoep vroeg.
Waar hebben jullie elkaar ontmoet?
In het Kretek Museum, mam.
Hij wilde meer te weten komen over kretek.
Waarom komt hij me zo bekend voor?
Mevrouw.
Ik was in slaap gevallen.
Sorry voor wat er gebeurd is.
M'n geheugen is niet meer zo goed als vroeger.
Het is oké, mevrouw.
Hoe kan ik je helpen?
Er is iemand die graag…
Jeng Yah.
Die naam heb ik lang niet gehoord.
En het is tijd…
…dat ik je over Jeng Yah vertel.
Jouw moeder.
Toen je oma overleed…
…konden we alleen op elkaar rekenen om te overleven.
M-TOWN, 1973
DJAGAD RAJA WERD LEGAAL IN JAKARTA
Dasiyah had het zwaar tijdens haar gevangenschap.
En ze verborg haar verdriet altijd.
Maar ik wist het.
Ik kon haar alleen maar opvrolijken…
…zodat ze verder kon met haar leven.
Het is tijd om hem te vergeten, grote zus.
Dat heb ik gedaan.
Als dat zo is…
…moet je leren je hart open te stellen voor iemand anders.
Hallo, Rukayah. -Hallo, Seno.
Hallo, Rukayah.
Wat is dat?
Boodschappen.
Wat veel.
Blijf je eten?
Ja, prima.
Ik heb toch te veel gekocht, dus er is genoeg.
Oké, ik ga eten maken.
Blijf jij bij Yah?
Bedankt, Seno.
Je bent erg aardig voor ons.
Ik weet…
…dat dit riskant is.
Eigenlijk…
…wil ik je toestemming om meer te doen.
Van jongs af aan heb ik geleerd…
…dat je niets voor lief moet nemen.
Ik moet werken.
Je kunt in m'n vaders fabriek werken.
Smaken mengen.
Ik wil ander werk.
Ik kan geen smaken mengen.
En trouwens…
…het is te riskant voor een fabriek om iemand als ik aan te nemen.
Nu we het daarover hebben…
…ik weet een oplossing.
Dasiyah, zie dit als blijk van dankbaarheid.
Seno.
Dit zat in de tas. Is het van jou?
Ja.
Dat heb ik per ongeluk meegenomen. Bedankt.
Oké.
Dasiyah, geen zorgen.
Ik regel alles.
Seno haalde zijn vader over…
…om Yah in te huren als smaakmenger.
Wie weet…
…misschien was de smaak 'Boekit Klapa' wel gemengd door Eko.
Rukayah. -Seno.
Dit is Eko.
Eko. -Rukayah.
Eko.
Hoi, Rukayah. -Pardon.
Seno heeft alle ingrediënten…
…en de spullen om smaken te maken.
Wat denk je?
De ingrediënten moeten daar komen.
En waar laat ik dit? -Hier.
Ik ga naar boven.
Ze werkte altijd over.
Ze probeerde altijd nieuwe smaakrecepten te maken.
Maar alles faalde.
Druk zijn was goed om haar af te leiden.
Maar het was niet genoeg.
Het spijt me…
…als ik je stoor.
Mag ik?
Kretek Gadis?
Het is zoet.
Zelfgerolde sigaretten zijn zoet…
…als ze de lippen van een vrouw raken.
Het smaakt vast anders dan vroeger.
Misschien ben ik mijn vaardigheden wel kwijt.
Je bent niets kwijt, Dasiyah.
Je bent nog dezelfde, zoals toen ik je ontmoette.
Als je mijn vrouw wil worden…
…zou ik de gelukkigste man op aarde zijn.
Laat me je beschermen tegen de pijn uit je verleden.
Heb je daar bezwaar tegen? -Nee.
De bruiloft van m'n zus en Seno was privé.
Seno's familie was er niet eens.
Als soldaat…
…hoorde Seno niet met m'n zus te trouwen.
Iemand wiens naam op de lijst stond.
Maar dat interesseerde Seno niet.
Bedankt, Rukayah. -Graag gedaan.
Wat haar reden ook was, m'n zus trouwde met hem.
