Wejdź do świata, którego nie doświadczysz zmysłami.
Świata niesamowitych zwierząt…
o ukrytych mocach i niezwykłych zmysłach.
Jeśli myślisz, że znasz przyrodę…
zastanów się.
CUDOWNY ŚWIAT ZWIERZĄT
W nieprzewidywalnym świecie…
CZYTA BENEDICT CUMBERBATCH
…zwierzęta zrobią wszystko, żeby chronić rodzinę.
Ale bycie dobrym rodzicem wiąże się z odpowiedzialnością.
Ten samiec długoszpona afrykańskiego pozostał z dziećmi.
Przez cztery tygodnie sam opiekował się jajami.
Odkąd się wykluły, wziął je pod swoje skrzydła.
Młode długoszponów wykluwają się jako miniaturki dorosłych osobników.
Są zadziwiająco niezależne.
Tak jak u taty, ich wielkie rozcapierzone nogi rozkładają ciężar
na dużej powierzchni,
tak że niemal chodzą po wodzie.
Zapuszczają się na lilie wodne,
żywiąc się muchami.
Tata balansuje między dawaniem pisklakom
wolności, jakiej potrzebują do wzrostu,
a ich ochroną.
Może są samodzielne, ale nie dostrzegają zagrożenia.
Tylko jedno na cztery dożyje dorosłości.
Dzięki polaryzacyjnemu wzrokowi bielik afrykański ignoruje blask
odbijający się od wody i skupia się na ruchu.
Gdy długoszpony wyczuwają zagrożenie, zazwyczaj zbierają młode
i szukają kryjówki.
Ale jego młode są zbyt daleko.
Więc wysyła sygnał alarmowy
wywołujący niesamowitą reakcję obronną.
Pisklaki zamierają.
Tata może mieć tylko nadzieję, że ani drgną.
Gdy zagrożenie mija, biegnie, by je pozbierać.
Ale jednego z piskląt brakuje,
wciąż się nie rusza.
Otwory w dziobie są jak rurka, pomagająca w oddychaniu.
Ale przez to, że jest pod wodą, nie słyszy wołania taty.
Ich dłużej szuka, tym bardziej się naraża.
Krokodyle wyczuwają drżenia dzięki wyjątkowo wrażliwej skórze.
Wielkie stopy mają swoją cenę.
Wreszcie tata jest tak blisko, że słychać jego wołanie,
pisklak rusza w jego kierunku.
Nareszcie,
wszyscy są razem,
w objęciach taty.
Gdy zwierzęta podejmują się wychowywania młodych,
potrzeba niezwykłych zdolności, by rodzina rosła w siłę.
RODZINA
Matki zrobią wszystko, by zapewnić
najlepszy start dla swoich dzieci.
Ten żółw amazoński szuka idealnej plaży,
na której złoży jaja.
Problem w tym, że plaże istnieją tylko przez dwa miesiące, pod koniec
pory suchej…
ukryte pod krętym wodnym labiryntem.
Woda jest zbyt mętna, by móc do nich dotrzeć.
Ale ta mama jest zdeterminowana.
Wykorzystując ukrytą sieć…
płynie w kierunku słabych głosów innych żółwi.
Są coraz głośniejsze,
i mnożą się.
Spływając z najbliższych 4000 km²,
spotykają się żółwiowe matki.
Czterdzieści tysięcy matek.
Wraz z innymi samicami musi dopilnować, by młode wykluły się
z nadejściem deszczu.
Jeśli zniosą je za wcześnie, młode nie będą mogły wyjść
spod gorącego, suchego piasku.
Jeśli zniosą je za późno, woda zabierze jaja.
Ostatnie odkrycie pokazało, że żółwie te mają niezwykłą zdolność
przewidywania przyszłości.
Dzięki inteligencji zbiorowej wybierają idealną porę na złożenie jaj.
Używając ośmiu sygnałów, omawiają wilgotność, temperaturę
i poziom wody,
aż osiągają konsensus.
