Algınızın hemen ötesindeki…
…bir dünyaya adım atın.
Gizli güçleri ve süper duyuları olan…
…olağanüstü hayvanların dünyası.
Doğayı bildiğinizi sanıyorsanız…
…tekrar düşünün.
DOĞA/ÜSTÜ
ANLATICI BENEDICT CUMBERBATCH
Kanada ormanlarının derinliklerinde…
…Ormanın Hayaleti olarak…
…bilinecek kadar gizemli bir hayvan yaşar.
Çakır.
Bir saniyeden kısa sürede…
…sıfırdan 65 kilometreye.
Yırtıcı kuşların en çabuk hızlananı.
Kısa, oval kanatları ve otuz santimlik kuyruğuyla sık ormanda
eşsiz bir çeviklikle uçar.
Ancak o bile alt edilebilir.
Buradaki diğer, çok daha küçük canlılar…
…Ormanın Hayaleti'ni yenecek inanılmaz yeteneklere sahipler.
Düşük ışığa uyum sağlamış özel görme yetisiyle
baştankara, havadan gelen tehlikeyi ilk fark eden…
…ve ilk alarm veren.
Şifreli bir mesaj…
…çakırın yerini ve hızını duyuruyor.
Sincaplar baştankaranın çağrısını tanımakla kalmıyor…
…neredeyse mükemmel şekilde…
…taklit de edebiliyor.
Saniyeler içinde uyarı bir hayvandan diğerine aktarılıyor.
Saatte 150 km.yi aşan bir hızla ormana yayılıyor.
Çakırdan iki kat hızlı.
Mesaj alındı, açık ve net…
"Düşman yaklaşıyor, alçaktan ve hızlı."
Ufaklıklar birbirlerini kollayarak…
…bir adım öne geçiyor.
Sağ kalmak için büyük ve haşin olmanız gerekmez.
Size gereken dostlardır.
Hayvan ittifaklarının dünyasına hoş geldiniz.
Canlıların muhteşem yöntemlerle iletişim kurup iş birliği yaptığı,
en beklenmedik ortaklıkları kurduğu dünya.
TUHAF İLİŞKİLER
Bu haşin dünyada bile…
…hayvanlar iş birliği yaparak…
…her şeye rağmen zafer kazanabilir.
Bu Kuzey Amerika ormanında hava bozduğunda
birbirine destek olmak ölüm kalım meselesi olabilir.
150 gramlık bu sincap kış uykusuna yetecek kadar yağ depolayamaz.
Yani bütün kış yiyecek bulmak zorunda.
Ama arkadaşlarından ayrıldığında…
…donabilir.
Sıcaklık eksi 34 santigrata düştüğünde…
…sadece en süper güçlü sincap…
…eve sağ dönecek.
Yiyeceğe ihtiyacı var.
Hemen.
Koca gözleri zayıf ışığı emiyor.
Gündüz gördüğümüz kadar…
…karanlıkta da iyi görebilir.
Keskin koku duyusu da ormanda yiyecekleri bulmasına yardım eder.
Ancak mantar sadece dört kalori.
Geceden sağ çıkmak için ona 20 lazım.
Kış ortasında bulması kolay değil.
Eğer yiyecek bulmak için koştururken bulduğundan fazla enerji yakarsa
bu gece son gecesi olacak.
Ama bu hafif sıkletin bir sırrı var.
Uçabiliyor.
Kuzeyin uçan sincaplarının el bileğinden ayak bileğine uzanan
patagyum denen kürklü kanatları vardır.
Bir futbol sahası boyunca havada süzülebilirler.
İnmek için kuyruğunu bir hava frenine dönüştürür.
Ağaçlar arasında süzülerek en az çabayla en fazla yiyeceği bulabilir.
Ama şimdi, gecelerin ninjası arkadaşlarının çok uzağında.
Onları bir an evvel bulamazsa…
…ölecek.
