Wejdź do świata…
którego nie doświadczysz zmysłami.
Świata niesamowitych zwierząt…
o ukrytych mocach i niezwykłych zmysłach.
Jeśli myślisz, że znasz przyrodę…
zastanów się.
CUDOWNY ŚWIAT ZWIERZĄT
CZYTA BENEDICT CUMBERBATCH
W głębi kanadyjskiej puszczy…
żyje zwierzę tak tajemnicze…
że nazywane jest Leśnym Widmem.
Jastrząb.
Do 60 kilometrów na godzinę…
w mniej niż sekundę.
Rozpędza się najszybciej ze wszystkich ptaków drapieżnych.
Dzięki krótkim i zaokrąglonym skrzydłom i długiemu ogonowi przemierza gęste lasy
z niespotykaną szybkością.
Lecz nawet jego można przechytrzyć.
Inne, o wiele mniejsze stworzenia…
dzięki nadzwyczajnym zdolnościom mogą pokonać Leśne Widmo.
Sikorka widzi nawet w słabym świetle,
więc jako pierwsza dostrzega zagrożenie z powietrza…
i pierwsza bije na alarm.
Zakodowana wiadomość…
informująca o położeniu i prędkości jastrzębia.
Wiewiórki nie tylko rozumieją mowę sikorek…
ale opanowały jej naśladowanie…
niemal do perfekcji.
W kilka sekund wiadomość jest przekazywana między zwierzętami.
Roznosi się po lesie z prędkością ponad 160 km na godzinę.
Ponad dwa razy szybciej niż jastrząb.
Dostarczono wyraźny przekaz…
„Wróg się zbliża, leci nisko i szybko”.
Gdy maluchy trzymają się razem…
mają przewagę.
Nie trzeba być wielkim i silnym, aby przetrwać.
Najważniejsze to mieć przyjaciół.
Witajcie w świecie zwierzęcych sojuszy…
gdzie stworzenia komunikują się i współpracują na wiele sposobów…
i nawiązują zaskakujące relacje.
NIEZWYKŁE RELACJE
Nawet w groźnym świecie…
łącząc siły…
zwierzęta mogą zwyciężyć z przeciwnościami losu.
Gdy pogoda zmienia się w tym północnoamerykańskim lesie…
trzymanie się razem może pomóc uniknąć śmierci.
Ta mała wiewiórka nie zgromadzi wystarczająco tłuszczu, by zapaść w sen.
Więc musi szukać pożywienia przez całą zimę.
Ale po opuszczeniu przyjaciół…
może zamarznąć.
Gdy temperatura spada do minus 30 stopni…
tylko najsilniejsza wiewiórka…
wróci żywa do domu.
Musi znaleźć pożywienie…
i to szybko.
Wielkie oczy wpatrują się w słabe światło.
Widzi w ciemności…
tak dobrze, jak my widzimy w dzień.
Doskonały węch pomaga jej znaleźć pożywienie w poszyciu.
Ale grzybek to jedynie cztery kalorie.
Potrzebuje 20, aby przetrwać noc…
Nie tak łatwo znaleźć je w środku zimy.
Jeśli goniąc za pożywieniem, straci więcej energii niż zyska,
to będzie jej ostatnia noc.
Ale ten mały gryzoń kryje tajemnicę.
Potrafi latać.
Północnoamerykańskie wiewiórki latające mają futrzany fałd skóry,
rozciągający się od nadgarstków do kostek, nazywany błoną lotną.
Mogą szybować na dystans bliski długości boiska do futbolu.
Przy lądowaniu ogon zamienia się w hamulec pneumatyczny.
W ten sposób nie musi się wysilać, by znaleźć pożywienie.
Ale teraz ten nocny ninja znajduje się z dala od przyjaciół.
Jeśli ich wkrótce nie znajdzie…
umrze.
Wysyła ultradźwiękowy sygnał ostrzegawczy.
Większość drapieżników go nie słyszy…
ale jej przyjaciele już tak.
Gdy odpowiadają…
wie dokładnie, dokąd iść.
Razem muszą wrócić do domu…
ogrzać się, zanim będzie za późno.
W lesie jest ponad 20 różnych nor…
więc trudno powiedzieć, dokąd wszyscy lecą…
szczególnie w takim tempie.
Ale ostatnie odkrycie pokazało jeszcze bardziej imponujący talent.
Wiewiórki latające…
świecą.
Nagranie w ultrafiolecie pokazuje jak fluoryzują…
pochłaniając światło księżyca w jednym kolorze…
i emitując je w innym.