Ta pora nadeszła.
Korzystając ze wskazówek innych, wybiera swoje miejsce,
na samym środku plaży.
Razem zakładając gniazda,
dają czterem milionom małych żółwi
największe szanse na przeżycie przez następne dwa miesiące.
Gdy jaja dojrzewają w piasku,
na górze wreszcie zaczyna padać deszcz.
Tak jak jego matka, ten nowo narodzony żółwik mówi.
I nie on jeden.
Tysiące gniazd na całej plaży biorą udział w tej rozmowie.
Razem decydują, kiedy najlepiej wyjść na powierzchnię.
Łatwo kopać w wilgotnym piasku,
ale znalazł się w niebezpiecznym świecie.
Niektóre nigdy nie dotrą do rzeki.
Ale niesamowita współpraca matek dała tym małym żółwikom
przewagę liczebną.
Chowając się w tłumie,
komunikując się ze sobą,
żółwie na przodzie zachęcają resztę do dalszej drogi.
Jak niegdyś jego matka, dzięki wskazówkom grupy
dotarł do rzeki.
Teraz musi dopłynąć w bezpieczne miejsce.
I ma kogoś, kto wskaże mu drogę.
Mama wciąż jest obok.
Czekają tu mamy wszystkich żółwi.
Gdy słyszą swoje młode, wołają je,
kierując na głębszą wodę.
To odkrycie pokazuje pierwszy przykład żółwiowych rodziców,
pomagających potomstwu po wykluciu…
Dla wielu zwierząt
bycie superrodzicem zaczyna się długo przed narodzinami.
W macicy zaczyna się niezwykłe życie.
Ma cztery miesiące i waży mniej niż 30 gramów.
Przed narodzinami ten słoń afrykański musi ważyć 6000 razy więcej.
Równie dobrze ktoś inny może wykonać całą robotę.
Słoniową mamę czeka najdłuższa ciąża, jaką mają ssaki.
Musi nosić małego przez prawie dwa lata,
by rozwijał się…
w ekstremalnych warunkach,
i unikał wielu śmiertelnych wrogów.
Ale nie jest w tym osamotniona.
Stado ratuje jej życie…
i jego też.
Jest tu od 12 miesięcy, a jego uszy i słuch wciąż się rozwijają.
Ale już nasłuchuje…
dzięki stopom.
Specjalne komórki w palcach i piętach wyczuwają wibracje
komunikującego się stada.
Uczy się rozpoznawać mamę…
i resztę wielopokoleniowej rodziny.
Przez komunikację i współpracę słonie tworzą silne relacje
i więzy, które pozwolą mu przeżyć.
Ale życie w stadzie wymaga niesamowitej inteligencji.
Nawet mając 20 miesięcy, jeszcze nie do końca rozwinął
największy mózg, jakie mają zwierzęta lądowe.
Przedłuża ona ciążę o kolejne dwa miesiące,
nieprzerwanie dostarczając hormony do macicy…
aż w końcu gotowy jest wyjść na świat.
Oczy noworodka jeszcze nie do końca działają, jak należy.
Ale znajome niskie wołania mamy są pokrzepiające.
Inne samice uspokajają go delikatnymi pomrukami.
I okazują radość, wydzielając feromony
z gruczołów skroniowych.
Ale nie ma czasu na świętowanie.
Zapach narodzin szybko roznosi się w porannym powietrzu.
Gdy inne samice usuwają popłód i obrzucają się ziemią, by ukryć zapach,
mama pomaga mu wstać, kusząc go mlekiem.
Ale zanim się napije, muszą się ruszyć.
Niektóre stada lwów specjalizują się w polowaniu na bezbronne słonie.
Ale w coraz cieplejszym świecie
największym zagrożeniem dla noworodka jest odwodnienie.
Tego roku nie spadł deszcz.
Potrzeba siły całej rodziny, by znaleźć wodę podczas suszy,
i niesamowitych zdolności rodzicielskich, by mały przetrwał podróż.