Ultrasonik bir acil durum mesajı gönderiyor.
Çoğu yırtıcı onu duyamaz…
…ama arkadaşları duyabilir.
Cevap verdiklerinde…
…gideceği yeri biliyor.
Şimdi çok geç olmadan ısınmak için…
…eve dönmeliler.
Ormana yayılmış 20'den fazla yuva varken…
…herkesin nereye gittiğinin izini sürmek zor olabilir.
Hele bu hızda.
Ama yakın zamanlı bir keşif daha muhteşem bir yeteneği açığa çıkardı.
Uçan sincaplar…
…parlıyor.
Morötesi ışıkla çekim, ay ışığını nasıl bir renkte emip…
…başka bir renkte yaydıklarını…
…gözler önüne seriyor.
Karanlıkta parlayan karınları
işaret fişeği gibi.
Böylece gece arkadaşlarını görüp…
…peşlerinden sıcak ve güvenli…
…yuvalarına gidebiliyorlar.
En soğuk geceleri atlatmak için birbirlerine sokuluyorlar.
Bazı hayvanlar bir sonraki neslin güvenle büyüyebileceği…
…güçlü bir toplum hissi yaratarak…
…. iş birliğini yeni bir seviyeye taşır.
Yer kukumavları yavrularını tehlikeli bir dünyada büyütür.
Sadece 25 santimler ama devlerin ayaklarının altında…
…yaşıyorlar.
Sürekli, yırtıcıların korkusu içindeler.
Montana'nın geniş düzlüklerinde…
…tehlike her yönden gelebilir.
Neyse ki yer kukumavlarının gözleri ve kulakları keskin.
Dürbün görüşü ve keskin işitme duyusu tehlikenin yerini belirlemelerini sağlar.
Daha da etkileyici olan birbirlerini kollamaları.
Yüz kuşluk büyük gruplar hâlinde yaşayan yegâne kukumav türü.
Mahalle nöbetinde üstlerine yoktur.
Büyüyen yavrularının becerilerini mükemmelleştirmeleri için…
…güvenli bir ortam.
Bir aylıkken yavru kukumavın gözleri çoktan gelişmiştir.
Ama şimdi, yuvadan ayrılmalarına haftalar kalmışken,
sesi kulaklarına yönlendirmek için…
…konkav yüzlerini çevirmeyi öğrenerek…
…dinleme konusunda ustalaşmaları gerek.
Doğru yaparsanız sesi on kat arttırır…
…ama öğrenmesi çok çalışmayı ve koordinasyonu gerektirir.
Bu arada anne ve babaları arkalarını kollar,
nöbet tutar…
…ve onları besler.
Kukumavlar etoburdur ama çiğneyecek dişleri yoktur.
O yüzden yavrular bile yemekleri bütün olarak yutar.
Pençe, kürk, kemik, ne varsa.
Ve giren her şeyin… Çıkması gerekir.
Topaklar hâlinde.
Neyse, derse dönelim.
Tehlikeden nasıl kaçılır?
Ailelerini dinleyerek ve onları örnek alarak.
Çıngıraklı yılan alarmı verildiğinde…
…yavru kukumavlar uzak durmasını biliyor.
Zehri Amerika'daki büyük hayvanları bile
öldürecek kadar güçlü.
Ama merak hayat kurtarabilir.
Dikkat ettikleri ve mesafelerini koruduklarını sürece…
…güvendeler.
Bazı tehlikelerden kaçınmak zordur.
Bizon.
Toz banyosu için kukumav yuvalarının çevresindeki açıklıkları seçerler.
Bu 1.200 kiloluk dev…
…yuvayı kolayca yıkabilir ve içindekileri kapana kıstırabilir.
Kukumav yavruları çok inanılmaz bir şey yapar.
Çıngıraklı yılan sesini…
…taklit sanatında ustalaşmışlar.
Boylarının 11.000 katı olan bu canavarı korkutup kaçırıyorlar.
