Wejdź do świata…
którego nie doświadczysz zmysłami.
Świata niesamowitych zwierząt…
o ukrytych mocach i niezwykłych zmysłach.
Jeśli myślisz, że znasz przyrodę…
zastanów się.
CUDOWNY ŚWIAT ZWIERZĄT
W świecie pełnym rywalizacji
czasem nie jest łatwo…
CZYTA BENEDICT CUMBERBATCH
…odróżnić przyjaciela od wroga.
Pustynia Kalahari.
Tutaj palące słońce
zmusza niektóre z najsoczystszych i najtwardszych stworzeń
do ukrywania się pod ziemią.
Zdobędą je tylko najlepsi łowcy.
Surykatki wyczuwają pod powierzchnią najlepszą ofiarę.
Ale gdy głowa tkwi w piasku
i kopiesz po osiem godzin dziennie…
warto mieć wysoko postawionych przyjaciół.
Doskonały wzrok dziwogona
dostrzega maleńkiego robaka
z odległości ponad 90 metrów.
A z góry może dostrzec wroga w odległości ponad 1600 metrów.
Żywiącego się surykatkami wojownika zbrojnego.
Surykatki rozumieją, że ptak ostrzega…
przed zagrożeniem z powietrza.
Gdy ich dobry przyjaciel
mówi, że droga wolna,
surykatki wiedzą, że są bezpieczne i mogą wyjść.
Wracają do pracy.
Bingo!
Białko i woda w jednym trującym zestawie.
Na szczęście surykatki są mistrzyniami w zabijaniu skorpionów.
Ale ta historia przybiera nieoczekiwany obrót.
Kolejny alarm.
Ale tym razem…
nie ma żadnego orła.
Dziwogon to kłamczuch,
cwany oszust,
który wykorzystuje ciężką pracę surykatek,
by zdobyć darmowy posiłek.
Ale gdy udaje zbyt wiele razy…
surykatki zaczynają rozumieć, w czym rzecz.
Tego alarmu nie można ignorować.
To alarm surykatkowy.
Ale czy na pewno?
Przebiegły dziwogon…
to również świetny naśladowca.
Potrafi naśladować 30 różnych alarmów.
Póki mówi prawdę,
czasem surykatki nie mogą ignorować swojego dwulicowego kumpla.
Zwierzęta używają niezwykłych zdolności do przechytrzenia konkurencji.
Ale często największym wrogiem
jest ten najbardziej niepozorny.
RYWALE
W przyrodzie konflikty są wszechobecne.
Austriacki park może wydawać się spokojny,
ale żyje tu zwierzę, które wie, jak prowokować konkurencję
i wykorzystywać ją do swoich celów.
Ta samica chomika europejskiego szuka najlepszego partnera.
Żyje tu z tuzin samotnych samców.
Ale zamiast tracić czas na ich poznawanie,
organizuje mały konkurs.
Wykonuje swój syreni śpiew w ultradźwiękowej tonacji.
Został zwolniony, żebyśmy mogli go usłyszeć.
Ale każdy samiec w promieniu 18 metrów
wyraźnie słyszy jej wołanie.
Pora na wyścig.
Szybka reakcja to dobry znak.
Ale jak wybrać między dwoma faworytami?
Samica wypuszcza charakterystyczną woń,
silny afrodyzjak.
Nawet odrobina zapachu powoduje szybki przypływ adrenaliny
we krwi samca.
Poziom testosteronu może zwiększyć się dziesięciokrotnie…
zmieniając te puszyste gryzonie we wściekłe kulki z zębami.
Walki mogą przynieść ofiary.
Jedyne zadanie samicy
to czekanie na wynik pojedynku.
Rywal ucieka,
a zwycięzca przygotowuje się.
Potem jest gotowy na spotkanie z partnerką.
Ale to samica jest prawdziwym zwycięzcą.
Samce walczą o nią,
by mogła zdobyć idealnego partnera.
Postawienie się rywalom wiąże się z ryzykiem walki.
Więc niektóre stworzenia robią co tylko mogą, by uniknąć potyczek.
W ogromnych kalifornijskich lasach wodorostów
żyje ryba wielkości dłoni o nazwie Neoclinus blanchardi.
Jej dziwaczne wybałuszone oczy
pozwalają dostrzec zagrożenie z każdej strony.
Wielu drapieżników z radością złapałoby tak małą rybkę,
więc musi gdzieś się ukrywać.
