Algınızın hemen ötesindeki bir dünyaya adım atın.
Gizli güçleri ve süper duyuları olan
olağanüstü hayvanların dünyası.
Doğayı tanıdığınızı sanıyorsanız…
…tekrar düşünün.
DOĞA/ÜSTÜ
Geldiğini görmediğiniz yumruk…
ANLATICI BENEDICT CUMBERBATCH
…en ağırıdır.
Mercan resifleri yırtıcı kaynar.
Bazen göz önünde saklanmanın karşılığını alırsınız.
Kendini kamufle etmek taş balığı için çok kolay.
Güzel görünmekse…
…pek kolay değil.
Fark etmez. Mercan resifinde işler çirkinleştiğinde
beceri, güzellikten önemlidir…
…ve kandırma ustası taş balığının
bir sürü gizli becerisi var.
Sırt yüzgecindeki 13 iğne diğer tüm balıklarınkinden daha ölümcül
bir zehirle doludur
ve onu saldırılardan korur.
Yine de,
saklanmayı seçer.
Kuma gömülüp kaybolmakta o kadar başarılıdır ki
gözünüz korkar.
Taş balığını tespit etmek ve ondan kaçınmak…
…neredeyse imkânsızdır.
Hayvanlar âleminin en hızlı hamlelerinden biri,
kaçılamaz bir çekim alanı yaratır.
16 milisaniyede gitti.
Avcı veya av, canınız tehlikedeyse
sadece en etkili süper güçler günü kurtarabilir.
YE YA DA SENİ YESİNLER
Kosta Rika yağmur ormanlarının serayı andıran koşulları
avcı ve av arasında kıran kırana bir
evrimsel güç yarışını körüklüyor.
Avlar kaçmakta ustalaşırken
avcılar da gittikçe daha ölümcül oluyor.
Motmot kuşları sürüngen yemeye bayılır.
Bu görsel avcılar keskin, hareketi tespite odaklanmış gözleriyle
av için ormanı tarar.
Yani bu anol kertenkelesi dikkatli olsa iyi olur.
Donup kaldığında
motmot onu göremiyor
ama o, motmotu görebiliyor.
Onun gözlerinin de özel yanları var.
Kafasının iki yanındaki gözleri, neredeyse 360 dereceyi görebilmesini sağlıyor…
…ve motmotun tüylerindeki renklerin kontrastını
ve tonlarını belirginleştiren morötesi tayfa hassaslar.
Ama sonsuza dek kıpırdamadan duramaz.
O da karnını doyurmalı.
O yüzden motmot başka yöne baktığında,
kertenkele azıcık
hareket ediyor.
Görülecek bir şey yok.
Sanki Kırmızı Işık, Yeşil Işık oynuyorlar.
Ama tek farkla, bu oyun değil.
Tek bir yanlış adım…
…ölümcül olabilir.
Motmot yaklaşırken kertenkele menzil dışına çıkıyor.
Ama şimdi kaçacak yer kalmadı.
Motmot, oturup bekleyen yırtıcılardandır.
Elbette kertenkelenin suyun altında kalabileceği süre sınırlı.
Ama bu, sıradan bir kertenkele değil.
Yakın zamanda keşfedilen ve bundan önce hiç görüntülenmemiş
inanılmaz bir kaçış stratejisi var.
Suya daldığında…
…su geçirmez pulları arasına sıkışan küçük balonlar
birleşip başına doğru yükseliyor.
Bu gizli scuba sistemi…
…su altında nefes almasını sağlıyor.
Bu yaratıcı kertenkele 18 dakikaya kadar su altında kalabilir.
En sabırlı motmotun bile yenilgiyi kabul edeceği bir süre bu.
Ve küçük kertenkele zafer kazanmış olarak çıkıyor.
Çoğu av başarılı olmaz.
En süper güçlü yırtıcılar bile avı yakalamakta zorlanır.
Hiper-etoburların menüsü yüzde 70 etten oluşur.
Bu, dünyaya gelenlerin en irisi.
Ayrıca insanları avladığı bilinen az sayıdaki hayvandan biri.
Ama kutup ayısının favori avı…
…foktur.
Sıfırın altında sağ kalmak için yılda 50'den fazla fok yemeli.
Ama onları yakalamak böyle usta bir fok iz sürücüsü için bile zor.
Kuyruğunu rüzgâra dönen fok, önden gelecek saldırılara karşı
gözlerini açık tutarken, koku duyusunu
arkadan yaklaşan yırtıcıları tespitte kullanır.
Morötesini yoğunlaştıran görme yetisi
ayının kar beyazı kamuflajını görmesine yardımcı olur…
…ve akıllı bir fok, yakınlarda hep acil bir çıkış bulundurur.
Burada öldürmeyi başarmak için kaba kuvvetten fazlası gerekir.