Nie wszyscy rodzice są blisko i chronią swoje młode.
Zamiast tego używają supermocy, by zapewnić im bezpieczeństwo
podczas nieobecności.
W ekwadorskim lesie mglistym ta mała diabelska żabka
zajęta jest szukaniem zbiorników wodnych dla każdej z pięciu kijanek.
Jeszcze jedna.
Wydziela specjalny płyn, dzięki czemu kijanka płynie na jej grzbiecie.
Potem wyczuwa wodę dzięki niesamowitemu węchowi.
Ale jest ona… na samej górze.
Bromelie rosną na gałęziach w piętrze koron.
Brakuje tam ziemi wchłaniającej wodę, więc zatrzymują swoją własną.
To idealna wylęgarnia…
ale małą żabkę czeka wielka wspinaczka.
Zostawia kijankę w nowym domu.
Ale nic tu po niej.
Musi wrócić do karmienia na poszyciu,
narażając młode
na atak drapieżników polujących wokół bromelii.
Ale mama ma plan.
W ściółce
zjada maleńkie trujące mrówki.
Mają niewiele wartości odżywczych,
ale ta sprytna żaba
potrafi zamienić mrówcze toksyny w znacznie silniejszy związek…
przez który jej skóra staje się śmiercionośna w dotyku.
W ten sposób tworzy chemiczną ochronę.
Teraz musi przekazać tę moc swoim młodym.
W każdym zbiorniku
składa jedno niezapłodnione jajeczko
z dodatkiem neurotoksyn.
Gdy kijanki jedzą,
z jajeczka wydobywa się trucizna
i roznosi się po zbiorniku.
Wałęsaki wyczuwają ofiarę, smakując za pomocą nóg.
Ale ta woda jest zbyt toksyczna, by do niej wejść.
Przez dwa miesiące ta nadopiekuńcza mama
zostawia zatrute jajeczka u kijanek,
tak, by dorastając,
zmieniły się w jadowite diabełki,
tak jak ich mama.
Dłuższa opieka nad młodymi
wymaga szczególnie wyjątkowych zdolności rodzicielskich.
Szóstka dzieci to wyzwanie, szczególnie dla młodej mamy.
Ale ta gepardzica pochodzi z rodziny supermam,
znanych z liczebnych miotów.
Opiekowanie się tak wielką rodziną na afrykańskiej sawannie
wymaga szczególnych zdolności.
Musi polować niemal codziennie.
By znaleźć wystarczającą ilość zdobyczy, wykorzystuje ukryty wonny świat.
Impale.
Ich kopyta zostawiają ślady zapachowe,
dzięki którym trzymają się razem,
a ona może je wyśledzić za pomocą wrażliwego węchu.
Ale inne zwierzęta śledzą jej rodzinę w ten sam sposób.
Większe drapieżniki znajdą i zabiją młode gepardy.
By zatrzeć ślady za rodziną, matka robi coś niesamowitego.
Neutralizując związki siarki w diecie,
usuwa zapach z moczu,
dzięki czemu nie da się jej wyśledzić.
Szóstka młodych stanowi wyzwanie dla chytrego drapieżnika.
Ale przewagę zapewnia jej umiejętność polowania w czasie upałów.
Wiele innych drapieżników musi odpoczywać,
więc to najlepsza pora na zostawienie młodych
i wyruszenie na łowy.
W gęstych krzewach cętkowana sierść stapia się z rozproszonym światłem,
dzięki czemu może zbliżyć się do ofiary.
Ale ostatni odcinek…
pokonuje na otwartym terenie.
Po raz kolejny korzysta z upału.
Dzięki skierowanym na boki oczom impale mają szeroki zakres widzenia,
ale słabą orientację przestrzenną.
Rozedrgane powietrze działa jak peleryna niewidka,
dzięki czemu jest niewidoczna…
i może zacząć się zbliżać,
aż gotowa będzie na atak…
W mniej niż trzy sekundy osiąga prędkość 100 km/h.