Ich świecące w ciemności brzuszki
są jak sygnały świetlne…
dzięki którym widzą przyjaciół…
i mogą za nimi podążać…
do bezpiecznej i ciepłej kryjówki.
Gdzie trzymają się razem, by przetrwać najzimniejsze noce.
Współpraca innych zwierząt wygląda jeszcze inaczej.
Tworzą silne poczucie wspólnoty…
w której kolejne pokolenie może bezpiecznie wzrastać.
Sowy ziemne wychowują młode w niebezpiecznym świecie.
Mierzą zaledwie 25 cm i żyją pod stopami…
olbrzymów.
W ciągłym strachu przez drapieżnikami.
Na otwartych równinach Montany…
niebezpieczeństwo czyha z każdej strony.
Na szczęście sowy ziemne mają oczy i uszy szeroko otwarte.
Widzenie obuoczne i doskonały słuch pozwalają im na zlokalizowanie zagrożenia.
Co więcej, troszczą się o siebie.
To jedyne sowy żyjące w dużych grupach, liczących do 100 osobników.
Tworzą najlepszą straż sąsiedzką.
Bezpieczne środowisko, w którym mogą dorastać młode…
i doskonalić umiejętności.
Miesięczne sówki widzą doskonale.
Ale kilka tygodni przed opuszczeniem domu…
wciąż muszą doskonalić słuch…
ucząc się, jak obracać wklęsłe dzioby…
i naprowadzać dźwięk do uszu.
W ten sposób słyszą dźwięki dziesięciokrotnie lepiej…
ale to wymaga praktyki i koordynacji.
Cały czas chronią ich rodzice,
stojąc na czatach…
i zapewniając pożywienie.
Sowy są mięsożerne, ale bez zębów nie mogą przeżuwać.
Nawet maluchy połykają posiłki w całości.
Pazury, futro, kości, wszystko.
Co wchodzi… musi też wyjść…
jako wypluwka.
Wróćmy do lekcji.
Jak uniknąć zagrożenia…
słuchając i naśladując rodziców.
W czasie alarmu grzechotnikowego…
sówki wiedzą, że muszą zachować dystans.
Jego jad może zabić nawet największe zwierzęta
zamieszkujące Amerykę.
Ale dociekliwość może uratować życie.
Tak długo, jak obserwują go z bezpiecznej odległości…
nic im nie grozi.
Niektórych zagrożeń trudniej uniknąć.
Bizon.
Biorą kąpiel piaskową w pobliżu sowich nor.
Ten ponadtysiąckilogramowy olbrzym…
z łatwością mógłby zniszczyć norę i uwięzić jej mieszkańców.
Więc sówki robią coś niesamowitego.
Opanowały sztukę naśladowania…
charakterystycznego wężowego grzechotu niemal do perfekcji.
Wystraszyły zwierzę 11 tysięcy większe od nich.
Te cudowne małe naśladowczynie są na dobrej drodze, by zostać
pełnoprawnymi członkiniami sił bezpieczeństwa sów ziemnych.
Patrz w górę, dookoła, przypatrz się…
a zobaczysz…
niezwykłe relacje kryjące się w każdym zakątku tego cudownego świata.
Przez kilka wyjątkowych nocy w roku…
na tym małym skrawku lasu w meksykańskich górach…
odbywa się jeden z najbardziej niezwykłych pokazów współpracy na ziemi.
Ten świetlik czekał dwa lata pod ziemią.
Teraz ma szansę zabłysnąć.
Ma odpowiedni skład chemiczny, by wykonać to zadanie.
Wdycha tlen do jamy brzusznej.
Wchodzi on w reakcję z silnymi związkami chemicznymi…
lucyferyną i lucyferazą… tworząc wybuch bioluminescencji.
Ale nawet ta urocza umiejętność nie jest wystarczająca.
Samice lubią być olśniewane.
Im jaśniej, tym lepiej.
Ma tylko jedną opcję…
połączyć siły z rywalami.
Gdy zbierają się tysiące samców…
jest jaśniej…
ale też bardziej chaotycznie.
Samice zaangażują się tylko wtedy, gdy samce będą świecić synchronicznie.
Powoli dostosowują tempo…
aż w końcu dzieje się coś magicznego.
Powstaje niezwykła synchronia…
świecąca meksykańska fala, rzadko wcześniej filmowana.
Z 2000 gatunków świetlików…
tylko około 12 wspólnie wabi samicę…
ten efekt domina jest tak wyjątkowy…
że nawet najwybredniejsza samica da się uwieść.