Ik was opgelucht dat ze doorging met haar leven.
Voor mij was dat het enige wat telde.
Maar niet lang daarna…
…werd Seno uitgezonden naar de pacificatie van Irian Jaya.
Ik vraag me nog steeds af…
Wees voorzichtig.
…waarom hij een paar maanden…
…na de bruiloft weg moest.
Is dit het huis van kapitein Seno Aji?
Ja.
We komen zijn spullen brengen.
Alstublieft.
OVERLIJDENSAKTE
SENO AJI, INDONESISCH LEGER
Twee weken later…
…hoorden we dat Seno was omgekomen.
Ze brachten z'n spullen langs.
Het was heel zwaar voor ons.
Yah?
Een maand later…
…ontdekte m'n zus dat ze zwanger was.
Wat is er?
Blijf persen, grote zus.
Grote zus. -Godzijdank.
Grote zus.
De dag dat je geboren werd…
…was de gelukkigste dag van ons leven.
Jij…
…bracht weer een lach op haar gezicht.
Ze hield zoveel van je, Rum.
Ik besef net…
…waarom je me zo bekend voorkomt.
Je lach doet me denken aan mijn jeugdvriendin…
…die ook van gembersnoep hield, net als ik.
Mijn zus ging terug naar huis…
…en kreeg haar vrijheid.
Maar toen ze haar gevangenschap verliet…
…kwam ze erachter…
…dat haar sterke ziel afgekoeld was.
Ik weet dat dit moeilijk voor je is.
Wil je gaan zitten?
Of wil je naar huis?
Ik kan mijn auto halen…
…en dan kunnen we…
…naar Bali?
Italië? Frankrijk?
Genoeg, Bas. -Rome?
Genoeg, Bas. Hou gewoon op.
Ik wil dat je gelukkig bent, Rum.
Is het niet grappig?
Een paar dagen geleden kenden we elkaar niet.
Nu ben jij de enige die me begrijpt.
Nou…
Ik snap het.
Je wilt weten wat er echt gebeurd is.
Maar aan de andere kant…
Als je eindelijk de waarheid weet…
…ben je bang die onder ogen te zien.
Zei ik iets verkeerds?
Goedemorgen, Mr Eko.
Arum.
Kom binnen. -Hallo, meneer.
Ayu.
We hebben gasten. Zet thee.
Wil je ook ontbijten?
Dat hoeft niet, meneer.
U heeft een geweldige collectie.
Het is een hobby van me.
Ik heb ze uitgestald, zodat ze goed te zien zijn.
Arum keek ook altijd graag naar m'n verzameling.
In tegenstelling tot haar moeder.
Wat is er, lieverd?
Nou…
Altijd als je hier kwam…
…bereidde ik me hierop voor.
Ik had niet verwacht…
…dat dat vandaag zou zijn.
Mevrouw Dasiyah heeft me alles geleerd.
Ik begon als haar assistent.
M-TOWN, 1974
Ze deed alles wat ze kon…
…om voor haar kind te kunnen zorgen.
Eko.
Kun je me helpen met mengen?
Ja, mevrouw.
Na Seno's dood…
…heeft Mr Tira haar ook ontslagen.
Grote zus, kijk hier.
Uiteindelijk haalde ze me over m'n eigen bedrijf te beginnen.
Voeg niet te veel toe.
En uiteindelijk…
…had ik zelfs een eigen kretekfabriek.
Heeft u een kretekfabriek?
Niet echt een fabriek.
Het is maar kleinschalig.
Kembang Setaman.
Ik heb geen werknemers.
Maar als ik een bestelling krijg, zoals nu…
…bel ik ze.
Mevrouw. -We hebben gasten.
Het belangrijkste is…
…dat we genoeg verdienen.
Dit is allemaal dankzij je tante.
Dus mevrouw Dasiyah was de zakenpartner van Kembang Setaman?
Zogezegd.
Maar ze wees me steeds af.
Ze zei altijd…
…dat het dankzij eerdere ervaringen…
…beter zou zijn als ze er geen deel van uitmaakte.
Het enige wat ik kan doen…
…is een deel van mijn winst naar haar familie sturen.