Skorupa ślimaka to idealne miejsce.
Ale jest zajęta
przez ośmiornicę.
Kryjówki są tak bardzo potrzebne,
że trzeba o nie walczyć.
Ale lepiej wybrać kogoś w podobnym rozmiarze.
Innego przedstawiciela gatunku.
By uniknąć obrażeń,
ryby te w niezwykły sposób walczą ze sobą nawzajem.
Ich szczęki mogą stać się trzykrotnie szersze niż ich ciała.
A to nie koniec tego imponującego pokazu.
Choć tego nie widzimy,
rozwarcie wzmocnione jest efektownym ostrzeżeniem w ultrafiolecie.
To ukryty znak siły,
pomagający im ocenić, który z nich jest potężniejszy,
zanim posuną się za daleko.
Eksmitowany, ale przynajmniej nie ranny.
Teraz to on jest na widoku.
A intruz ukrywa się przed światem.
Przyroda wydaje się zasobna,
ale zarówno w oceanie, jak i na lądzie
o przestrzeń i pożywienie trzeba walczyć.
W botswańskiej delcie Okawango
zacięta konkurencja stawia jednego mięsożercę…
przeciwko drugiemu.
Hiena przeciwko gromadzie dzikich psów.
Oddzieliła się od klanu w poszukiwaniu pożywienia.
Okazuje się, że to był błąd.
Ale z niesamowitym układem immunologicznym
i niemal nadprzyrodzonymi umiejętnościami przetrwania
nie jest na straconej pozycji.
Jej niezwykły zmysł węchu potrafi wykryć okazję ponad 3 km dalej.
Prawie dwumetrowy, o wadze 680 kg,
jeden bawół afrykański nakarmiłby jej cały klan przez tydzień.
Nie może zaatakować go sama.
Ale dzięki inteligencji naczelnych może przyjąć bardziej strategiczne podejście.
Niech rywale przejmą kontrolę.
Nawet dwa razy większe,
cztery razy cięższe,
lwy to najwięksi wrogowie hien.
Polując w stadzie są jeszcze silniejsze.
Ale gdy bawoły poruszają się w grupie
liczącej do 600 osobników,
nawet najlepiej uzbrojeni łowcy
nie dadzą im rady.
Najsprytniejszy drapieżnik
czeka na właściwy moment.
Gdy zapada noc,
role się odwracają.
Lwy mają w oczach odblaski,
które pozwalają im widzieć w nocy sześć razy lepiej niż ludzie,
ukazując świat, który my widzimy jedynie
za pomocą superczułych kamer.
W nocnym chłodzie łowcy stają się aktywniejsi.
I używają ciemności do ukrycia ataku.
Hieny też doskonale widzą w nocy.
Tym lepiej jest patrzeć, jak lwy wykonują ciężką pracę.
Teraz
pora na realizację planu.
Odbicie okrzyku bojowego od ziemi wzmacnia jego siłę.
Dociera do superczułych uszu znajdujących się prawie 10 km dalej.
I mobilizuje rozproszony klan.
Czekając na wsparcie, gra na zwłokę.
Nękanie rozprasza lwy i spowalnia ich posiłek.
Ale musi uważać.
Jedno machnięcie lwią łapą może zabić.
Sama jest w defensywie.
Ale ze wsparciem 20 osobników
pora podjąć działanie.
Hieny jeszcze lepiej pracują w grupie niż lwy.
Działając razem,
ich klan wykańcza stado lwów.
Lwy wiedzą, kiedy są pokonane.
Ze szczękami łamiącymi kości
i brzuchami, które mogą je strawić,
w kilka godzin
po bawole nie będzie śladu.
Brzuchy napełnione, klan znów jest razem.
Przynajmniej na dziś władzę sprawują hieny,
w odwiecznej wojnie mięsożerców.
Inna zwierzęca walka rozgrywa się od milionów lat.
To wystarczająco czasu, by opracować sekretną broń
odstraszającą o wiele potężniejszego wroga.
Szerszenia azjatyckiego,
największą osę na świecie.
Ponad pięciocentymetrową i mięsożerną.
Cztery razy mniejsze pszczoły japońskie wydają się niemal bezbronne…
wobec uzbrojonego szerszenia.
Z sześciomilimetrowym żądłem
i wielkimi żuwaczkami
w minutę może zabić 40 pszczół.
Lecz nie na pszczoły poluje.