2,5 kilometrekareye iki foktan az düşerken
izlerini sürmek hiç kolay değil.
Ve artık iklim değişimi yüzünden daha az deniz buzu var.
Yiyecek bulma arayışı daha da zorlaştı.
Neyse ki olağanüstü süper duyusu ondan yana.
Koku duyusu.
Hayvanlar aleminin en güçlü burnu.
Buzun altındaki fokun kokusunu alabilir.
İki kilometre öteden rüzgârın taşıdığı kokuyu alıyor.
Hedefe kilitlendi.
Rüzgârın aksi yönünden gelerek
avına yaklaşıyor.
Sağ kalmayı sağlayacak yiyeceği bulmak yeterince zor.
Büyüyen bir aileyi beslemek daha da zor.
Yavruların sadece üçte biri ikinci yıllarına ulaşır.
Gelecek avcı kuşaklarını yetiştirmek amansız bir uğraş olabilir.
Özellikle de bu haşin ortamda.
Arizona çölünün…
…ye ya da seni yesinler dünyası.
Bu baba yerkoşarı, üç aç yavruya yiyecek bulmak için koşturmaktan yorgun.
Bir öğünü teslim ediyor, bir sonrakini aramaya gidiyor.
Saatte 40 km hızla koşturarak
gagasına geçirebildiği hemen her şeyi avlıyor.
Ancak babanın her gidişinde
yuva savunmasız kalıyor.
Yavruların yüzde 70'i yırtıcılara yem olur.
Domuz burunlu yılan, çatallı dilinin uçlarıyla koku moleküllerini tespit eder.
Avın tam yönünü tespitte bu stereo algıyı kullanır.
Bir yemek daha bulan baba evin yolunu tutuyor.
Tam zamanında.
Şimşek hızındaki tepkileri
ve dört santimlik sivri gagalarıyla
yerkoşarları boşuna "yılan katili" olarak bilinmez.
Baba, bu tehlikeyi yemeğe çevirdi.
Ama şimdi, bu yılan pek iştah açıcı kokmuyor.
Yerkoşarları yemek seçmez
ama çürümüş eti pas geçerler.
En azından yavruları güvende.
Yoksa değil mi?
Canlanan bir zombi mi
yoksa canını kurtarmak için ölü numarası mı yapıyor?
Domuz burunlu yılan, sağ kalmak için
çürüyen leş kokusu yayarak
ölü numarası yapabilir.
Bazı savunma stratejileri öyle olağan dışı ki, harikuladeler.
Büyüleyici bir süper organizma gibi
birlikte hareket eden sığırcıkların mırıltısı.
Gökyüzünde bu inanılmaz görüntüleri oluşturma sebepleri, nasıl yaptıkları,
gizemini koruyordu.
Ama yakın tarihli keşifler bu güzelliğin arkasındaki gerekçenin
yıkım olduğunu gösterdi.
Yerel gökdoğanlar Avrupa'da kış olduğunda
milyonlarca sığırcığın toplandığını bilir.
Açık taşra bölgelerinde saldırıya karşı savunmasızlar.
Bu yüzden şafakta kalabalığın güvenliğine sığınırlar.
Böyle uçmak, kalabalıkta saklanmalarına yardımcı olur
ama çekici bir hedefe de dönüşürler.
Fark edilmemek için alçaktan uçan gökdoğan onlara yaklaşıyor.
Sonra yükseliyor,
sürünün üstüne çıkıyor.
Dönüyor ve dalıyor.
Neredeyse mükemmel bir aerodinamikle saatte 400 km hızla dalıyor.
Bu onu gezegenin en hızlı hayvanı yapar.
Sığırcıklar saatte 80 km.ye zor ulaşır ama gizli bir silahları var.
Sihirli bir sayı.
Her kuş en yakınındaki altı komşunun izini sürüyor.
Hızı ve mesafeyi ustalıkla eşleştiriyor.
Altı kuralı katlanarak sürüye yayılırken
baş döndürücü bir görüntü oluşturuyor.
Bu formasyondaki her bükülme ve dönüş saniyede 20 metre hızla
dalgalar hâlinde yaylıyor.
Kafa karıştırıcı bir görüntü, tahmini zor,
girilmesi neredeyse imkânsız.
Gökdoğan tek bir kuşu seçmekte zorlanıyor.
Yatay uçuşta hız avantajı çok azaldı.
Sığırcıklar görsel ipuçlarını insanlardan hızlı işler
ve gökdoğanın çevikliğine akrobasileriyle karşılık verir.
Bu inanılmaz uyum sayesinde
gezegenin en hızlı yırtıcısı bile alt edilebiliyor.
Gökdoğan, yüzde seksen başarısız olur.
Tek yapabildiği bu muhteşem sayı üstünlüğü gösterisini izlemek.