Ik denk…
Dit is mijn mening.
De smaak van kretek…
…onthult altijd wie de menger is.
Deze is van Dasiyah.
Ik laat je iets zien.
Wacht even.
Hier.
Dit is het recept voor een smaak die mevrouw Dasiyah bedacht.
Ik hou me er altijd aan, tot in de kleinste details.
Kijk, haar handtekening. Zie je?
Heeft u dit recept ooit veranderd?
Waarom zou ik het recept van Kretek Gadis veranderen?
Het is al perfect.
Dus het recept van Kretek Kembang Setaman…
…is hetzelfde als Kretek Gadis?
Ik wil het proberen.
Pur.
Bedankt.
Je bent 'n goede vrouw geweest.
Het spijt me, dat ik…
…geen betere man voor je kon zijn.
Lieverd.
Je hebt deze familie alles gegeven.
Voor mij.
Voor onze kinderen.
Dat weet ik, lieverd.
Bas.
We gingen de vorige keer vervelend uit elkaar.
Ik wil dat we nu vriendelijk afscheid nemen.
Waarom zeg je dat?
We kunnen elkaar weer zien, Rum.
Dat bedoelde ik niet.
Hoe zeg ik dit?
Ik kom snel terug.
En ik beloof dat alles goed komt.
Oké.
Hallo? Kun je een helikopter regelen?
Daar is de man van het moment.
Wat doe je hier?
Je kunt net zo goed daar blijven. -Tegar.
Genoeg.
Hier. -Bedankt, Bas.
Ik heb dit echt nodig.
Misschien ben ik bevooroordeeld…
…maar DR sigaretten zijn het lekkerst.
Zonder dit zou ik gek worden.
Natuurlijk.
Daarom zijn we nog steeds nummer één.
Dat is geen DR.
Dat is de kretek van pap en Jeng Yah.
Het heette Kretek Gadis.
Het museum heeft de hele geschiedenis.
Het is gemaakt voordat pap en opa DR maakten.
Hé.
Wie weet dit nog meer?
Alleen ik en… -Wie weet het nog meer?
Alleen ik en de familie van Jeng Yah. -Weet je het zeker?
Tegar.
-Hou je mond. Ik denk na.
Oké, luister naar me.
Bas.
Hé.
Bel onze advocaat. Hoe heet hij ook alweer? Mr Bambang.
Bel Mr Bambang, nu.
Vertel hem alles wat je ons net hebt verteld.
Laat hem dit regelen.
Meen je dat? -Ja. Dan kan hij het regelen.
Tegar.
Pap en opa zaten fout door dit te stelen.
Wil je een advocaat bellen om dit te regelen?
Rim.
Wat wil je tegen onze aandeelhouders zeggen?
Wil je op de vergadering zeggen:
'Dames en heren, als vertegenwoordiger van DR…
…heb ik een speciale aankondiging. Het blijkt…
…dat ons recept gewoon gejat is.' Zoiets?
Jeng Yahs vader is ervoor vermoord. -Kan me niet schelen.
Wat denk je dat wij verkopen? -Het is iemands leven.
Ik vraag je… -Pap is naar haar op zoek.
Wat verkopen we? Gebedsmatten?
Genoeg. Pap is daarbinnen.
Misschien heeft dit te maken met wat we hem hoorden zeggen.
Hij praatte in z'n slaap…
Hij blijft opa's naam noemen.
Hij zei dat er iemand stierf door hem.
En als het waar is wat Lebas zegt…
…dan moeten we…
…de belangen van Jeng Yah behartigen…
…en haar familie voorop stellen.
Dat vind ik ook.
Het wordt tijd dat jullie…
…de fout van je opa rechtzetten.
Dat vind ik ook.
Omwille van opa's reputatie. Ik regel het wel.
Niemand mag zijn naam bezoedelen.
Het bedrijf… -Waar heb jij last van?
Kun je je mond houden? -Tegar.
Ik ken je opa het beste.
Het is oké, mam.
Ik heb al die tijd een oogje dichtgeknepen.
Maar nu besef ik…
…dat we de gevolgen…
…van onze daden moeten dragen.