Bu şahane ufak taklitçiler yer kukumavı güvenlik kuvvetlerinin
tam üyesi olma yolunda ilerliyor.
Yukarı bakın, etrafa bakın, yakından bakın…
…ve bu şahane dünyanın…
…her yerinde tuhaf ilişkilerin gizli olduğunu göreceksiniz.
Her yılın birkaç özel gecesinde…
…Meksika dağlarındaki bu ufak orman…
…dünyanın en büyüleyici iş birliği gösterilerinden birine sahne olur.
Bu erkek ateş böceği iki yıldır yer altında bekliyordu.
Bu, onun parlama şansı.
Ve bu iş için doğru kimyaya sahip.
Oksijeni karnına çekiyor.
Oksijen, lüsiferin ve lüsiferaz gibi…
…güçlü kimyasallarla etkileşime girip biyolüminesansa yol açıyor.
Ama bu büyüleyici yetenek bile tek başına yeterli değil.
Dişiler büyülenmek ister.
Ne kadar parlak, o kadar iyi.
Yani tek seçeneği…
…rakipleriyle iş birliği yapmak.
Binlerce ateş böceği bir araya geldiğinde…
…daha parlak olduğu kesin…
…ama daha kaotik de.
Erkekler uyum içinde parlarsa dişiler hamle yapacak.
Yavaşça zamanlamalarını ayarlıyorlar…
…ve sonunda sihirli bir şey oluyor.
Doğaüstü bir senkrona ulaşıyorlar.
Daha önce çok az görüntülenmiş, ışıktan bir Meksika dalgası.
İki bin ateş böceği türünden…
…sadece 12'si uyum içinde gösteri yapar…
…ve bu dalga etkisi öyle olağanüstüdür ki…
…en mızmız dişi bile tahrik olmaktan kendini alamaz.
Dişi ilgisini belli ediyor…
…ama ışığı o kadar zayıf ki…
…sinyalini erkeklerin parlamaları arasındaki boşlukta göndermeli.
Her dişi için on rakip birbiriyle yarışıyor.
Artık her erkek kendi başının çaresine bakacak.
Dişiye ilk ulaşan, bu kararlı böcek.
Sonunda çiftleşiyor.
Ancak son kertede,
aşktaki şansını bu büyüleyici iş birliği gösterisine borçlu.
Doğadaki tuhaf ilişkilerin ne kadar derinine inersek
o kadar şaşırtıcı geliyorlar.
Afrika savanalarında…
…hiç beklenmedik müttefikler büyük bir sorunu aşmak için iş birliği yapar.
Bir fil, inanılmaz iştahını tatmin etmek için…
…günde 150 kilo bitki yer.
Ağaçlar kaçamaz.
Ama bir akasya türü olan ıslıkçı çalının olağanüstü bir fil kovucusu var.
Sokmaya hazır, öfkeli bir arı sürüsü gibi ses çıkaran…
…düşük frekanslı sonik bir kalkan.
Fillerin bile korktuğu bir ses.
Akasyanın kendisinin bir alarm sistemi yok.
Onu yerleştiren ufak yardımcılar.
Kokteyl karıncaları şişen dikenleri kemirerek delik açar.
Mükemmel açıyı bulmak için antenlerini kullandıklarına inanılıyor.
Böylece rüzgâr estiğinde…
…akasya şarkı söylemeye başlar.
Karınca delikleri ağaca sadece ıslık çaldırmaz…
…gizli bir dünyanın kapılarıdır da.
Karıncaların yavru yetiştirdiği…
…gizli güvenli evler.
Ağaç, karıncaların kalmasını sağlayan bağımlılık yapıcı şekerli bir
nektar da salgılar.
Tek bir akasya 50.000 karıncalık bir koloniyi barındırabilir.
Gökyüzünde bir şehir…
…ama saldırı altında.
İki metrelik boyun en yüksekteki yapraklara ulaşabilir.