Saldırıdan kaçınmanın dâhice örnekleri her yerde bulunabilir.
İngiliz bahçelerinde bile.
Yakından bakın çünkü bitkilerin de yırtıcıları vardır.
Ölübaş güvesinin en sevdiği yemek nektardır
ama yavruları acımasız domates katilleri olarak doğar.
Bu aç tırtıllar sadece üç haftada
16 kat büyür.
Parmak kadar büyüklüğü ve makasımsı alt çenesiyle bir tırtıl…
…tüm bir bitkiyi yiyebilir.
Onlardan oluşan bir ordu tüm mahsulü yok edebilir.
Ama domates bitkilerinin görünmez bir savunması var.
Zarar gören yapraklar havadan stres çağrısı gönderir.
Uçucu kimyasallar savaşa hazırlanmaları için
yakınlardaki bitkileri uyarır.
Bu savaş çağrısı yakınlardaki yaprakları kendilerini yenilemez kılacak…
…güçlü toksinler üretmeye yönlendirir.
Bu tırtıllar sadece domates ailesinden bitkilerle beslendiklerinden
açlık çekmeye başlarlar.
Yakın tarihli bir keşif, bu hikâyenin karanlık bir yanı olduğunu gösterdi.
Yiyecek bir şey kalmayınca…
…tırtıllar birbirini yer.
Yamyam tırtıllar.
Haşere kontrolü için ürkütücü bir yöntem.
Katil domateslerin karşı saldırısı.
Doğada kimin daha ölümcül olduğu…
…bakış açısı meselesidir.
Avrupa çayırının altında
cüce kır faresi yeni uyanıyor
ama yavaş bir başlangıç değil.
Nabzı roket hızıyla dakikada binden fazla atmaya başlıyor.
Uyanma, dışarı çıkma, avlanma vakti.
Tüm memeliler arasında en hızlı metabolizmaya sahip olan
bu azgın katil her gün ağırlığının altı katı yemek yemeli.
Yoksa açlıktan ölür.
Mesele av bulmak.
O koca kulaklar aslında iyi duymaz
ve o küçücük gözlerle
görmeden avlanıyor sayılır.
Neyse ki süper güçlü başka bir duyusu var.
Kır fareleri dünyayı bıyıklarıyla hisseder.
Boyunun dörtte biri uzunluktaki bıyıklarını
çevresini taramakta kullanır.
Dokunma duyusu öyle keskindir ki
en ufak titreşim ani bir saldırıyı tetikler.
25 milisaniye,
göz kırpıştan 12 kat daha hızlı.
Bu küçük larva, seri cinayetlerin
sadece başlangıcı.
Badem büyüklüğündeki bu fare, dünyanın en küçük memelisi.
Ama erişemeyeceği çok az şey var.
İki katı olan çekirge bile kolay hedef.
Beslenme çılgınlığı bitti. Çekilme…
…ve şarj olma vakti.
Yedi dakikalık hızlı bir uykunun ardından
bu azgın küçük dehşet yeniden iş başında.
Aynı Avrupa çayırlarının üstünde avlanan başka bir ufak yırtıcı var.
Fare kulaklı yarasanın işitme duyusu çok hassastır.
40 metre uzaktaki böcekleri dinleyip
hedefin yönünü, boyunu ve şeklini tespit edebilir.
Yarasa devriye gezerken
hareket eden veya ses çıkaran her böcek…
…ölümle aşık atıyordur.
Ama koni başlı çalı çekirgesinin aklı başka yerde.
Yaz akşamlarında çayır erkek kaynar.
Eş bulmak için tüm güçleriyle şarkı söylerler.
Bu erkek, rakiplerin arasında sesini duyurmaya kararlı.
Çalı çekirgeleri bacaklarındaki kulaklar sayesinde çok iyi duyar.
Yani yukarıda yarasa olduğunu biliyor
ama susmayacak.
Şarkısını elektrikli matkap gürültüsüyle söylüyor.
Yarasa yaklaştığında
susmaktansa şarkısına yükleniyor.
Çiftleşme arzusu bu küçük çalı çekirgesinin
canına mal olabilir.
Ama inanılmaz bir yeni keşif çekim gücünün, itme gücü de olduğunu
gözler önüne seriyor.
Öyle yüksek sesle şakıyor ki yarasanın hassas kulakları rahatsız oluyor.
Çalı çekirgesi çevresinde iki metrelik uçulmaz bölge yaratarak
yarasanın süper gücünü zaafa dönüştürüyor.
Eş bulmak için şakıyan sadece o değil.
Bütün çayır sağır edici ses örtüsüyle kaplı.
Görünüşe göre yarasaları kaçıran ses
dişi çekirgeleri çılgına çeviriyor.
Ne kadar gürültülü, o kadar iyi.
Genelde en iyi savunma
en iyi saldırıdır.