Ale na ich dzieci.
W drzewie ukryte są tysiące larw,
chronionych przez 20 tysięcy oddanych pracownic.
To zbyt wiele dla jednego szerszenia.
Więc oznacza pszczelą fortecę
chemicznym śladem.
Szerszenie dziennie pokonują prawie 100 km w poszukiwaniu pożywienia.
Gdy ich krewny wysyła sygnał,
wiedzą, że to koniec poszukiwań.
W kilka godzin
gang zabójców może unicestwić cały ul.
Zewnętrzna obrona naruszona.
Pora na…
wylęgarnię.
Los kolonii został przypieczętowany…
Prawie.
Pszczoły mają ostatnią szansę na ratunek.
Chemiczny alarm zmusza je do działania jak jeden organizm
i zaatakowania szerszeni.
Potem każda pszczoła zaczyna napinać mięśnie lotne.
Daje to tylko trochę ciepła,
ale wszystkie razem
tworzą potężną siłę.
Kamery termowizyjne pokazują wzrost temperatury ciała.
Ta świecąca pszczela kula to precyzyjna broń.
Jeden stopień więcej zabiłby pszczoły.
Ale dokładnie 47 stopni Celsjusza
to idealna temperatura,
by ugotować szerszenie żywcem.
Ofiary są po obu stronach.
Ale niezwykła zdolność pszczół do działania jak jeden organizm
pozwala na przetrwanie kolonii.
Przewaga liczebna chroni,
ale również przyciąga konkurencję.
Bass Rock, Szkocja.
Sto pięćdziesiąt tysięcy głuptaków,
żyjących na jednej skale
o powierzchni mniejszej niż 2,6 km².
Z lotu ptaka
widać życie w czystej harmonii.
Ale to tylko złudzenie.
Każde gniazdo dzieli odległość dwóch dziobów, i nie bez powodu.
Przekroczenie tej granicy
może wywołać niespotykane sprzeczki.
Dzioby, które potrafią przebić wodę
i złapać rybę z prędkością 96 km na godzinę,
stanowią również doskonałą broń.
Walki o miejsce lęgowe mogą trwać do dwóch godzin…
i mają swoją cenę.
W przyrodzie pokój bywa tymczasowy.
Konflikt ciągle kryje się…
tuż pod powierzchnią.
Gdy w grę wchodzi przedłużenie gatunku,
niektóre zwierzęta posuwają się jeszcze dalej.
W jeziorze Tanganika w Tanzanii
nie trudno o konflikt.
Samiec gębacza trójbarwnego
bardzo chce zaimponować samicy.
Wykonuje charakterystyczny taniec.
Może tego nie okazuje, ale jest zachwycona.
Wodny Romeo urozmaica swój występ eliksirem miłosnym.
Feromonem, który działa na samicę,
ale też unosi się w wodzie
i przyciąga nie tych, co trzeba.
Miejscowy gang giętkozębów cętkowanych.
Ich skóra, pokryta kubkami smakowymi,
wykrywa nawet odrobinę feromonu.
A to oznacza…
że gębacze gotowe są złożyć ikrę.
Składanie 100 jaj,
każde wielkości ziarenka sezamu,
to idealny moment na zasadzkę.
Giętkozęby zjadają jak najwięcej jaj.
I same składają ikrę.
Zostawiając maleńkie, tykające bomby zegarowe.
Gębaczowa mama instynktownie zbiera jaja.
Nie zjada ich.
Ma szczególną zdolność.
Niektóre gębaczowe supermamy
wychowują dzieci w pyszczku,
służącym jako mobilna wylęgarnia, w której młode mogą bezpiecznie rosnąć.
Ale ten gębacz trójbarwny został uprowadzony.
Ukryte w jej pyszczku,
jej mieszane potomstwo zaczyna się wykluwać.
Niektóre rosną o wiele szybciej niż inne.
Nieświadoma mama gębacz wychowuje nie swoje dzieci.
Dwa razy większy, żarłoczny giętkoząb cętkowany…
atakuje gębaczowe młode.
Otwierając szczęki tak szeroko, że połyka przyszywane rodzeństwo
bez zastanowienia.
Zdradliwe młode giętkozęba wkrótce przerastają wylęgarnię.
Dyskretnie oddalają się,
aż będą gotowe żerować na kolejną niczego nie spodziewającą się matkę.