50 santimlik hünerli dil dikenlerin arasına girebilir.
Fillerin aksine…
…zürafaların akasyanın ıslığına bağışıklığı vardır.
Karıncaların evlerini hak etmesinin…
…ve boylarının 158.000.000 katı bir düşmanı yenmek için
ordularını harekete geçirmesinin vakti geldi.
Kokteyl karıncaları uzağı göremez. Saldırganları, aşırı hassas
titreşim sensörleriyle tespit ederler.
Zürafa beslenirken…
…dallardan şok dalgaları yollar.
Karıncalar bacaklarıyla bu titreşimlerdeki en ufak değişimleri ölçebilir.
Sağ ön, sol arkadan bir milisaniye önce hareketi tespit ederse
düşman önde, sağda demektir.
Ordu, dilden ve yüzden…
…acı verici ısırıklar alarak saldırır.
Birimiz hepimiz…
…hepimiz ağaç için.
Karınlarını kaldırıp zehirli asit püskürtüyorlar.
Adlarını bundan alırlar.
Kokteyl karıncaları.
Ve işe yarıyor.
Kayıplar kaçınılmaz…
…ama sonunda zürafa gitmek zorunda kalıyor.
Hasara ve kayıplara rağmen…
…hem akasya hem koloni sağ kalıyor.
Bu kayda değer ortaklık sayesinde.
Türleri bir araya getiren sadece çatışmalar değil.
Düğmeli domuz iyi bir çamur banyosunu sever.
Harika bir his.
Cildi ölü hücrelerden arındırır…
…ama çamurun temizleyemeyeceği şeyler de var.
Domuzun gövdesinde bir sürü parazit yaşar.
Kan emici kene ve bitler…
…ulaşamayacağı yerlerde saklanıyor.
En azından yardım almadan.
Bu firavun fareleri yakınlarda yaşıyor.
Geveze bir sürü.
En gelişmiş hayvan dillerinden birine sahipler.
Sesliler ve hecelerden oluşan geniş bir kelime haznesiyle…
…nerede yemek bulabileceklerini tartışıyorlar…
…ve herkes anlaşıyor.
Şehre gitme vakti.
160 kilo olan…
…ve tepeden tırnağa silahlı…
…düğmeli domuzlar genelde savunmadadır.
Ama bu Uganda köyünde…
…biraz daha sıcakkanlı olmayı öğrenmişler.
Düğmeli domuzlar ve firavun fareleri aynı dilden konuşmaz…
…ama memeliler arasında ender olan bir şeyi paylaşıyorlar.
Vücut diliyle…
…başlayan bir…
…türler arası iş birliği.
Domuzlar yuvarlandığında firavun fareleri anlar.
Bu, yemek davetidir.
Bizimkinden 1.000 kat daha hassas koku duyularıyla…
…belirsiz kan kokusunu tespit edip…
…protein dolu parazitleri toplarlar.
Firavun fareleri için doyurucu bir öğün…
…ve düğmeli domuz için çok gerekli, derin bir temizlik.
Bu özel ilişki dünyanın sadece iki yerinde görülür.
İkisi de insan yerleşkeleri yakınında, yırtıcıların az olduğu,
av hayvanlarının yeni arkadaşları eşliğinde…
…biraz rahatlayabildiği yerler.
Hayvanlar modern dünyaya uyum sağlarken…
…dünyanın en verimli ve en etkili
ortaklıklarından bazıları doğuyor.
Afalina yunusları
avlarını yakalamakta gelişmiş yöntemler kullanır.
Ama bazıları başka bir zeki hayvanla…
…iş birliği yaparak…
…bunu bir üst seviyeye taşıyor.
Laguna, Brezilya'daki yerel balıkçılar mayısla haziran arasında
nehir ağzının kefal kaynadığını bilir…
…ama su, kefallerin görülemeyeceği kadar bulanık.
Tabii sesle görmüyorsanız.