Wyraża zainteresowanie…
ale jej światło jest tak słabe…
że musi wysłać sygnał między błyskami samca.
Dziesięciu rywali walczy o jedną samicę.
Każdy jest zdany tylko na siebie.
Pierwszy zdobywa ją ten zdeterminowany osobnik…
i w końcu może spółkować.
Ale ostatecznie…
szczęście w miłości zawdzięcza temu czarującemu pokazowi
współpracy.
Im bardziej zagłębimy się w niezwykłe relacje w przyrodzie…
tym bardziej będą nas zaskakiwać.
Na afrykańskiej sawannie…
niezwykli sojusznicy współpracują, by rozwiązać większy problem.
By zaspokoić ogromny głód…
słoń zjada 140 kg roślinności dziennie.
Drzewa nie mogą uciec.
Ale gwiżdżąca akacja ma sposób na odstraszenie słoni.
Ochronę dźwiękową o niskiej częstotliwości…
która brzmi jak rój wściekłych pszczół.
Tego odgłosu boją się nawet słonie.
System alarmowy nie jest częścią akacji…
tworzą go mali pomocnicy.
Mrówki koktajlowe wygryzają dziury w obrzękniętych kolcach.
Używają czułków do oceny idealnego kąta.
Gdy zawieje przeważający wiatr…
akacja zaczyna śpiewać.
Dziury nie tylko sprawiają, że drzewo gwiżdże…
ale prowadzą też do ukrytego świata.
Tajemniczych kryjówek…
gdzie mrówki wychowują młode.
Drzewo dostarcza uzależniający słodki nektar, by zatrzymać mrówki
przy sobie.
W jednej akacji może mieszkać 50 tysięcy osobników.
To podniebne miasto…
ale czeka je atak.
Prawie dwumetrowa szyja dosięga najwyżej rosnących liści.
Sprawny półmetrowy język może omijać kolce.
W przeciwieństwie do słoni…
żyrafy są odporne na gwizdy akacji.
Pora, by mrówki zarobiły na swoje utrzymanie…
zmobilizowały armię, stanęły do walki z wrogiem,
158 milionów razy większym od nich.
Mrówki koktajlowe słabo widzą, więc wykrywają napastników
za pomocą bardzo wrażliwych czujników drgań.
Gdy żyrafa je…
po gałęziach roznoszą się fale uderzeniowe.
Za pomocą nóg mrówki wyczuwają niewielkie różnice drgań.
Jeśli przednia prawa wyczuwa ruch ułamek sekundy przed tylną lewą,
wróg jest na wprost, po prawej stronie.
Armia rozpoczyna atak…
zadając bolesne ukąszenia w język i pysk.
Jedna za wszystkie…
i wszystkie za drzewo.
Podnosząc odwłok, wyrzucają trujący kwas.
Stąd wzięła się ich nazwa.
Mrówki koktajlowe.
To działa.
Straty są nieuniknione…
ale w końcu żyrafa musi odejść.
Mimo strat i ofiar…
akacja i kolonia żyją dalej.
Dzięki ich niezwykłej współpracy.
Nie tylko konflikt łączy gatunki.
Guźce uwielbiają kąpiel błotną.
Jest przyjemna…
i złuszcza naskórek…
ale pewnych rzeczy błoto nie jest w stanie usunąć.
Ciało guźca jest żywicielem wielu różnych pasożytów,
krwiopijnych kleszczy i wszy…
tkwiących w niedostępnych dla nich miejscach.
Przynajmniej bez niczyjej pomocy.
Niedaleko mieszka stado mangust.
To gadatliwa gromada,
ma jeden z najbardziej wyrafinowanych zwierzęcych języków.
Używając słów składających się z samogłosek i sylab,
ustalają, gdzie znaleźć pożywienie…
i wszyscy są zgodni.
Pora wyjść na miasto.
Ważące 150 kilogramów…
uzbrojone po zęby…
guźce zwykle są w defensywie.
Ale w tej ugandyjskiej wiosce…
nauczyły się skracać dystans.
Guźce i mangusty nie mówią jednym językiem…
ale łączy je coś rzadko spotykanego wśród ssaków…
międzygatunkowa współpraca…
której źródłem…
jest język ciała.
Gdy guziec przewraca się na bok, mangusty rozumieją.
To zaproszenie do posiłku.
Ich węch jest 1000 razy wrażliwszy niż nasz…
więc wykrywają najsłabszy zapach krwi…
i wydłubują bogate w białko pasożyty.