Nareszcie, posiłek dla całej rodziny.
Jednak pogania jedzące młode. Wie, że ma mało czasu.
Gdy odsłaniają mięso, krew miesza się z tlenem,
tworząc zapach, niesiony przez wiatr.
Ale potrafi dostrzec nadciągające niebezpieczeństwo
i zapewnić sobie przewagę.
Brzuchy są pełne, cała rodzina jest bezpieczna.
W końcu mamę czeka zasłużony odpoczynek.
Ale nie za długi.
W nieco ponad rok musi przygotować młode do samodzielnego życia.
Rodzice mają dużo pracy, przygotowując młode do wylotu z gniazda.
Miejska dżungla Chicago to nie miejsce do wychowywania dzieci,
chyba że jesteś superrodzicem.
Sokołowi wędrownemu Wietrzne Miasto ma wiele do zaoferowania.
Niewidoczna sieć prądów powietrznych w centrum Chicago
przydaje się tej sokolej matce.
Słońce ogrzewające asfalt i beton
tworzy silne prądy termiczne,
dzięki którym wzlatuje 800 metrów ponad szczyty wieżowców,
gotowa… dać nura.
Czterysta kilometrów na godzinę.
Jeśli ofiara chowa się między budynkami,
wykorzystuje szybko płynące powietrze, kierując się między budynkami,
zwiększając prędkość poziomą,
i działając z zaskoczenia.
Polując w mieście, wychowuje więcej młodych
niż jej wiejscy kuzyni.
Przez ostatnie pięć tygodni wychowała trzy silne pisklaki,
dając im wszystko, czego potrzebują do przeżycia.
Z niewielką pomocą supertaty.
Razem zajmują się opieką i łowami.
Pisklęta opuszczają gniazdo.
W zaledwie osiem tygodni
muszą być gotowe na samodzielne życie w mieście.
Ich przygotowanie stanowi największe rodzicielskie wyzwanie.
Gdy tata leci po posiłek,
mama zaczyna lekcje latania po mieście.
Polowanie nad miastem wymaga specjalnych zdolności.
Mama musi pokazać im, jak wykorzystać prądy termiczne
jako powietrzne superautostrady.
Pokazuje im…
raz jeszcze.
I raz jeszcze.
Pisklaki ćwiczą utrzymanie się na prądach…
aż w końcu,
gotowe są…
wzbić się w powietrze.
Gdy odnalazły swoje skrzydła,
pora na bardziej zaawansowaną akrobatykę.
Tata powrócił i ma zamiar przejść do kolejnej lekcji.
Puszczanie zdobyczy uczy młode, jak korzystać z grawitacji
i zmieniać kształt ciała, żeby przecinać powietrze
i rozpędzać się.
Mama zwiększa stawkę kolejnym pożywieniem,
to kluczowy krok w rozwoju umiejętności łapania szybko lecącej ofiary.
Żadne inne ptaki tak długo nie uczą młodych.
Ale tak duża inwestycja przynosi dużą nagrodę.
Za zaledwie miesiąc nowe pokolenie superłowców
gotowe będzie na wielkie, groźne miasto.
Na tej rafie koralowej
żyje jedno małe zwierzę, które nigdy nie pozwoli potomstwu odejść.
Gąbka tworzy zamek królowej krewetki pistoletowej…
i jej kolonii liczącej 300 osobników.
Każda krewetka jest nie większa niż ziarnko ryżu.
I posiada ona silne moce, dzięki którym może je kontrolować.
Wydziela chemiczną mieszankę,
która hamuje zdolność córek do rozmnażania,
zamieniając je w posłuszne pracownice.
Ciężko pracują, czyszcząc gąbkę
i utrzymując wolne przejścia.
Ale nie wszyscy poddani są sobie równi.
Niektórzy stają się krewetkami-żołnierzami,
z wielkimi szczypcami i instynktem obronnym.
Rozgwiazdy to dla gąbek drapieżniki,
próbujące do szczętu objeść krewetki.