Pozostawiają panią gębaczową, by mogła chronić ocalałe młode,
zapewniając im jak największe szanse w tym niebezpiecznym świecie.
Na łąkach we włoskich Alpach żyje małe zwierzątko,
które wynosi życie z wrogiem na zupełnie inny poziom.
Poznajcie nieustraszoną gąsienicę modraszka alkona.
Ma tylko dwa tygodnie
i jest wielkości ziarnka ryżu.
Wkrótce wyruszy na jedną z najbardziej niesamowitych przygód
w całym świecie przyrody.
W poszukiwaniu pożywienia
musi zejść do podziemnego świata,
pilnowanego przez agresywne mrówki Myrmecia.
Potrafią powalić ofiarę tysiąc razy większą od nich.
Malutki pędrak stanowi łatwy cel.
Szczególne taki wydzielający uwodzicielski zapach,
który zdradza jego obecność.
Dzięki czułkom pięć razy wrażliwszym niż u innych owadów,
mrówka podąża za nim jak pies gończy.
Niewielką gąsienicę łatwo zanieść z powrotem do bazy,
gdzie mrówki przygotowują posiłek dla młodych.
Ale ta gąsienica
nie pachnie jak jedzenie,
pachnie jak rodzina.
Urodzona oszustka,
gąsienica wydziela zapach,
który tak bardzo przypomina zapach mrówczych larw,
że traktują go jak swój własny.
To nie wszystko.
By jeszcze lepiej się ukryć,
gąsienica zaczyna śpiewać.
Naśladuje utwór najważniejszej mrówki w kolonii,
królowej.
Zmuszając oddane pracownice, by skupiły się na jej potrzebach,
a nie na swoich.
Podczas gdy kolonia ją chroni,
czyści i karmi,
bezczelna gąsienica może nie wychodzić z roli
przez kolejne dwa lata.
Gdy staje się 100 razy cięższa,
mały modraszek
w końcu pokazuje swoje prawdziwe oblicze.
Wewnątrz poczwarki
tkanka gąsienicy ulega rozkładowi…
i przekształceniu.
Ale gdy modraszek alkon staje się motylem,
traci swoją ochronną moc.
Nie pachnie już jak mała mrówka,
więc musi stąd uciec… i to szybko.
Zanim mrówki złapią intruza.
W końcu modraszek alkon jest wolny.
Przez miliardy lat
stworzenia rozwinęły niezwykłe zdolności,
dzięki którym walczą o swoje miejsce na tej planecie.
Ale pojawienie się nowego rywala
zmienia wszystko.
Wody przybrzeżne Kolumbii Brytyjskiej
to dom legendarnego potwora morskiego.
Jednego z najszybciej rosnących zwierząt.
Co dwa miesiące podwaja swoją wagę, jedząc głównie skorupiaki.
Już przed erą dinozaurów
ogromna pacyficzna ośmiornica
była bezkonkurencyjną łowczynią krabów.
Do teraz.
Znamy sprytne sposoby na łapanie owoców morza,
nawet bez wchodzenia do wody.
Pułapki doskonale przyciągają ulubione przysmaki ośmiornicy.
Ale gdy najinteligentniejszy bezkręgowiec na świecie
napotyka problem,
nie poddaje się,
ale go rozwiązuje.
Dwa tysiące przyssawek,
z których każda ma więcej receptorów smakowych niż ludzki język,
pomaga wykryć ofiarę nawet w najmętniejszej wodzie.
Kierując się dziewięcioma mózgami,
jednym w głowie
i ośmioma małymi w każdym ramieniu,
ośmiornica się zbliża.
Dzięki bezkostnemu szkieletowi z wody
ośmiornica może przecisnąć prawie trzymetrowe ciało
przez otwór o szerokości grejpfruta.
Musi się najeść, zanim pułapka zostanie podniesiona.
Otwiera się tylko w jeden sposób.
Ale to nie problem
dla tej niezwykłej kaskaderki.
Może jesteśmy sprytni,
ale wciąż odkrywamy, że zwierzęta mają liczne zdolności,
równie imponujące.
Jeśli je przeoczymy,
możemy zostać bez niczego.
W świecie pełnym nieoczywistych wrogów
konkurencja napędza ewolucję.
Stoi za niesamowitą różnorodnością życia na Ziemi
i najbardziej niezwykłymi zwierzęcymi mocami.
Jeśli myślisz, że znasz przyrodę…
zastanów się.
Napisy: Klara Wojtkowiak