Pożywny posiłek dla mangust…
i potrzebne oczyszczanie dla guźca.
Ta wyjątkowa współpraca występuje tylko w dwóch miejscach na ziemi.
Oba znajdują się blisko osad, gdzie kręci się mniej drapieżników…
więc zdobycz może odpocząć…
w towarzystwie nowych przyjaciół.
Gdy zwierzęta przystosowują się do współczesności…
nawiązują jedne z najskuteczniejszych
i najefektywniejszych współprac.
Delfiny butlonose
używają specjalnych technik w celu złapania ofiary.
Ale niektóre weszły na wyższy poziom polowania…
łącząc siły…
z innym inteligentnym zwierzęciem.
Lokalni rybacy z Laguny w Brazylii wiedzą, że między majem a czerwcem
wody u ujścia rzeki pełne są cefalów…
ale woda jest zbyt mętna, by je dostrzec…
chyba że kierujesz się dźwiękiem.
Echolokacja to system dźwiękowy pozwalający na określenie rozmiaru,
prędkości i odległości ofiary.
Delfiny używają go do odnajdywania cefalów…
i zaganiania ich w jedno miejsce.
Ale ryby ławicowe bardzo trudno namierzyć.
Machając płetwami ogonowymi…
dają nura pod wodę…
klapiąc w charakterystyczny sposób i sygnalizując zaprzyjaźnionym rybakom…
że „pora zarzucić sieci”.
Pomaga to ludziom napełniać sieci.
Tam, gdzie nie byliby w stanie dostrzec ryb.
Pomaga to też delfinom.
Gdy sieci są zarzucone…
cefale panikują…
rozbijają szyki…
i rozpraszają się…
lądując w pyskach delfinów.
Wszyscy najedzą się rybami.
To idealna współpraca.
Strategiczna…
pomysłowa…
między dwoma inteligentnymi gatunkami dążącymi wspólnie do celu.
W naszym świecie pozostało wiele do zbadania.
I wiele przedziwnych relacji do odkrycia.
Okazuje się, że jeden z najbardziej zaskakujących sojuszy…
kryje się tuż pod naszymi stopami.
Drzewa prowadzą sekretne życie towarzyskie.
Głęboko pod ziemią…
toczy się ożywiona dyskusja.
Drzewa rozmawiają…
przez nowo odkryte sieci społecznościowe…
o nazwie sieci mikoryzowe.
Grzyby tworzą sieć nici podobnych do włosków…
wyodrębniają cukry z korzeni drzewa…
a w zamian…
dostarczają drzewu minerały, które wydobywają z ziemi.
Dzięki tej podziemnej relacji ma tu miejsce
coś dużo bardziej zaskakującego.
Połączone drzewa…
mogą wymieniać się informacjami…
ostrzeżeniami o suszy i chorobie.
Ta daglezja zielona stoi tu od dekad.
Ale jest zagrożona.
Ten chrząszcz ma zabójczy plan…
zgromadzić armię…
i zabić drzewo.
Wysyłając chemiczne i elektryczne sygnały,
jodła informuje sąsiadów, by produkowali trucizny obronne.
Ale może nie zdążyć ocalić siebie.
Szkodnik wielkości ziarnka grochu wydziela feromon…
który może przypieczętować los jodły.
Wzywa posiłki…
i przygotowuje masową inwazję.
Chrząszcze…
przybywają…
rozmnażają się…
i wchodzą do środka.
Potem ich młode zjadają drzewo żywcem.
Ta potężna jodła umrze w ciągu kilku tygodni.
Ale w ostatnim altruistycznym geście…
umierający olbrzym przekierowuje cukry do korzeni…
by rozdzielić te życiodajne zasoby przez sieci mikoryzowe.
W ten sposób pomaga sąsiadom i latorośli
rosnąć w siłę.
Gdy jedno życie się kończy…
pozostała część lasu
jest lepiej przygotowana na walkę o swoją przyszłość.
Wciąż odkrywamy siłę związku między drzewami a grzybami.
Ale wiemy już na pewno…
że ta głęboko zakorzeniona relacja jest istotna dla każdego życia na ziemi.
Podobno w przyrodzie przetrwają tylko najsilniejsi.
Ale gdy współpraca…
i komunikacja…
łączą zwierzęta i rośliny…
gdy w grę wchodzą supermoce…
nawet najsłabsi mogą być niepokonani.
Jeśli myślisz, że znasz przyrodę…
zastanów się.
Napisy: Klara Wojtkowiak