Karayipler'de bir hayvanın yenilgiyi zafere dönüştürmesini sağlar.
Alacakaranlık büyük resifte küçük balık olmak için tehlikeli bir zaman.
Sadece iki buçuk santim uzunluğundaki bu kardinal balığı, aslan balığının
gelecek avı olmaktan kaçınmalı.
Ama karnını da doyurmalı.
Işığa duyarlı koca gözleri karanlıkta küçük avları bulmasını sağlar.
Kum tanesi büyüklüğündeki ostrakod denen kabuklular
onu idare etmeye yeter.
Ama yutabileceğinden büyük lokma ısırdı.
Ostrakodlar vücutlarında uçucu kimyasallar depolar.
Saldırılırsa, bu kimyasallar karışır, fenerden daha parlak
bir biyolüminesans patlamayı tetikler
ve öyle kötü bir tat bırakır ki…
…kardinal balığı zarar vermeden onu tükürür.
Ostrakodlar bu kimyasallardan üst üste on kere
patlatacak kadar depolar.
Ve bu kabuklunun kaçış planı daha da dâhiyane.
Parlama o kadar güçlü ki kör etmekle kalmıyor…
…ihanet de ediyor.
Zavallı kardinal balığını geçici olarak kör
ama kolayca görülebilir kılıyor.
Okyanusta her zaman daha büyük bir balık vardır.
Avcıların en güçlüsü…
…yırtıcıların en yaygını katil balina,
her okyanusun her köşesinde avlanma üslubunu olağanüstü şekillerde
koşullara uydurur.
Arktik fiyortlarda yüzgeçleriyle balıkları bayıltır
ve sürüden toplarlar.
Açık denizde gelmiş geçmiş en büyük hayvan olan
mavi balinaları avlamak için güçlerini birleştirirler.
Ama avcı katil balinaların en etkileyicileri burada bulunur.
Patagonya'nın Valdez Yarımadası'nda devriye gezen sürünün
avlanma yöntemi öyle zor, öyle tehlikelidir ki
nasıl yapıldığını öğrenmek yıllar alır.
Sırları, gelecek kuşaklara aktarmak aile reisi dişilerin görevi.
Ailenin kalanı bu yıllanmış profesyonelin kırk yıllık deneyiminden
işi öğreniyor.
Her ilkbaharda deniz aslanları üremek için Patagonya sahillerine gelir.
Genç yavrular avcıların erişemediği sığ sularda
yüzmeyi öğrenir.
Neredeyse erişemediği.
Aile reisi dişi, ailesine onları hedeflemeyi öğretiyor.
Hemen her gün aynı rotayı izleyerek sürüsüne rehberlik ediyor
ve kıyı rotasını öğretiyor.
Kayda değer beyin gücü ve iletişim becerisiyle
nirengi noktalarını ailesine gösteriyor.
Böylece gençlerin aklında en iyi avlanılan kumsalların haritası oluşuyor.
Ayrıca onlara güvenli alanlarının dışına çıkmayı öğretiyor.
Bir katil balina, avını yakalamaya başlamadan önce
sığ sularda yüzmeyi öğrenmelidir.
Ama mahsur kalma riski son derece gerçek.
Altı tonluk katil balina kendi ağırlığı altında ezilebilir
ama yeniden yüzmekte zorlanırlarsa
ailenin reisi, suya dönmelerine yardım etmek için yanlarındadır.
Öyle bile olsa katil balina ancak altı uzun yılın ardından
avlanmayı denemeye hazır olur.
Usta iş başında.
Avlanılacak kumsala yaklaşırken dişi, ses çıkarmayı kesiyor.
Dinlemeye geçiyor.
Tam olarak ne zaman ve nereye saldıracağını biliyor.
Denize dönmesine
yardım edecek
yükselen bir gelgit, dik bir kumsal, yuvarlak çakıllar
ve tehlikeden habersiz bir sürü av.
Yavrular ideal konuma gelene dek bekliyor.
Tam dalgada.
Güvenliğe yüzülemeyecek kadar sığ.
Geldiğini göremeyecekleri kadar dalgalı.
Mükemmel yırtıcılıkta ustalaştıran bu dersler
becerilerini aktarması açısından hayati önem taşıyor.
Gerçekten avlanmaya hazır olduklarında, sonraki kuşak,
av ve avcı arasındaki çarpışmaya da hazır.
Hayat bir görevdir.
Ana amaç, sağ kalmak.
Hayvanlar düşmanlarını zekâlarıyla alt etmek için
gizli silahlar
ve gizli beceriler geliştirmiştir.
O yüzden o ölüm kalım anlarında
hayatta kalmak için süper güçlerin en olağanüstüleri gerekir.
Doğayı tanıdığınızı sanıyorsanız…
…tekrar düşünün.
Alt yazı çevirmeni: Zeynep Simpson