Ekolokasyon, avın boyunu, hızını, uzaklığını tespit edebilen
hassas bir sonar sistemi.
Yunuslar onunla kefalleri bulur…
…ve hepsini bir araya toplar.
Ama balık sürülerini hedef almak zordur.
Onlar da bir kuyruk hamlesiyle…
…kolayca tanınan bir dalış yapar…
…ve balıkçı dostlarına gerekli işareti verirler.
"Ağ atma zamanı."
Bu, insanların balık üstüne balık yakalamasına yardım eder.
Bu olmasa, körü körüne balık tutuyor olurlardı.
Yunuslara da faydası olur.
Ağlar atıldığında…
…kefaller paniğe kapılır…
…sürüden kopar…
…ve dağılır.
Doğruca yunusların kucağına düşer.
Herkes karnını balıkla doldurur.
İşte mükemmel iş birliği.
Stratejik…
…ve yaratıcı.
İki zeki tür, başarı için güçlerini birleştiriyor.
Dünyamızda daha keşfedilecek çok şey var.
Görülecek daha da tuhaf ilişkiler var.
Anlaşılan dünyanın en şaşırtıcı ittifaklarından biri…
…ayaklarımızın altında saklıymış.
Ağaçların gizli bir sosyal hayatı vardır.
Yerin derinliklerinde…
…canlı bir sohbet gerçekleşir.
Ağaçlar yeni keşfedilen…
…ve kökler arası ağ olarak bilinen…
…bir sosyal ağla iletişim kuruyor.
Mantarlar, saç telini andıran ağlar oluşturur…
…ve ağaç köklerinden şekeri ayırır.
Karşılığında…
…onlara topraktan emdikleri mineralleri verirler.
Bu gizli yer altı ilişkisi daha da beklenmedik bir şeyin gerçekleşmesine
olanak tanır.
Ağaçlar bağ kurduğunda…
…kuraklık ve hastalığa dair hayati uyarılar içeren…
…bilgi değiş tokuşunda bulunabilir.
Bu Douglas köknarı onlarca yıldır ayakta.
Ama şimdi tehlikede.
Bir Douglas köknarı böceğinin ordu kurmak…
…ve ağacı öldürmek gibi…
…ölümcül bir planı var.
Köknar, kimyasal ve elektrikli sinyaller göndererek
koruyucu zehirler üretmeleri için komşularını uyarıyor.
Ama kendini kurtarması için çok geç olabilir.
Bezelye büyüklüğündeki haşere köknarın kaderini…
…belirleyebilecek bir feromon salgılıyor.
Destek kuvvetlerine seslenip…
…toplu işgale çağırıyor.
Böcekler…
…geliyor…
…çiftleşiyor…
…ve yuva yapıyor.
Sonra yavruları ağacı diri diri yiyor.
Bu ulu köknar haftalar içinde ölecek.
Ama son bir fedakârlıkla…
…ölmekte olan bu dev, kökler arası ağdan paylaşılması için
hayat veren şekeri köklerine yönlendiriyor.
Bunu yaparak komşularının ve soyunun güçlenmesine
yardım ediyor.
Bir hayat sönerken…
…ormanın kalanı
gelecek savaşına daha iyi hazırlanıyor.
Ağaçlar ve mantarlar arasındaki bağın gücünü
yeni yeni keşfediyoruz.
Ama kesin olan bir şey var,
kökü derinlerde yatan bu ilişki dünyadaki tüm yaşamın temelinde.
Doğada sadece en güçlülerin sağ kaldığı söylenir.
Ama iş birliği…
…ve iletişim…
…hayvanları ve bitkileri bir araya getirdiğinde…
…ve süper güçler birleştiğinde…
…en zayıflar bile durdurulamaz olabilir.
Doğayı bildiğinizi sanıyorsanız…
…tekrar düşünün.
Alt yazı çevirmeni: Zeynep Simpson