Ik vraag maar één ding van je.
Doe wat je vader wil.
Meer niet.
Bas.
Ga naar je vader.
Hij wil je spreken.
Ja, mam.
We gaan dit oplossen, mam.
We gaan dit allemaal oplossen.
Ik heb je dagboeken gevonden.
En die van Jeng Yah.
Ik heb ook gelezen over…
…Kretek Gadis.
En…
…hoe je Kretek DR begon…
…totdat je Jeng Yah zag op de bruiloft.
Dat was de laatste keer dat je Jeng Yah zag.
Eigenlijk…
…heb ik Jeng Yah daarna nog één keer gezien.
M-TOWN, 1975
Toen we van Jakarta naar Kudus reisden…
…reed de trein langs M-Town.
Jij en je broers waren toen nog heel jong.
Toen ik de hoop kwijt was dat ik haar ooit nog zou zien…
Ga goed zitten.
…zag ik Jeng Yah.
Ik ben groot, niet klein.
Ga naar je moeder.
Ik moet wat telefoontjes plegen.
Oké.
Mevrouw, zorg voor de kinderen. -Oké.
Jeng Yah.
Jeng Yah. Wacht.
Wacht.
Ik wil dat je naar me luistert.
Vergeef me.
Het…
Alsjeblieft. Hou op.
Rustig.
Dasiyah, rustig.
Het spijt me.
Alles wat jou is overkomen…
…is mijn schuld.
Ik liet Djagad dit je familie aandoen.
Heb je de brieven gelezen…
…die ik in je dagboek zette, en aan Seno gaf?
Ik heb daarin alles uitgelegd.
Djagad was jaloers op je vader.
Hij wilde je vader alles afpakken.
Djagad was degene die je vaders naam…
…op die lijst zette.
Als je eens wist waar ik al die tijd aan heb gedacht.
Ik had voor jou moeten kiezen.
Ik had naast je moeten staan.
Niet Seno.
Seno is overleden.
Ik weet niet wat ik moet doen om weer van je te houden.
Ik weet niet meer wat goed…
…of fout is.
Ik wil gewoon dat we samen zijn.
Ik ben hier altijd geweest.
Ik ben nooit weggegaan.
Je kunt altijd thuiskomen bij mij…
…als dat is wat je echt wilt.
Laat me alles goedmaken.
Ik ga voor jou kiezen.
Wil je me terug?
Kom volgende week naar het station.
Ik kom naar huis.
Beloof je dat?
Ik beloof het.
Een week later…
…ging ik terug naar het station.
Ik wilde een nieuw leven beginnen.
Maar ze was er niet.
Ik wachtte.
Maar ze kwam niet.
Ik bleef een paar dagen in M-Town…
…en ik zocht Jeng Yah.
Ik heb het iedereen gevraagd.
Maar ik kon niets vinden.
Nadat je opa overleed…
M-TOWN, 1979
…besefte ik dat ik zo druk was geweest met zoeken naar Jeng Yah…
Bedankt.
…dat ik mijn belofte was vergeten…
…om alles op te lossen.
En daarom…
Kan ik je even spreken?
…heb ik alle werknemers van Mr Idroes opgezocht…
Dit is van mij.
…en ervoor gezorgd…
Meneer… -Voor jou en je familie.
Maar… -Pak aan.
…dat hun families comfortabel konden leven.
Bedankt, meneer. -Graag gedaan.
En we vernieuwden het concept…
…door het oude logo te veranderen in een nieuw logo.
We hopen dat we ons in de toekomst verder kunnen ontwikkelen.
Dat was het, dames en heren.
Dit is het oude logo, dit is het nieuwe.
Dit zijn de details.
Ik heb de verpakking veranderd…
…in de hoop dat Jeng Yah het zou zien.
MET GROTE EER NODIGEN WE U UIT VOOR ONZE RECEPTIE
Ik weet…
…dat ik veel dingen heb gedaan…
…die jou teleurstelden, Bas.
Ik wil dat je weet…
…dat ik altijd…
…ontzettend trots op je was.
Vergeef me, Lebas.