Mimo że jest około tysiąc razy większy od nich,
krewetki jednoczą się przeciwko wrogowi.
Ale gdy wszyscy żołnierze pilnują przodu, większe zagrożenie skrada się od tyłu.
Wieloszczet,
którego kształt idealnie nadaje się do infiltracji kolonii.
Ale nie je on gąbek.
Te szczęki służą do cięcia krewetek.
Pracownice nie mogą odeprzeć ataku.
Ale alarmowymi kliknięciami wzywają posiłki.
Żołnierze przybywają i uruchamiają wyjątkową broń.
Tak szybko trzaskają szczypcami, że powodują odparowanie wody,
która tworzy bańkę.
Gdy przez ciśnienie oceaniczne bańka eksploduje do wewnątrz,
woda w środku nagrzewa się do 400 stopni,
wypychając potężną falę uderzeniową.
Która powoduje wycofanie się armii wieloszczetów.
Ale szkody zostały wyrządzone.
Królowa nie żyje.
Gdy jej rządy się kończą, rozpoczyna się walka o władzę.
Wolne od chemicznej kontroli matki, pracownice zaczynają przemianę.
Zwycięża ta, która najszybciej wydorośleje
i zacznie wywierać wpływ na rodzeństwo.
Linia została zachowana.
Rodziny są najsilniejsze, gdy trzymają się razem.
Ale nie zawsze jest to możliwe.
Wyprawa po wodę staje się tak trudna,
że powoduje rozdzielenie się rodziny.
Słonie potrafią przejść dziennie 30 kilometrów,
ale niektóre nie mogą nadążyć.
Jeden krok dorosłego
to sześć kroków młodego.
Stado musi iść dalej,
ale matka nie może opuścić dziecka.
W 37-stopniowym upale
są wykończone,
bliskie odwodnienia,
bliskie śmierci.
Rozkopanie chłodnej ziemi to jedyny sposób na ulgę.
Zyskuje trochę czasu…
by przywołać swoją największą moc.
Pochylając się do przodu, przenosi ciężar, tak by głowa była na równi z nogami,
rozstawia przednie stopy, tak że mocno trzymają się ziemi.
Potem robi coś niesamowitego.
Wyczuwa swoją rodzinę.
Pięć kilometrów dalej,
obniżając trąbami częstotliwość sygnałów,
stado przesyła wibracje po ziemi.
Czułe komórki w stopach matki wyczuwają dźwięk
i kierują go przez kości do ucha.
Zmieniając pozycję, rozszyfrowuje kierunek sygnału
oraz jego znaczenie.
Rodzina je pogania.
Jej dziecko nie daje już rady,
ale mama jest zdeterminowana.
Wie, że rodzina wzywa z ważnego powodu.
W ten sam sposób wyczuwając dalekie drżenia,
usłyszały coś nadzwyczajnego.
Burze też tworzą ultradźwięki o niskiej częstotliwości.
Podobno słonie potrafią je wyczuć z odległości ponad 160 km.
Uważnie nasłuchując,
stado zmierza prosto do źródła.
Są głodne i osłabione.
Ale motywuje je obietnica życiodajnej wody.
Aż w końcu…
jest w zasięgu ręki.
Gdy radosna nowina roznosi się na wszystkie strony,
zbiera się więcej słoni,
aż cała wielka rodzina jest w komplecie…
prawie cała.
Maluch wciąż się męczy.
Ale mama go nie opuszcza.
A teraz są tak blisko, że czują wodę.
Gdy rodzina trzyma się razem,
komunikując się, współpracując i łącząc siły,
każdy, nawet najmniejszy, ma równe szanse na przeżycie.
Przedłużenie gatunku to najważniejsza misja życiowa.
Potrzeba każdej supermocy, by chronić rodzinę, opiekować się nią
i zapewnić przyszłość
nowym pokoleniom niesamowitych zwierząt.
Jeśli myślisz, że znasz przyrodę…
zastanów się.
Napisy: Klara Wojtkowiak