Pap.
Ik heb Jeng Yah niet gevonden.
Maar ik heb haar dochter ontmoet.
Wat?
Vertel me alles.
Arum.
Mam.
Dit was van m'n zus.
Misschien kan dit alles ophelderen.
Dit is het huis van je grootouders.
Mr Idroes.
Toen ik klein was…
…kwam mijn vader vaak over uit Jakarta om voor dit huis te zorgen.
Kom.
Arum.
Dat is Tegar.
En dat is Karim.
Dit is mijn vader, Mr Raja.
Pap…
…dit is Arum.
Arum.
Namens mijn familie…
…wil ik mijn excuses aanbieden…
…voor…
…alles wat ik jou…
…en je familie heb aangedaan.
Ik beloof…
…dat ik alles goedmaak.
Bedankt, Mr Raja.
Maar…
…u moet geen sorry zeggen tegen mij.
Ik hoopte…
…dat Rukayah zou komen.
Zodat ik haar mijn excuses kon aanbieden.
Maar ik begrijp het.
Ik moet naar haar toe.
En ik weet…
…dat excuses niet genoeg zijn.
Maar…
…het moeilijkste is…
…om kinderen te zien lijden…
…door de fouten van hun ouders.
Mr Raja.
Ik moet u iets vertellen…
…over Jeng Yah.
Over de dag dat jullie elkaar ontmoetten op het station.
Mijn moeder ging daarna meteen naar huis.
M-TOWN, 1975
Volgens Rukayah…
…vond ze dit boek met uw brieven erin.
Ze nam het definitieve besluit om bij u te zijn.
Maar Rukayah was het er niet mee eens.
Ze dacht dat u mij niet zou accepteren.
De dochter van Mr Seno.
Maar Dasiyah geloofde…
…van wel.
Rukayah, luister.
Arum blijft hier.
En toen…
…op de dag voordat ze u zou ontmoeten…
…is er iets gebeurd.
De dokter zei…
…dat haar lichaam verzwakt was door de jaren in de gevangenis.
Ze had geen kracht om de infectie te bestrijden.
De dokter kon niets meer doen.
Beloof me…
…dat je voor Arum zorgt.
Dasiyah overleed een week later.
De enigen die ervan wisten, waren Rukayah en Eko.
Ze hebben het nooit aan iemand verteld.
Bedankt, Rum.
Breng je me naar haar toe?
We hebben allemaal een dieptepunt.
Mensen noemen het een wond.
Ik noem het…
…een les.
DASIYAH DOCHTER VAN IDROES MOERIA
Het is iets wat ik beschouw als mijn manier van leven.
Zonder schaamte.
Misschien als alleen vooruitkijken…
…als we alles kunnen accepteren…
…als een deel van onszelf.
Want ik geloof…
…dat er voor mij…
…betere dingen…
…wachten.
Gecondoleerd. -Dank je.
GECONDOLEERD
Lebas.
KRETEK DJAGAD RAJA KRETEK KEMBANG SETAMAN
KRETEK GADIS
KRETEK PROKLAMASI KRETEK MERDEKA
Ik heb het ziekenhuis gebeld, ze zeiden dat je met verlof was.
Echt? Heb je het ziekenhuis gebeld?
Weet je wat het is, Bas?
Ik wil meer weten over mijn vaders familie.
Oké.
Ik dacht dat we elkaar nooit meer zouden zien.
Ben je zo bang?
We zijn hier nu toch?
Ja.
Maar nu ik erover nadenk…
Is Mr Lebas gevlucht uit Jakarta?
Ik vlucht niet. -Wat is dit dan?
Ik begin aan een nieuwe reis.
M'n vader zei dat ik niet moest wachten tot het te laat is.
Hoe ben je hier gekomen?
Met de auto.
Daar.
Hé.
De auto staat daar. -Stuur hem maar naar huis.
Naar huis?
Ik weet niet hoe dit moet.
Zei ik dat jij rijdt?
Waarom zit je al? Ik moet hem eerst naar achter rijden.
Ga eraf.
En help me.
Oké.
Ondertiteld door: Diane Loogman